به گزارش جام جم آنلاین، هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران با حضور نمایندگان پنج کشور ساحلی دریای خزر شامل جمهوری اسلامی ایران، روسیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان و ترکمنستان در تهران برگزار شد. این کنوانسیون، چارچوب همکاری منطقهای برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر و مقابله با تهدیدهای زیستمحیطی این پهنه آبی است.
دریای خزر بهعنوان بزرگترین پهنه آبی بسته جهان، از نظر زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی اهمیت ویژهای برای کشورهای ساحلی دارد. آلودگیهای دریایی، کاهش تنوع زیستی، تغییرات اقلیمی، کاهش تراز آب و پیامدهای فعالیتهای انسانی از مهمترین موضوعات مورد توجه در همکاریهای پنج کشور است.
در اجلاس کاپ ۷، علاوه بر نمایندگان کشورهای عضو، دبیرخانه کنوانسیون تهران و نمایندگان و مسئولان سازمانهای بینالمللی مرتبط با محیط زیست نیز حضور داشتند و درباره تقویت همکاریهای منطقهای، اجرای پروتکلهای کنوانسیون، پایش وضعیت خزر و تدوین برنامههای مشترک برای حفاظت از این پهنه آبی گفتوگو شد. اهمیت خزر فراتر از مرزهای پنج کشور ساحلی است و پیامدهای تغییرات زیستمحیطی آن میتواند در سطح منطقهای نیز اثرگذار باشد.
دکتر شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در این نشست اظهار کرد: مایه خرسندی و افتخار جمهوری اسلامی ایران است که امروز در تهران میزبان هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای متعاهد کنوانسیون چارچوبی حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر هستیم؛ اجلاسی که فرصتی ارزشمند برای تجدید عهد مشترک ما در قبال حفاظت از دریای خزر و تقویت همکاریهای منطقهای فراهم کرده است.
وی افزود: دریا برای ما صرفاً یک پهنه آبی نیست؛ خزر یک میراث مشترک، یک اکوسیستم بههمپیوسته و سرمایهای حیاتی برای نسلهای امروز و فرداست. این پهنه منحصربهفرد با تنوع زیستی ارزشمند خود، زیستگاه گونههایی همچون فوک خزری و یکی از مهمترین زیستبومهای تولیدمثل ماهیان خاویاری جهان است. در پیرامون آن نیز میلیونها انسان زندگی، معیشت و آینده خود را به سلامت و پایداری این دریا پیوند زدهاند.
حفاظت از خزر، مسئولیتی مشترک و فرامرزی
معاون رئیسجمهور در ادامه به جنگ و منازعات اخیرمنطقه در نتیجه تجاوز به ایران اشاره کرد و گفت: ما در حالی میزبان این اجلاس منطقهای در تهران هستیم که در طول یک سال گذشته کشور ما با تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی مواجه بود. در این تجاوزات، علاوه بر شهادت رهبر معظم کشورمان و زنان، مردان و کودکان بیگناه، شاهد تخریب زیرساختها، مراکز علمی و درمانی و میراث تاریخی و همچنین آسیب به محیط زیست، مناطق حفاظتشده و اقداماتی مغایر با قواعد بینالمللی محیط زیستی بودهایم.
وی افزود: انفجار مخازن سوخت در تهران و ایجاد آلودگیهای گسترده و حملات به تأسیسات نفتی در منطقه عسلویه از مصادیق اکوساید یا جنایت محیط زیستی محسوب میشود.
انصاری تصریح کرد: امروز تجربه تلخ جنگ و منازعات به ما یادآوری میکند که محیط زیست، قربانی خاموش جنگهاست. آلودگی آب و خاک، آسیب به زیستگاهها و زیرساختهای محیط زیستی و افزایش فشار بر منابع طبیعی میتواند آثار جنگها را برای سالها و حتی نسلها باقی بگذارد.
وی ادامه داد: حفاظت از محیط زیست و تابآوری زیستبومها باید بخشی جداییناپذیر از تلاشهای ما برای صلح، امنیت و توسعه پایدار باشد.
از تعهد به اقدام مشترک برسیم
معاون رئیسجمهور با اشاره به سابقه همکاری کشورهای ساحلی دریای خزر اظهار کرد: در سال ۲۰۰۳، پنج کشور ساحلی شامل جمهوری آذربایجان، جمهوری اسلامی ایران، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان با کنوانسیون تهران، چارچوب حقوقی منطقهای مشترکی را برای حفاظت از دریای خزر بنیان نهادند.
وی افزود: این اقدام فراتر از امضای یک سند بینالمللی، بیانگر اراده مشترک پنج کشور برای همکاری در حفاظت از یک اکوسیستم مشترک بود. طی بیش از دو دهه، همکاریهای ما در زمینههایی همچون مقابله با آلودگی نفتی، کنترل آلودگیهای ناشی از منابع خشکی، حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی توسعه یافته است.
