در این میان، شاید یکی از مهمترین ضرورتهای سال تحصیلی جدید، تقویت ارتباط میان استاد و دانشجوست؛ ارتباطی که فراتر از انتقال دانش تخصصی، میتواند به افزایش آگاهی اجتماعی، شناخت مسائل روز و آمادگی بیشتر نسل جوان برای مواجهه با شرایط دشوار کمک کند. از سوی دیگر، دانشگاهها باید همزمان با حفظ آموزش حضوری، زیرساختهای آموزش مجازی را نیز تقویت کرده و ظرفیتهای جدیدی مانند هوش مصنوعی را در خدمت آموزش و پژوهش قرار دهند. در چنین شرایطی، بازتعریف نقش دانشگاه و استفاده از ظرفیت استادان و دانشجویان برای پاسخ به نیازهای جامعه، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
دانشگاه فقط محل انتقال دانش نیست
مسعود میرزاییشهرابی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، در گفتوگو با «جامجم» با تأکید بر ضرورت تقویت ارتباط استادان با دانشجویان، گفت: هرچه ارتباط ما با جوانان بیشتر شود و فاصله میان استاد و دانشجو کاهش پیدا کند، میتوان از ظرفیت و توانمندی دانشجویان بهتر استفاده کرد. بنابراین در سال تحصیلی جدید، در کنار آموزش علمی باید به دانشجویان درباره جامعه، مسائل اجتماعی، شناخت کشور و تحولات سیاسی منطقه و جهان نیز آگاهی داده شود. چراکه دانشگاه صرفاً محل انتقال دانش تخصصی نیست و استادان باید فرصت بیشتری برای گفتوگو و ارتباط با دانشجویان داشته باشند. به گفته میرزایی شهرابی، متاسفانه بسیاری از استادان پس از پایان کلاس، ارتباط خود را با دانشجویان قطع میکنند، در حالی که جوانان نیازمند گفتوگو، راهنمایی و تجربهاند. بنابراین اگر این ارتباط به درستی شکل بگیرد، دانشگاه میتواند در آگاهیبخشی و افزایش تابآوری دانشجویان نقش مؤثرتری ایفا کند.
لزوم بازخوانی تجربه جهاد علمی
تجربههای گذشته در حوزه آموزش عالی نشان میدهد که تحقق اهداف علمی و دانشگاهی، تنها به سیاستگذاری و تعیین مسیرهای کلان محدود نمیشود و به همراهی و مشارکت فعال دانشگاهیان و دانشجویان نیز نیاز دارد. در واقع، هر زمان میان سیاستهای علمی کشور و ظرفیت دانشگاهها و نسل جوان ارتباط مؤثری شکل گرفته، امکان حرکت در مسیرهای جدید و دستیابی به اهداف علمی نیز بیشتر شده است.
رئیس پیشین دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به تجربه سیاستگذاری علمی کشور گفت: در سال ۱۳۷۵ موضوع «جهاد علمی» مطرح شد و نتیجه آن، حرکت علمی کشور و قرار گرفتن ایران در رتبه نخست علمی منطقه پس از سالها بود. بعد از آن، موضوع «جهاد فناوری» مطرح شد، اما این جریان به همان شکل دنبال نشد. به گفته او، این تجربه نشان میدهد که صرفا طرح یک عنوان یا تعیین یک هدف کلان کافی نیست و برای تحقق آن، باید زمینه مشارکت واقعی دانشگاهیان و جوانان فراهم شود و ارتباط آنها با مسائل و نیازهای کشور شکل بگیرد. چراکه در چنین شرایطی، دانشگاه نمیتواند خود را صرفا به کلاس درس و انتقال مطالب تخصصی محدود کند؛ بلکه باید بستری برای گفتوگو، شناخت مسائل کشور و مشارکت دانشجویان در حل مشکلات فراهم شود. به همین دلیل، استادان شناختهشده و صاحباعتبار دانشگاه باید ارتباط بیشتری با دانشجویان برقرار کنند و در کنار آموزش تخصصی، نقش هدایتگر و اجتماعی خود را نیز ایفا کنند. ارتباط نزدیکتر استاد و دانشجو میتواند به انتقال تجربه، افزایش انگیزه و شکلگیری نگاه مسئولانهتر در میان نسل جوان کمک کند و ظرفیت دانشگاه را برای پاسخگویی به مسائل جامعه افزایش دهد.
