نوشين محجوب|فارغ از ادبيات ترامپ در جريان سخنراني سالانهاش در نشست سالانه مجمع عمومي سازمان ملل، نمايندگان تهران و واشنگتن با ميانجيگري و خواست قطر در نيويورك رايزني غيرمستقيم داشتند؛ تماسهايي كه اگرچه ازسوي مقامهاي دوطرف ادامهدار و سازنده توصيف شده، اما هنوز هيچ نشانه روشني از توافق بر سر گرههاي اصلي، ازجمله وضعيت تنگه هرمز، كاهش فشارهاي اقتصادي تحميلي واشنگتن عليه تهران و توقف عمليات نظامي، ديده نميشود.
راهبرد مبهم ترامپ
دونالد ترامپ، رييسجمهوري امريكا، روز سهشنبه در حاشيه نشست مجمع عمومي مدعي شد تماسهايي با هيات ايراني انجام شده كه حدود سه ساعت به طول انجاميده و «بسيار سازنده» بوده است. او در ادامه ادعا كرد: دور ديگري از گفتوگوها در آيندهاي نزديك برگزار خواهد شد و ابراز اميدواري كرد تهران و واشنگتن بتوانند به توافق دست يابند. اين در حالي است كه ترامپ در سخنراني خود در مجمع عمومي و سپس در نشست با رهبران شوراي همكاري خليجفارس، ضمن تكرار موضع ادعايياش درباره برنامه هستهاي ايران، لحن تهديد و فشار را حفظ كرد؛ با اين همه، همزمان از امكان حلوفصل سريع اختلافها و «شتاب» براي رسيدن به توافق سخن گفت. اين همزماني تهديد و آمادگي براي توافق، تصويري از راهبردي ارايه ميدهد كه فشار سياسي، اقتصادي و نظامي را در كنار بازگذاشتن مسير ديپلماسي دنبال ميكند.
جنگ روايتها
با اين حال، اظهارات مقامهاي رسمي كشورمان و حتي نمايندگان رييسجمهوري امريكا از منظر شكل و سطح تماسها با روايت ترامپ تفاوت دارد. استيو ويتكاف مدعي شد گفتوگوهاي روز سهشنبه نه در قالب مذاكره رودررو، بلكه از مسير ميانجيها پيش رفته. به گفته او، ميانجيها طي روز ميان هياتهاي ايراني و امريكايي رفتوآمد كرده و يك دور از تماسها را به پايان رساندهاند؛ ويتكاف افزوده اين تلاشها ادامه خواهد داشت. همزمان اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه ايران نيز با تاييد رايزنيها از طريق ميانجي قطري، تاكيد كرد هدف تهران از اين تماسها ابلاغ شروط ايران بوده است. او گفت كه اين شروط، پايان جنگ در همه جبههها، توقف عمليات نظامي امريكا، پايان محاصره دريايي و جنگ اقتصادي و نيز آزادسازي داراييهاي مسدودشده ايران را در بر ميگيرد. صداوسيما نيز به نقل از يك منبع اختصاصي گزارش داده پذيرش درخواست تماس با طرف امريكايي، با هدف انتقال شروط تهران درباره بازگشايي تنگه هرمز انجام شده است.