انصاری گفت: امروز اما باید گام دیگری برداریم؛ گامی از تعهد به اقدام، از اطلاعات پراکنده به دادههای مشترک، از پایشهای ملی به پایشهای هماهنگ منطقهای و از واکنش به بحران به پیشگیری و آمادگی مشترک.
پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده مشترک
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست یکی از پیامهای محوری این اجلاس را «پنج کشور، یک اکوسیستم، یک آینده» عنوان کرد و گفت: این عبارت صرفاً نمادین نیست. پنج کشور بیانگر مسئولیت مشترک ما، یک اکوسیستم بیانگر واقعیت علمی پیوستگی دریای خزر و آینده مشترک، یادآور مسئولیتی است که در برابر نسلهای آینده بر عهده داریم.
وی تصریح کرد: سرنوشت خزر را نمیتوان در مرزهای سیاسی تقسیم کرد. جریانهای آبی، گونههای زیستی، آلودگیها و تغییر اقلیم تابع مرزهای سیاسی نیستند. از این رو، آینده خزر نیز نمیتواند پنج آینده جداگانه باشد؛ آینده خزر، آینده مشترک ماست.
ضرورت استفاده از علم و فناوری
انصاری با تأکید بر نقش علم و فناوری در حفاظت از خزر اظهار کرد: برای ساختن این آینده مشترک، امروز بیش از هر زمان دیگری به علم و فناوری نیاز داریم. فناوریهای نوین سنجش از دور، پایش ماهوارهای، سامانههای هوشمند محیط زیستی، مدلسازی اکولوژیک، پایگاههای داده مشترک و ابزارهای نوین تحلیل و پیشبینی، فرصتهای ارزشمندی برای شناخت دقیقتر تغییرات خزر و واکنش به آنها فراهم میکنند.
وی افزود: پیام دیگر این اجلاس این است که در کنار هم و با کمک علم و فناوری، برای حفظ اکوسیستم دریای خزر و ساخت فردایی پایدارتر تلاش کنیم. این پیام باید به یک رویکرد عملی تبدیل شود.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: باید تبادل دادههای علمی، نظامهای مشترک پایش، ارزیابی منظم وضعیت اکوسیستم، آمادگی مشترک برای مقابله با حوادث آلودگی، حفاظت از تنوع زیستی و کاهش ورود آلایندهها به دریا را بیش از پیش تقویت کنیم.
تأکید بر ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی
انصاری با اشاره به لازمالاجرا شدن پروتکل ارزیابی اثرات محیط زیستی فرامرزی در نوامبر ۲۰۲۵ گفت: این اقدام، چارچوب همکاری کشورهای ساحلی را برای ارزیابی پیامدهای احتمالی پروژههای دارای آثار فرامرزی تقویت میکند.
وی تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که توسعه اقتصادی و حفاظت از محیط زیست، اهداف متعارضی نیستند. توسعه پایدار زمانی محقق میشود که فعالیتهای اقتصادی با ظرفیت اکولوژیک طبیعت و منافع بلندمدت منطقه هماهنگ باشد.
معاون رئیسجمهور افزود: از این منظر، علم، داده و ارزیابیهای محیط زیستی باید در مرکز تصمیمگیریهای مرتبط با دریای خزر قرار گیرند و دانشگاهها، مراکز پژوهشی، سازمانهای مردمنهاد و جوامع محلی نیز باید نقش مؤثرتری در این فرآیند داشته باشند.
خزر را سالمتر به نسل آینده بسپاریم
انصاری گفت: مسئولیت ما تنها در برابر نسل حاضر نیست. ما امانتدار دریایی هستیم که باید سالمتر، پایدارتر و تابآورتر به نسلهای آینده تحویل داده شود.
وی اعلام کرد: جمهوری اسلامی ایران آمادگی خود را برای تعمیق همکاری با کشورهای ساحلی، دبیرخانه کنوانسیون تهران، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، نهادهای علمی و پژوهشی و سایر شرکای منطقهای و بینالمللی اعلام میکند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ابراز امیدواری کرد تصمیمات این اجلاس نهتنها بیانگر اراده سیاسی مشترک کشورهای ساحلی باشد، بلکه نقشه راهی روشن برای اقدامات عملی و قابل سنجش در حفاظت از دریای خزر فراهم کند.
وی در پایان از کشورهای ساحلی، دبیرخانه کنوانسیون تهران، برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد، کارشناسان، محققان، سازمانهای مردمنهاد، جوامع محلی، اصحاب رسانه و تمام نهادهایی که طی بیش از دو دهه در مسیر حفاظت از این میراث مشترک تلاش کردهاند، قدردانی کرد و گفت: به امید دریای خزری سالم، پویا، پایدار و تابآور برای امروز، فردا و نسلهای آینده.
