صاحبخبر - گروه سياسي - مانيا شوبيري: پزشکيان در سخنراني خود از يک سو بر توان و اراده ايران براي دفاع از کشور تأکيد کرد و از سوي ديگر، مذاکره را به عنوان مسيري براي رسيدن به صلح کنار نگذاشت. رويکردي که در فضاي سياست داخلي ايران، ميان دوگانههاي «مقاومت يا مذاکره» همواره در تقابل است.
جنگ تحميل شد، اما راه مذاکره بسته نيست
رئيسجمهور در سخنراني خود با تأکيد بر اينکه ايران آغازگر جنگ نبوده است، گفت جمهوري اسلامي همواره پايبندي خود را به ميز مذاکره نشان داده و در عين حال تصريح کرد که براي دفاع از خود از جنگ نميترسد. پزشکيان در ادامه، اين دو موضع را در کنار يکديگر قرار داد و گفت ايران براي صلح از مذاکره نميگريزد و براي دفاع از کشور نيز ايستادگي خواهد کرد.
اهميت اين بخش از سخنان رئيسجمهور در آن است که در ادبيات سياسي، جنگ و مذاکره گاهي به عنوان دو مسير متضاد تصوير ميشوند، گويي انتخاب يکي، به معناي کنار گذاشتن ديگري است. پزشکيان اما در اين سخنراني تلاش کرد اين دو را در يک چارچوب قرار دهد، قدرت دفاعي براي جلوگيري از تحميل جنگ و ديپلماسي براي رسيدن به صلح.
پزشکيان پيش از سفر به نيويورک نيز گفته بود ايران به دنبال جنگ نيست، اما از جنگ نميترسد و تأکيد کرده بود که فشارهاي نظامي و سياسي نبايد کشور را از مسير ديپلماسي دور کند.
مذاکره به معناي تسليم نيست
در سخنان پزشکيان، مذاکره با مفهوم تسليم يا عقبنشيني بيان نشد. او پيش از عبارت کليدي خود درباره جنگ و مذاکره، از ايران به عنوان کشوري سخن گفت که به ميز مذاکره پايبند بوده است. در عين حال، تأکيد کرد که جنگ بر ايران تحميل شده و کشور در برابر حمله، از خود دفاع کرده است.
اين تفکيک ميتواند يکي از مهمترين پيامهاي سياسي سخنراني رئيسجمهور باشد، به اين معنا که از نگاه دولت، پذيرش اصل گفتوگو لزوماً به معناي چشمپوشي از توان دفاعي نيست و تأکيد بر توان دفاعي نيز لزوماً به معناي بستن مسير ديپلماسي نيست.
اين نگاه در شرايطي مطرح ميشود که در ماههاي اخير، مذاکره و نحوه مواجهه با آمريکا يکي از مهمترين موضوعات اختلافنظر در فضاي سياسي کشور بوده است. در همين سفر نيز پيش از سخنراني رئيسجمهور، گزارشهايي درباره تماسها و گفتوگوهاي غيرمستقيم ميان ايران و آمريکا منتشر شد. در مقابل، برخي جريانهاي سياسي نسبت به اصل سفر پزشکيان به نيويورک يا احتمال گفتوگو با آمريکا مواضع تندي داشتند.
دوگانهاي مناقشه برانگيز
مسئله مذاکره در سياست داخلي ايران، صرفاً يک موضوع ديپلماتيک نيست، بلکه به يکي از نقاط مهم اختلاف ميان جريانهاي سياسي تبديل شده است. يک طيف، مذاکره را ابزاري براي کاهش تنش و رسيدن به توافق ميداند و طيف ديگري نسبت به نتيجه و هزينههاي چنين گفتوگوهايي هشدار ميدهد.
با اين حال، سخنان پزشکيان در سازمان ملل تلاش دارد صورتبندي متفاوتي ارائه دهد. او نه از «صلح به هر قيمت» سخن گفت و نه مذاکره را کنار گذاشت. در چارچوبي که رئيسجمهور ترسيم کرد، ايران ميتواند همزمان بر دفاع از خود تأکيد کند و مسير گفتوگو را نيز باز نگه دارد.
البته اين گزاره به خودي خود به معناي آن نيست که درباره شرايط، چارچوب يا نتيجه مذاکره ميان جريانهاي سياسي اتفاق نظر وجود دارد. حتي پس از سخنراني پزشکيان نيز مواضع مختلفي درباره چگونگي ادامه مسير ديپلماسي مطرح شده است. از همين رو، آنچه در سخنان رئيسجمهور اهميت دارد بيش از آنکه پاسخ به همه اختلافات موجود باشد، ارائه يک چارچوب براي موضع دولت است.
دفاع و ديپلماسي
بخش ديگري از سخنراني پزشکيان به همين نسبت ميان قدرت و ديپلماسي مربوط ميشود. رئيسجمهور گفت جهان بدون قدرت، خطرناک است، اما جهاني که فقط زبان قدرت را بفهمد نيز امنيت پايدار نخواهد داشت. او در ادامه تأکيد کرد اگر حقوق بينالملل صرفاً زماني اجرا شود که با منافع قدرتهاي بزرگ سازگار باشد، کشورهاي بيشتري ممکن است براي تأمين امنيت خود تنها بر قدرت خويش تکيه کنند.
اين نگاه، در واقع همان دوگانهاي را که پزشکيان درباره جنگ و مذاکره مطرح کرد، در سطحي وسيعتر توضيح ميدهد که قدرت و ديپلماسي در اين روايت، جايگزين يکديگر نيستند.
از يک سو، رئيسجمهور بر دفاع از ايران و حفظ توان بازدارندگي تأکيد ميکند و از سوي ديگر، از ضرورت اعتماد، گفتوگو و رعايت حقوق برابر سخن ميگويد. او در سخنراني خود تصريح کرد ايران امتياز ويژهاي نميخواهد، بلکه حقوق برابر ميخواهد و مسئوليت آن را نيز ميپذيرد.
پيام نيويورک براي سياست داخلي
اگرچه سخنراني پزشکيان در سازمان ملل ماهيتي عمدتاً بينالمللي داشت، اما پيام آن را نميتوان کاملاً از سياست داخلي جدا کرد. دولت چهاردهم از ابتدا بر «وفاق» تأکيد کرده و يکي از مهمترين چالشهاي اين دولت نيز نحوه ايجاد هماهنگي ميان ديدگاههاي متفاوت درباره مسائل کلان کشور بوده است.
اکنون رئيسجمهور از نيويورک تصويري ارائه کرده که در آن ايستادگي و مذاکره در مقابل يکديگر قرار نميگيرند.
در نهايت، جمله پزشکيان در سازمان ملل را ميتوان خلاصهاي از همين رويکرد دانست که ايران بنا بر روايت رئيسجمهور، نه آغازگر جنگ است و نه از دفاع از خود عقب مينشيند؛ اما همزمان، در مذاکره براي رسيدن به صلح نيز بسته نيست.
∎