دانشگاه باید کنار جامعه بایستد
اما بازگشت دانشگاهها به روال آموزشی پس از جنگ، تنها به ازسرگیری کلاسهای درس محدود نمیشود؛ چالش های اخیر در کشور نشان داد که آموزش عالی برای تداوم فعالیت خود، به سیاستگذاری متناسب با شرایط جدید و بازتعریف بخشی از اولویتهای آموزشی، پژوهشی و اجتماعی نیاز دارد. در این میان، حفظ آموزش حضوری در کنار فعالکردن ظرفیت علمی و اجتماعی دانشگاهها برای پاسخ به نیازهای جامعه، میتواند بخشی از مسیر دانشگاهها در دوره پس از جنگ باشد. در همین راستا عبدالله معتمدی، رئیس پیشین و عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در گفتوگو با «جامجم» بر ضرورت حفظ آموزش حضوری، توجه به نیازهای جدید در فعالیتهای پژوهشی و فرهنگی و استفاده از ظرفیت استادان و دانشجویان برای کمک به جامعه و خانوادههای آسیبدیده تأکید کرد.
به گفته وی، با آغاز جنگ، آموزشوپرورش و بخشی از آموزش عالی به سمت آموزش مجازی رفتند، در حالی که تجربه بسیاری از کشورهایی که در سالهای اخیر با جنگ مواجه بودهاند، نشان میدهد حتی در چنین شرایطی نیز آموزش حضوری بهطور کامل تعطیل نشده است. در برخی موارد، اگر امکان حضور کامل دانشآموزان در مدرسه وجود نداشته، ساعات حضور کاهش پیدا کرده، اما ارتباط حضوری همچنان حفظ شده است. چراکه حضور افراد در کنار یکدیگر در شرایط جنگی، در سطوح مختلف آموزشی، میتواند آثار مثبتی داشته باشد. آموزش حضوری علاوه بر کارکرد آموزشی، فرصتی برای کمک افراد به یکدیگر و افزایش تابآوری اجتماعی فراهم میکند و باعث میشود افراد بتوانند شرایط دشوار موجود را بهتر پشت سر بگذارند.
دانشگاه در شرایط جنگی چه وظیفهای دارد؟
تداوم فعالیت دانشگاهها در شرایط بحرانی، نیازمند نگاهی متفاوت به شیوه آموزش و اولویتهای دانشگاهی نیز هست؛ نگاهی که ضمن حفظ آموزش حضوری، اقتضائات شرایط جنگی را نیز در سیاستگذاریهای آموزشی و پژوهشی لحاظ کند. به گفته معتمدی نگاه سیاستگذار به شرایط جنگی میتواند بر تابآوری جامعه نیز اثر بگذارد. اگر جنگ کوتاهمدت تلقی شود، ممکن است جامعه نیز انتظار داشته باشد این شرایط خیلی زود پایان پیدا کند، در حالی که واقعیتهای موجود نشان داد جنگ طولانی شده و احتمال تداوم آن وجود دارد. بنابراین آموزش حضوری باید حفظ شود، اما در عین حال نظام آموزشی در شرایط جنگی باید متناسب با این وضعیت عمل کند. همچنین جهتگیریهای پژوهشی، فرهنگی و علمی دانشگاهها باید با نیازهای کشور در چنین شرایطی هماهنگ شود و دانشگاهیان بخشی از مطالبات و نیازهای موجود در میدان را مورد توجه قرار دهند.
معتمدی همچنین با تأکید بر ضرورت بازتعریف اولویتهای پژوهشی دانشگاهها گفت: باید مشخص شود در شرایط جنگی وظیفه دانشگاه چیست و چگونه میتوان از ظرفیت علمی دانشگاهیان برای کمک به کشور استفاده کرد. این موضوع باید در دستورالعملهای فرهنگی، آموزشی و پژوهشی دانشگاهها مورد توجه قرار گیرد. حتی اولویت رسالهها و پایاننامههای دکتری نیز میتواند متناسب با شرایط موجود تعریف شود تا بخشی از ظرفیت پژوهشی کشور به موضوعاتی اختصاص پیدا کند که با نیازهای امروز جامعه و شرایط جنگی ارتباط بیشتری دارد.
این استاد دانشگاه همچنین بر نقش فعالیتهای فرهنگی در آمادهسازی دانشجویان برای مواجهه با شرایط بحرانی تأکید کرد و گفت: دانشجویان قشری فرهیخته، جوان و توانمند هستند و استادان نیز از ظرفیت علمی و تخصصی بالایی برخوردارند. باید از این ظرفیت برای کمک به بدنه اجتماعی و افزایش آمادگی جامعه استفاده کرد.