خورسند: چالشهای زیست محیطی خزر چیست؟
دکتر آرمان خورسند، دبیر اجرایی هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون تهران در این اجلاس با خوشامدگویی به مقامات و هیأتهای جمهوری آذربایجان، جمهوری قزاقستان، فدراسیون روسیه و ترکمنستان اظهار کرد: دریای کاسپین برای کشورهای ساحلی صرفاً یک پهنه آبی مشترک نیست، بلکه بخشی از تاریخ، فرهنگ، اقتصاد، امنیت و زندگی میلیونها انسان در منطقه است و آثار آن را میتوان در اشتراکات فرهنگی و حتی سنتهای ورزشی کشورهای این منطقه مشاهده کرد.
وی افزود: سرنوشت زیستمحیطی این دریا، سرنوشت مشترک همه ماست و هیچیک از کشورهای ساحلی نمیتواند نسبت به تحولات آن، بهویژه پدیده مهم کاهش سطح آب دریا، بیتفاوت باشد.
خورسند با اشاره به کنوانسیون تهران ادامه داد: امروز در آستانه بیستوچهارمین سال تصویب این کنوانسیون قرار داریم؛ کنوانسیونی که حاصل یک درک مشترک و مهم میان کشورهای ساحلی است؛ اینکه حفاظت از محیط زیست این دریا نیازمند همکاری، گفتوگو، مسئولیتپذیری و اقدامات هماهنگ همه کشورهای منطقه است.
چالشهای فرامرزی خزر
دبیر اجرایی کاپ ۷ با اشاره به چالشهای زیستمحیطی دریای خزر گفت: امروز با مجموعهای از چالشهای جدی و درهمتنیده روبهرو هستیم؛ از تغییرات اقلیمی و کاهش تراز آب گرفته تا آلودگیهای ناشی از فعالیتهای نفت و گاز، حملونقل دریایی، ورود آلایندهها از حوزههای آبریز، کاهش تنوع زیستی، فشار بر ذخایر آبزی و تهدیدهای فزاینده علیه زیستبومهای ساحلی و تالابی.
وی تصریح کرد: این چالشها مرز سیاسی نمیشناسند و طبیعتاً راهحل آنها نیز نمیتواند صرفاً ملی باشد.
خورسند با اشاره به همکاری کشورهای ساحلی برای حفظ امنیت و صلح در دریای خزر گفت: کشورهای ساحلی در طول این سالها همواره در پیوندی محکم اجازه حضور نیروهای بیگانه در این محدوده را ندادهاند و تلاش کردهاند این پهنه مهم آبی را برای مردم منطقه، دریای صلح و دوستی نگه دارند.
لزوم تبدیل تعهدات به اقدامات عملی
خورسند هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران را فرصتی مهم برای تقویت همکاریهای موجود دانست و گفت: این نشست فرصت مناسبی است تا همکاریهای موجود را تقویت کنیم، اجرای پروتکلهای کنوانسیون تهران را شتاب بخشیم و برای پاسخ به چالشهای جدید، راهکارهای عملی و مشترک ارائه دهیم.
وی افزود: همکاریهای زیستمحیطی در دریای کاسپین نهتنها یک ضرورت، بلکه زمینهای برای تقویت اعتماد، گفتوگو و همکاریهای منطقهای است.
خورسند با تقدیر از تلاش کارشناسان و هیأتهای مذاکرهکننده و همچنین عوامل وزارت امور خارجه، دبیرخانه خزر و سازمان حفاظت محیط زیست اظهار کرد: امیدوارم تصمیمات این اجلاس تا حد امکان از سطح تعهدات سیاسی فراتر رفته و به اقدامات مشخص، قابل اندازهگیری و قابل پیگیری منجر شود.
خزر؛ امانتی برای نسلهای آینده
خورسند در ادامه گفت: دریای کاسپین میراث مشترک ما و امانتی برای نسلهای آینده است. مسئولیت ما تنها حفاظت از وضعیت امروز آن نیست، بلکه باید اطمینان حاصل کنیم نسلهای آینده نیز بتوانند از منابع، تنوع زیستی و ظرفیتهای اقتصادی این دریا بهرهمند شوند.
وی تأکید کرد: اجازه دهید این نشست را فرصتی برای تقویت همکاری، افزایش اعتماد و تبدیل اراده سیاسی مشترک به اقدامات عملی بدانیم.
وی در پایان با خوشامدگویی دوباره به مهمانان هفتمین اجلاس کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران در تهران، ابراز امیدواری کرد که این نشست گامی مؤثر در مسیر حفاظت بلندمدت از محیط زیست دریای خزر و تقویت همکاری میان کشورهای ساحلی باشد.