شروط تهران براي احياي ديپلماسي
در امتداد همين مسير، عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران در نيويورك با شيخ محمد بن عبدالرحمن آلثاني، نخستوزير و وزير خارجه قطر، ديدار داشت؛ ديداري كه باتوجه به نقش قطر در انتقال پيامها ميان تهران و واشنگتن، بخشي از تحركات ديپلماتيك پيرامون بحران جاري ارزيابي ميشود. همزمان، يك مقام ارشد كشورمان به رويترز گفته تهران در صورت كاهش فشار نظامي امريكا و لغو محاصره بنادر جنوبي، ميتواند ظرف هفت روز تردد در تنگه هرمز را از سر بگيرد. به اين ترتيب، امنيت كشتيراني و بازگشايي تنگه هرمز، از يك موضوع صرفا ميداني به يكي از محورهاي تعيينكننده در محاسبات سياسي و تماسهاي ديپلماتيك طرفين تبديل شده است.اين ادعاي رويترز هنوز از جانب مقامهاي رسمي كشورمان تاييد نشده است. به همين دليل با وجود توصيف خوشبينانه ترامپ از تماسها، مجموعه گزارشهاي منتشرشده نشان ميدهد شكاف ميان طرفين بر سر مطالبات اصلي همچنان قابلتوجه است. العربيه به نقل از يك منبع امريكايي گزارش داد واشنگتن درخواست تهران براي رفع محاصره دريايي را رد كرده و اختلافهاي عمده همچنان پابرجاست؛ همان منبع شانس دستيابي سريع به توافق را محدود ارزيابي كرده است. در سوي ديگر، منبعي كه با بخش انگليسي العربيه گفتوگو كرده، مدعي شده تماسهاي نيويورك بخشي از بنبست را شكسته و امكان پيشرفت محسوس وجود دارد، هر چند اين مسير به چند مرحله پيدرپي نياز خواهد داشت. براساس اين گزارش، بازگشايي تنگه هرمز، كاهش تحريمهاي اقتصادي و لغو محاصره، در كانون رايزنيهاي جاري قرار دارد.
تلاش ميانجيها
در سطح منطقهاي نيز تلاشها براي عبور از مرحله پيامرساني و رسيدن به تماس مستقيم ادامه دارد. آكسيوس به نقل از يك منبع منطقهاي گزارش داده شماري از كشورهاي عربي در تماس با تهران و واشنگتن، ميكوشند زمينه ديداري در سطح بالا ميان دوطرف را در حاشيه مجمع عمومي فراهم كنند. سيانان نيز نوشته ترامپ به مشاوران خود گفته در صورت فراهمبودن شرايط، مايل است با مقامهاي ايراني ديدار كند. ماركو روبيو، وزير خارجه امريكا نيز اعلام كرده ترامپ براي چنين ديداري آمادگي دارد، هر چند هنوز برنامه مشخصي در اين زمينه نهايي نشده است. بنابراين، باوجود فعال شدن كانالهاي ميانجيگري، شرايط هنوز از تماسهاي غيرمستقيم به يك چارچوب قطعي براي مذاكره مستقيم ارتقا نيافته است.
اعراب به دنبال بازتعريف روابطشان با ايران
در اين ميان نشست ترامپ با نمايندگان ۹ كشور عربي در نيويورك نيز در همين چارچوب قابل فهم است. به گفته منابع منطقهاي، بخشي از كشورهاي عربي خواهان كاهش تنش، احياي امنيت دريانوردي و دستيابي به ترتيبي سياسي براي جلوگيري از گسترش بحرانند. همزمان، رويترز گزارش داده فرانسه با هماهنگي امريكا تمركز بر پيشنويس قطعنامهاي در شوراي امنيت را آغاز كرده كه هدف آن تشكيل ماموريتي بينالمللي براي كمك به احياي تردد تجاري در تنگه هرمز است. ديپلماتها ماهيت اين ماموريت را دفاعي توصيف كرده و گفتهاند هدف، تفكيك آزادي كشتيراني از مناقشه گستردهتر با ايران و پرهيز از رويكردي تهاجمي است؛ با اين حال، جزييات سازوكار اجرايي، تركيب نيروها، اختيارات عملياتي و امكان جلب حمايت اعضاي شوراي امنيت همچنان روشن نيست. در اين ميان، ايرنا نيز از شنيدهشدن صداي انفجار در حوالي قشم خبر داد و نوشت هنوز منابع محلي در اين باره اظهارنظر رسمي نكردهاند. برخي كانالهاي تلگرامي نزديك به سپاه نيز ادعاهايي درباره شليك موشكهاي ضدكشتي مطرح كردند، اما تا زمان تنظيم اين گزارش، اين ادعاها ازسوي منابع مستقل تاييد نشده بود.