دانشگاه، بازوی تخصصی جامعه در بحران
دانشگاهها امروز دیگر تنها محل آموزش و پژوهش نیستند و در شرایط بحرانی میتوانند بخشی از ظرفیت تخصصی و انسانی خود را در خدمت جامعه قرار دهند؛ ظرفیتی که از ارائه خدمات تخصصی به خانوادههای آسیبدیده تا مشارکت دانشجویان و استادان در فعالیتهای اجتماعی و حمایتی را دربرمیگیرد.
معتمدی با اشاره به همین ظرفیت های موجود در دانشگاهها در اینباره توضیح داد: اگر شهری مانند میناب آسیب دیده و خانوادههایی در آنجا دچار آسیب شدهاند، بخشی از وظایف مطالعاتی و خدماتی میتواند بر عهده دانشگاهها باشد. دانشگاهیان میتوانند متناسب با تخصص خود، از روانشناسی و جامعهشناسی گرفته تا مددکاری، در کنار این خانوادهها حضور داشته باشند و خدمات لازم را ارائه کنند.
نقش دانشگاه بازتعریف شود
به گفته وی، در شرایط جنگی باید نقش دانشگاهیان بهطور مشخص تعریف و آییننامهها و دستورالعملهای دانشگاهها نیز متناسب با این شرایط بازتنظیم شود. به گفته وی، وزارت علوم و دستگاههای فرهنگی میتوانند از ظرفیت دانشجویان و استادان برای مشارکت اجتماعی و کمک به جامعه استفاده کنند.
رئیس پیشین دانشگاه علامه طباطبایی همچنین با اشاره به تجربه سالهای نخست انقلاب و شکلگیری اردوهای جهادی گفت: در آن دوره، گروههای بزرگی از جوانان و دانشجویان با حضور در روستاها و مناطق مختلف، در بازسازی و حل مسائل مردم مشارکت کردند. امروز نیز میتوان از این ظرفیت برای کمک به خانوادههای آسیبدیده و گروههایی که در شرایط جنگی نیازمند حمایت هستند، استفاده کرد. بنابراین دانشگاه میتواند با برنامهریزی مناسب، نیازهای دستگاههایی را که در شرایط فعلی مسئولیتهای سنگینتری بر عهده دارند شناسایی کند و زمینه مشارکت اجتماعی و ملی دانشجویان و دانشگاهیان را برای پاسخ به این نیازها فراهم سازد.
آموزش مجازی را بهروز کنیم
تجربه سالهای اخیر نشان داد که نظام آموزش عالی برای مواجهه با شرایط جدید، نیازمند بازنگری در شیوههای آموزشی و بهرهگیری از فناوریهای نوین است. در همین راستا عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد بر ضرورت تقویت آموزش مجازی تاکید کرد و گفت: تجربه کرونا موجب تقویت زیرساختهای آموزش مجازی شد، اما بخشی از این ظرفیتها در سالهای بعد تضعیف شده و اکنون باید دوباره بازسازی و تقویت شود. به گفته وی، در کنار آموزش حضوری، باید زیرساخت آموزش مجازی حفظ شود و با استفاده از ظرفیت هوش مصنوعی توسعه یابد.
میرزاییشهرابی با اشاره به حضور گسترده هوش مصنوعی در زندگی دانشجویان افزود: مسئله اصلی، جلوگیری از استفاده از این فناوری نیست، بلکه آموزش نحوه استفاده درست و مسئولانه از آن است. ترکیب زیرساختهای آموزش مجازی با امکانات هوش مصنوعی میتواند ضمن کاهش برخی هزینههای آموزشی، فرصت مناسبی برای آموزش صحیح این فناوری به دانشجویان فراهم کند. چراکه هوش مصنوعی ابزاری قدرتمند است و استفاده از آن بدون آموزش و نظارت میتواند آسیبهایی به همراه داشته باشد. از این رو، وزارت علوم باید پیوند میان آموزش مجازی و هوش مصنوعی را جدی بگیرد و از ظرفیت رسانهها برای آموزش و فرهنگسازی در این زمینه استفاده کند. به گفته این استاد دانشگاه، بازسازی زیرساختهای آموزش مجازی و ورود هدفمند هوش مصنوعی به فرآیند آموزش میتواند آموزش عالی را برای شرایط جدید آمادهتر کند.
∎