وی گاند: حفاظت از دریای خزر، اولویت توسعه پایدار است
کریستین وی گاند، هماهنگکننده مقیم سازمان ملل متحد نیز در هفتمین اجلاس کشورهای متعاهد کنوانسیون تهران اظهار کرد: مایه خرسندی است که امروز در این نشست در جمع شما حضور دارم. به جمهوری اسلامی ایران برای میزبانی این گردهمایی مهم و فراهم کردن فرصتی برای گردهم آمدن کشورهای پیرامون زیستبومی که میان پنج کشور مشترک است، اما اهمیت آن بسیار فراتر از سواحل این کشورهاست، تبریک میگویم.
وی افزود: این نشست بهویژه بهموقع است، چراکه سال ۲۰۲۶ مصادف با بیستمین سال به اجرا درآمدن کنوانسیون تهران در ۱۲ اوت ۲۰۰۶ است.
خزر؛ پیونددهنده زندگی و تمدنها
هماهنگکننده مقیم سازمان ملل متحد ادامه داد: دریای خزر هزاران سال مایه تداوم زندگی مردمان و تمدنها بوده است. امروز نیز این دریا منبع معیشت و رفاه، مسیر مهم حملونقل، ذخیرهای قابل توجه از منابع طبیعی و زیستگاه تنوع زیستی منحصربهفرد دریایی است.
وی گفت: نخستین پیام من این است که حفاظت از دریای خزر تنها یک اولویت زیستمحیطی نیست، بلکه یک اولویت توسعه پایدار است.
گاند افزود: سلامت دریای خزر با معیشت و رفاه جوامع پیرامون آن، فعالیتهای اقتصادی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و در نهایت تابآوری منطقه پیوند دارد. این موضوع در کانون دستورکار توسعه پایدار جهانی ما قرار دارد؛ این درک که حفاظت از محیط زیست، توسعه اقتصادی و رفاه انسان را نمیتوان جدا از یکدیگر مورد توجه قرار داد.
چالشهای خزر نیازمند همکاری منطقهای است
هماهنگکننده مقیم سازمان ملل متحد با تأکید بر اهمیت همکاری منطقهای اظهار کرد: دومین پیام من این است که دریای خزر نشان میدهد چرا همکاری منطقهای اهمیت دارد. چالشهای زیستمحیطی در مرزهای ملی متوقف نمیشوند. آلودگی دریایی، از دست رفتن تنوع زیستی و فشارهای فزاینده بر زیستبومهای مشترک نیز چنیناند. این مسائل پیامدهای فرامرزی دارند و نیازمند راهحلهای فرامرزی و مشارکتی هستند.
وی تصریح کرد: کنوانسیون تهران چارچوبی مهم برای اقدام مشترک کشورها فراهم میکند؛ از تقویت دانش علمی و به اشتراکگذاری دادهها و تجربیات گرفته تا تدوین سیاستهای مؤثر و تبدیل تعهدات مشترک به اقدام جمعی.
وی افزود: در زمانی که منطقه ما با چالشهای متعددی روبهروست، حفظ فضاهایی برای همکاری عملی حول منافع مشترک، ارزش ویژهای دارد.
حمایت سازمان ملل از همکاری کشورهای ساحلی
گاند گفت: سومین پیام من این است که سازمان ملل متحد متعهد است از این همکاری از طریق رویکرد «یک سازمان ملل متحد» حمایت کند.
وی ادامه داد: سازمان ملل متحد از همان آغاز در تلاشها برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر مشارکت داشته است. برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد دبیرخانه کنوانسیون تهران را اداره میکند و بخشهای مختلف سازمان ملل متحد در منطقه، با بهرهگیری از تخصصهای مکمل، از کشورها در پیشبرد اهداف این کنوانسیون حمایت میکنند.
وی با اشاره به اقدامات سازمان ملل متحد در ایران اظهار کرد: برای نمونه، در ایران، برنامه توسعه ملل متحد و برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد در چارچوب ابتکار گستردهتر دریای خزر با شرکای ملی و محلی همکاری میکنند تا تعهدات منطقهای در زمینه زبالههای دریایی و آلودگی پلاستیکی را به اقدامات عملی تبدیل کنند.
گاند افزود: این اقدامات شامل تقویت تفکیک و بازیافت پسماند در جوامع ساحلی، حمایت از رویکردهای چرخشیتر در زمینه پلاستیک و ارائه کمکهای بلاعوض جامعهمحور برای راهحلهای محلی است.
وی ادامه داد: این ابتکار همچنین در پی مشارکت دادن بخش خصوصی و ایجاد فرصت برای جوامع محلی، از جمله زنان و جوانان، است تا در بهبود سیستمهای مدیریت پسماند مشارکت کنند و از مزایای آن بهرهمند شوند.
حفاظت از خزر، مسئولیتی مشترک
هماهنگکننده مقیم سازمان ملل متحد در پایان تأکید کرد: حفاظت از دریاها بر دوش همه ماست. هیچ کشور، نهاد یا سازمانی بهتنهایی نمیتواند از این زیستبوم منحصربهفرد حفاظت کند.
وی گفت: دریای خزر هزاران سال مردمان و تمدنها را به یکدیگر پیوند داده است. بیایید اطمینان حاصل کنیم که این دریا همچنان ما را از طریق دانش، همکاری و تعهد مشترک به توسعه پایدار، به یکدیگر پیوند میدهد.
رفیعی: کاهش تراز آب، جدیترین مشکل دریای خزر است
دکتر سمیه رفیعی، عضو هیئترئیسه مجلس و رئیس فراکسیون محیطزیست و نایبرئیس کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی، در این نشست با تأکید بر ضرورت انتقال دبیرخانه کنوانسیون تهران به یکی از کشورهای حاشیه دریای خزر گفت: این موضوع نیازمند همت جمعی کشورهای منطقه است و سازمان حفاظت محیطزیست نیز در این زمینه اقداماتی را آغاز کرده است.
وی افزود: باید با همکاری کشورهای ساحلی، این فرایند تسریع شود. کنوانسیون تهران و پروتکلهای مرتبط با آن، مهمترین سند مشارکت در زمینه حفاظت از دریای خزر محسوب میشوند و جمهوری اسلامی ایران تاکنون به چهار پروتکل آن پیوسته است. در صورت نهایی شدن پروتکل باقیمانده، ایران نیز به آن خواهد پیوست.
کاهش تراز آب در کنوانسیون تهران دیده نشده است
رفیعی با اشاره به موضوعات مطرحشده در پروتکلهای کنوانسیون تهران ادامه داد: در این پروتکلها به مسائل مرتبط با جلوگیری از آلودگی دریای خزر، حفاظت از محیطزیست، تنوع زیستی و چارچوبهای ارزیابی، رصد و پایش محیطزیست پرداخته شده است، اما یکی از مهمترین چالشهای امروز دریای خزر، یعنی کاهش تراز آب، در این کنوانسیون مورد توجه قرار نگرفته است.
رئیس فراکسیون محیطزیست مجلس، تغییرات اقلیمی و کاهش آب ورودی به دریای خزر را دو عامل اصلی کاهش تراز آب عنوان کرد و گفت: تغییرات اقلیمی و افزایش سرعت تبخیر، یکی از عوامل مؤثر است. از سوی دیگر، حدود ۸۰ درصد آب ورودی به دریای خزر از کشورهای بالادست تأمین میشود و کاهش این ورودی، حیات خزر را با چالش مواجه کرده است.
کاهش تراز آب؛ از ۷.۵ سانتیمتر به ۲۳ سانتیمتر
رفیعی با اشاره به آمار ارائهشده از سوی مراکز مطالعاتی و رسمی کشورهای منطقه اظهار کرد: بر اساس این آمار، تراز آب دریای خزر از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ حدود ۷.۵ سانتیمتر کاهش یافته است. این رقم در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ به ۲۰ سانتیمتر رسیده و در سال ۲۰۲۶ نیز نرخ کاهش به ۲۳ سانتیمتر رسیده است.
وی تأکید کرد: این روند میتواند علاوه بر حیات اکوسیستم دریای خزر، معیشت و زندگی مردم و حتی حوزههای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهای پیرامون را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، کشورهای ساحلی باید در چارچوب کنوانسیون تهران به این موضوع توجه جدی داشته باشند و در صورت نیاز، متمم یا برنامههای سیاستی الزامآور برای آن تدوین کنند.
ضرورت برنامه سازگاری با کاهش تراز آب
عضو هیئترئیسه مجلس گفت: جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد قابل توجهی درباره تدوین برنامه سازگاری با کاهش تراز آب ارائه کرده است، اما در کنار برنامه سازگاری، باید دلایل کاهش آب، از جمله کاهش ورودی آب به دریای خزر، نیز با جدیت و از مسیرهای قانونی دنبال شود.
وی افزود: یکی از موضوعاتی که انتظار میرود در این نشست درباره آن تصمیمگیری شود، همین مسئله است و ما نیز برای همکاری در این زمینه آمادگی کامل داریم.
پیشروی خشکی در سواحل ایران
رفیعی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب در مناطق کمعمق دریای خزر اظهار کرد: در برخی کشورهای شمالی، پیشروی خشکی تا ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر گزارش شده است. در سمت ایران نیز استان گلستان بهشدت تحت تأثیر این روند قرار گرفته و با بحرانهای محیطزیستی مواجه شده است که پیش از این در این منطقه مشاهده نمیشد؛ از جمله بحرانهای مرتبط با گردوغبار.
وی در پایان تأکید کرد: حتی اگر تمام مفاد کنوانسیون دریای خزر و پروتکلهای مربوط به آن بهطور کامل اجرایی شود، این اقدامات بهتنهایی مشکل کاهش تراز آب دریای خزر را برطرف نمیکند و این موضوع همچنان یکی از جدیترین چالشهای پیشروی خزر است.
لاهیجانزاده: اثرات پیوند کنوانسیون تهران و رامسر روی حفاظت از زیستگاههای خزر
دکتر احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیط زیست دریایی و تالابها و رئیس دورهای نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران، با اشاره به همکاری نمایندگان کشورهای عضو در سه روز برگزاری اجلاس گفت: آنچه در این سه روز شاهد بودیم، همکاری کمنظیر از سوی نمایندگان کشورها و دبیرخانه در تهیه اسناد و بیانیه بود که افق روشنی برای همکاریهای منسجمتر در آینده ترسیم کرد.
وی افزود: تلاش خستگیناپذیر همکارانم در سازمان حفاظت محیط زیست و حمایت همهجانبه رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، همچنین وزارت امور خارجه و سفرای ایران در کشورهای عضو، شایسته تقدیر است.
برگزاری منظم اجلاس کنوانسیون تهران
لاهیجانزاده با قدردانی از جمهوری آذربایجان بابت ریاست دورهای کنوانسیون تهران طی پنج سال گذشته اظهار کرد: از زمان برگزاری اجلاس قبلی در باکو تا برگزاری این اجلاس پنج سال میگذرد و در این مدت، جمهوری آذربایجان برای پیشبرد اهداف کنوانسیون تلاشهای خوبی انجام داده است.
وی ابراز امیدواری کرد اجلاسهای کنوانسیون تهران از این پس بر اساس تقویم دوساله و بهصورت منظم برگزار شود.
پیشنهاد پیوند کنوانسیون تهران و رامسر
معاون محیط زیست دریایی و تالابها گفت: دو معاهده بینالمللی و منطقهای در حوزه محیط زیست با نام ایران گره خورده است؛ یکی کنوانسیون حفاظت از تالابها و پرندگان مهاجر که در سال ۱۹۷۱ به تصویب رسید و به کنوانسیون رامسر مشهور است و دیگری کنوانسیون تهران که یک کنوانسیون منطقهای میان پنج کشور ساحلی دریای خزر است.
وی ادامه داد: پیشنهاد من، ایجاد پیوند و همکاری بیشتر میان این دو کنوانسیون در منطقه خزر است. در حال حاضر، مقر منطقهای کنوانسیون رامسر در غرب مرکز آسیا با عضویت ۱۵ کشور در شهر رامسر ایران قرار دارد؛ شهری در شمال کشور که در مجاورت دریای خزر واقع شده است.
تبادل تجربه برای حفاظت از تالابهای خزر
لاهیجانزاده با اشاره به تالابهای ارزشمند حاشیه جنوبی دریای خزر اظهار کرد: بخشی از تالابهای ارزشمند ایران در حاشیه جنوبی دریای خزر و متصل به این پهنه آبی قرار دارند. همکاری، تبادل تجربه و دانش در زمینه حفاظت از تالابها، چه در حاشیه خزر و چه در سراسر پهنه خشکی کشورهای عضو، میتواند به حفظ زیستگاهها و پرندگان مهاجر در تالابهای منطقه کمک کند.
وی افزود: ایران با بیش از ۶۰ سال تجربه در ایجاد مناطق حفاظتشده، از تجارب ارزشمندی برخوردار است و پیشنهاد میکنم کشورهای منطقه در حوزه اکولوژی، مسائل محیط زیستی، منابع طبیعی و حیات وحش، همکاری بیشتری برای تبادل تجربه و دانش در زمینه حفاظت از مناطق و زیستگاههای ارزشمند داشته باشند.
اعظمی: کاهش سطح آب خزر نیازمند همکاری مشترک کشورهای ساحلی است
نبیالله اعظمی ساردوئی، رئیس دبیرخانه خزر وزارت امور خارجه نیز در هفتمین کنفرانس کشورهای متعاهد کنوانسیون چارچوبی حفاظت از محیط زیست دریای خزر موسوم به کنوانسیون تهران، میزبانی ایران از این نشست را فرصتی برای بررسی وضعیت محیط زیست خزر، ارزیابی روند همکاریهای گذشته و ترسیم چشمانداز همکاریهای آینده دانست.
وی گفت: اهمیت خزر صرفاً به منابع طبیعی و ظرفیتهای اقتصادی آن محدود نمیشود و سلامت این پهنه آبی با امنیت غذایی، معیشت جوامع محلی، توسعه پایدار، حفظ تنوع زیستی و رفاه نسلهای کنونی و آینده کشورهای ساحلی پیوند دارد. از این منظر، حفاظت از محیط زیست خزر یک مسئولیت مشترک منطقهای است که تحقق آن نیازمند اراده سیاسی، همکاری مستمر و مشارکت مؤثر همه کشورهای ساحلی است.
تأکید ایران بر جلوگیری از سرایت درگیریها به خزر
اعظمی با اشاره به حمله به بندر انزلی و زیرساختهای دریایی این منطقه در ۱۸ مارس ۲۰۲۶، اظهار کرد: این بندر و تأسیسات و زیرساختهای دریایی آن هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند. همچنین یک کشتی تجاری ایرانی در دریای خزر مورد حمله نظامی اوکراین قرار گرفت و یک ملوان جان خود را از دست داد.
وی افزود: جمهوری اسلامی ایران این اقدامات نظامی را نقض حاکمیت و تمامیت ارضی خود و مغایر با اصول و قواعد بنیادین حقوق بینالملل، از جمله اصل منع توسل به زور مندرج در منشور ملل متحد، میداند.
رئیس دبیرخانه خزر وزارت امور خارجه ادامه داد: آنچه برای این نشست اهمیت ویژه دارد، پیامدهای بالقوه چنین اقداماتی برای زیستبوم بسته و حساس دریای خزر است؛ پیامدهایی که به مرزهای ملی محدود نمیماند و هرگونه تهدید علیه محیط زیست خزر میتواند بر منافع و محیط زیست همه کشورهای ساحلی تأثیرگذار باشد.
وی تأکید کرد: جمهوری اسلامی ایران ضمن محکومیت حملات نظامی به بنادر، زیرساختهای ساحلی و شناورها، بر ضرورت جلوگیری از سرایت مناقشات و درگیریهای نظامی به این پهنه آبی و حفظ خزر بهعنوان عرصهای امن برای همکاری، صلح و توسعه پایدار تأکید دارد.
کنوانسیون تهران؛ بستری برای اعتمادسازی منطقهای
اعظمی گفت: دریای خزر در کنار سایر ابعاد روابط میان پنج کشور ساحلی، ظرفیت آن را دارد که به یکی از عرصههای مهم اعتمادسازی، گفتوگو و همکاریهای منطقهای تبدیل شود. مسائل زیستمحیطی نیز به دلیل ماهیت فرامرزی بسیاری از چالشهای آن، میتواند زمینه مناسبی برای توسعه تعاملات سازنده میان کشورهای ساحلی فراهم کند.
وی افزود: هیچ کشور ساحلی نمیتواند بهتنهایی از محیط زیست خزر حفاظت کند و آینده این دریا به میزان توانایی کشورهای ساحلی در هماهنگسازی اقدامات، تبادل دانش و اطلاعات، استفاده از ظرفیتهای علمی و اتخاذ رویکردهای مشترک وابسته است.
رئیس دبیرخانه خزر وزارت امور خارجه، کنوانسیون تهران را فراتر از یک چارچوب حقوقی برای حفاظت از محیط زیست خزر دانست و اظهار کرد: این کنوانسیون بستری برای گفتوگو، هماهنگی و استمرار همکاری میان پنج کشور ساحلی درباره مسائل مشترک و آینده این پهنه آبی ارزشمند است.
تأکید بر برنامه اقدام کاهش سطح آب خزر
اعظمی با اشاره به کاهش سطح آب دریای خزر گفت: این پدیده، ضرورت همکاریهای منطقهای و علمی را بیش از پیش آشکار کرده است. تغییرات سطح آب خزر به دلیل ماهیت مشترک این پهنه آبی، موضوعی نیست که بتوان آن را صرفاً در چارچوب قلمرو یک کشور بررسی کرد.
وی افزود: پیامدهای احتمالی کاهش سطح آب میتواند تالابها، زیستگاههای ساحلی، تنوع زیستی، فعالیتهای اقتصادی، زیرساختهای ساحلی و جوامع پیرامون خزر را تحت تأثیر قرار دهد.
اعظمی بر ضرورت تقویت همکاریهای علمی و پژوهشی، ایجاد سازوکارهای مناسب برای تبادل دادههای زیستمحیطی، هماهنگی سیاستها و اتخاذ تصمیمات مشترک تأکید کرد و گفت: در این راستا، ابتکار تهیه برنامه اقدام برای کاهش سطح آب دریای خزر در چارچوب کنوانسیون تهران میتواند در تسهیل همکاری کشورهای ساحلی نقش مهمی ایفا کند.
محیط زیست؛ پیوندی میان امنیت و توسعه منطقهای
رئیس دبیرخانه خزر وزارت امور خارجه در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: میان ثبات و امنیت منطقهای و حفاظت از محیط زیست دریای خزر رابطهای متقابل وجود دارد و این دریا باید همچنان عرصه گفتوگو، همکاری، تعامل سازنده و توسعه پایدار میان پنج کشور ساحلی باقی بماند.
اعظمی افزود: همکاری زیستمحیطی میتواند به تقویت اعتماد متقابل، افزایش تماسهای تخصصی و ایجاد کانالهای پایدار گفتوگو میان کشورهای ساحلی کمک کند. این مسیر با احترام متقابل، در نظر گرفتن منافع مشترک و تصمیمگیری مبتنی بر توافق پیش خواهد رفت.
وی در پایان گفت: آینده خزر، آینده مشترک کشورهای ساحلی است و مسئولیت ما حفظ این میراث طبیعی و تبدیل آن به بستری برای همکاری و توسعه پایدار است. جمهوری اسلامی ایران آمادگی کامل دارد همکاری سازنده خود را با همه کشورهای ساحلی ادامه دهد و کنوانسیون تهران را به محور گفتوگو، اعتمادسازی و اقدام مشترک تبدیل کند.
علیاف: باید تصویر مشترک و دقیقتری از وضعیت دریای خزر داشته باشیم
ماهیر علیاف، هماهنگکننده دبیرخانه موقت کنوانسیون تهران، در هفتمین نشست کنفرانس اعضای کنوانسیون تهران با تأکید بر ضرورت تقویت همکاری کشورهای ساحلی دریای خزر گفت: حفاظت از محیط زیست خزر نیازمند همکاری نزدیک کشورهای عضو در زمینه تأمین منابع، تبادل دانش و اطلاعات و اجرای اقدامات مشترک است.
وی افزود: شرایط کنونی منطقه نشان میدهد که باید تعاملات میان کشورهای ساحلی بیش از گذشته تقویت شود و با تبادل دادهها و اطلاعات، تصویر مشترک و دقیقتری از وضعیت فعلی دریای خزر به دست آوریم.
ضرورت نزدیک شدن دیدگاه کشورهای ساحلی
علیاف ادامه داد: همکاری در سطوح ملی و منطقهای میتواند به تبادل اطلاعات، ارتقای هماهنگی و دستیابی به راهکارهای مشترک برای مدیریت چالشهای زیستمحیطی خزر کمک کند.
هماهنگکننده دبیرخانه موقت کنوانسیون تهران با تأکید بر اهمیت نزدیکتر شدن دیدگاه کشورهای عضو اظهار کرد: ضروری است رویکردهای کشورهای ساحلی به یکدیگر نزدیکتر شود تا بتوانیم با چالشهای موجود در منطقه مقابله کرده و اقدامات خود را برای حفاظت از این پهنه آبی ارتقا دهیم.
وی همچنین بر تداوم نشستها و تعاملات تخصصی تأکید کرد و گفت: جلسات و تعاملات در سطوح مختلف باید ادامه پیدا کند تا همکاریهای موجود در حوزههای مختلف محیط زیستی توسعه یابد.
دبیرخانه پیگیر اجرای مفاد کنوانسیون است
علیاف خاطرنشان کرد: دبیرخانه در چارچوب وظایف و ظرفیتهای خود، اجرای مفاد کنوانسیون و پیگیری بندها و فصلهای آن را دنبال خواهد کرد و راهبردها و پیشنهادهای لازم برای تحقق اهداف مشترک کشورهای عضو ارائه میدهد.
وی افزود: هدف این است که در قالب نقشه راه همکاریها، تعامل میان کشورهای ساحلی در زمینه حفاظت از محیط زیست خزر افزایش یابد و نیازها، ظرفیتها و فعالیتهای کشورهای عضو بیش از گذشته به یکدیگر نزدیک شود.
تأکید بر اشتراکگذاری دادههای رسمی
هماهنگکننده دبیرخانه موقت کنوانسیون تهران با اشاره به اهمیت گزارشها و دادههای رسمی درباره وضعیت دریای خزر گفت: اطلاعاتی که کشورهای عضو در قالب گزارشهای رسمی ارائه میکنند، میتواند مبنای مهمی برای همکاری و رایزنیهای مشترک باشد و لازم است این اطلاعات میان کشورهای ساحلی به شکل مؤثرتری به اشتراک گذاشته شود.
علیاف تأکید کرد: همکاری همهجانبه کشورهای عضو و نزدیکتر شدن اقدامات و برنامههای آنها میتواند به تقویت مدیریت زیستمحیطی دریای خزر و پیشبرد تصمیمات مشترک کمک کند.
وی همچنین از اعضای هیئتهای کشورهای حاضر در نشست قدردانی کرد و خواستار تداوم همکاریها برای حفاظت از دریای خزر شد.
∎