سرویس دین و اندیشه خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)؛ تاریخ تشیع در حوزه کهن اصفهان پر از نامهای تابناک علمی و اخلاقی است؛ اما کمتر شخصیتی را میتوان یافت که همانند فقیه بزرگوار، آیتالله سید محمدتقی موسوی اصفهانی، مشهور و ملقب به «فقیه احمدآبادی»، تمام شئون علمی، عملی، معنوی و زیست اجتماعی خود را وقف ترویج فرهنگ مهدویت، معرفت امام عصر (عج) و مسأله دعا برای فرج حضرت حجت بن الحسن العسکری (عج) کرده باشد. این فقیه عالیمقام، ادیب بیبدیل، خطیب توانا، مفسر و مجتهد قرن چهاردهم هجری، در عمر هرچند نسبتاً کوتاه، اما بسیار پربار خویش، مجموعهای بالغ بر هفده جلد کتاب و رساله علمی در علوم گوناگون اسلامی از نحو، صرف و بلاغت گرفته تا فقه، اصول، کلام و مهدویت بر جای گذاشت. شاهکار ماندگار و بیبدیل او با عنوان «مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم علیهالسلام»، هماکنون به عنوان جامعترین دانشنامه مهدوی در زمینه حقوق امام عصر، فضائل حضرت و چرایی و آثار دعا برای ظهور شریف شناخته میشود. این اثر سترگ بر اساس هدایت و دستور مستقیم باطنی امام زمان (عج) در رؤیایی صادقه نگاشته شده و سند افتخاری برای جهان تشیع به شمار میرود.
۱. زندگینامه مرحوم آیت الله سید محمد تقی موسوی فقیه احمدآبادی و زیست علمی ایشان
الف) ولادت، تبار و خاندان
آیتالله سید محمدتقی بن سید عبدالرزاق بن سید عبدالجواد موسوی احمدآبادی، در شب جمعه پنجم ماه جمادیالاولی سال ۱۳۰۱ هجری قمری، برابر با سیزدهم اسفند ۱۲۶۲ خورشیدی، در محله تاریخی احمدآباد اصفهان دیده به جهان گشود. خاندان ایشان از دودمانهای اصیل، سرشناس، اهل تقوا و از بیوتات بزرگ علمی و فقاهتی تشیع در اصفهان محسوب میشدند.
پدر بزرگوارش، آیتالله سید میرزا عبدالرزاق موسوی (متوفای ۱۳۱۹ ق)، فرزند میرزا عبدالجواد و نوه حاج سید محمدمهدی موسوی نایبالصدر اصفهانی خراسانی (ملقب به افتخارالدین)، از بزرگان علما و مراجع عصر خود بود که در مسجد مرقد مطهر حضرت سید اسماعیل (ع) در اصفهان اقامه نماز جماعت میکرد و به تقوا و مراتب عالیه زهد شهرت داشت.
جد اعلای ایشان، میر محمدتقی موسوی، از رجال برجسته علمی و منصبداران متدین دوران صفویه، وزیر شاه صفی و شاه سلیمان صفوی و همسفر نامدار ایشان در سفر به خراسان و زیارت مشهد مقدس بود. از سوی مادر نیز، والده مکرمهاش دختر حاج میرزا حسین نایبالصدر، از اعیان و متقیان سرشناس اصفهان بود و دایی ایشان، فقیه اصولی، آیتالله سید میرمحمدصادق مدرس خاتونآبادی، از مدرسان نامدار و مجتهدان طراز اول حوزه اصفهان به شمار میرفت. بدین ترتیب، فقیه احمدآبادی در گهوارهای از علم، فضیلت، سیادت و معرفت خاندان اهل بیت عصمت و طهارت پرورش یافت.
ب) سیر تحصیل، اساتید و مدارج اجتهاد
سید محمدتقی از همان دوران کودکی، هوش سرشار و استعدادی شگرف در فراگیری علوم دینی از خود نشان داد. او مقدمات علوم عربی و دروس پایه را نزد پسرعمهاش، آقا سید اسدالله حسینی نجفی دهکردی، فرا گرفت. سپس کتاب ارزشمند «مغنی اللبیب» را نزد استاد متبحر ادبیات، آقا سید محمود حسینی گلشادی آموخت و بعدها در آثار و تألیفات ادبی و فقهی خود، آرا و نظریات دقیق ادبی استادش را با احترام فراوان نقل کرد.
ایشان در ادامه، با حضور در دروس سطح و خارج حوزه علمیه کهن اصفهان، از محضر برجستهترین مشاهیر و فقهای نامدار آن سامان بهرههای وافر برد؛ از جمله:
۱. آیتاللهالعظمی سید ابوالقاسم دهکردی اصفهانی (که به ایشان اجازه اجتهاد و نقل روایت داد)؛
۲. آیتالله آخوند ملا عبدالکریم گزی (صاحب تذکرة القبور، که وی نیز اجازه اجتهاد به او اعطا کرد)؛
۳. میرزا سید محمد بدیع دربامامی؛
۴. آخوند ملا محمدحسین فشارکی؛
۵. حاج میر محمدصادق خاتونآبادی (مدرس اصفهانی)؛
۶. پدر ماجدش، آیتالله حاج میرزا عبدالرزاق موسوی؛
۷. حکیم و عارف وارسته، آخوند ملا محمد کاشانی (آخوند کاشی)،
۸. حاج آقا منیرالدین بروجردی اصفهانی.
نبوغ علمی فقیه احمدآبادی چنان بود که در سنین نوجوانی و جوانی به تألیف کتب علمی پرداخت؛ در ده سالگی بر کتاب منظوم «نصاب الصبیان» شرح دقیقی نگاشت؛ در پانزده سالگی کتاب کلامی-فقهی «ایضاح الشبهات» را مرقوم فرمود؛ در بیستوپنج سالگی کتاب تفصیلی «ابواب الجنات فی آداب الجمعات» را به نگارش درآورد و از حدود سی سالگی تمرکز علمی خویش را به طور تماموقت بر تحقیق و تألیف پیرامون امام عصر (عج)، ابعاد انتظار و دعا برای فرج معطوف ساخت.
ج) سجایای اخلاقی، سلوک معنوی و تشرفات
عالمان همعصر و شاگردان فقیه احمدآبادی، اخلاص بینظیر، صفای باطن، بیاعتنایی تام به جلوههای مادی دنیا، قناعت، حلم، ورع و ارادت عاشقانهاش به خاندان نبوت را ستودهاند. او محراب مسجد مرقد سید اسماعیل (ع) در اصفهان را به کانون هدایت، بیان معارف اهل بیت و ذکر مصائب سیدالشهدا تبدیل کرده بود. ایشان علاوه بر فضل و فقاهت، طبعی لطیف در سرودن شعر آیینی داشت، خطی بسیار خوش مینگاشت و در اشعار فارسی و عربی خود تخلص «تقی» یا «شرعیزاده» را برمیگزید.
در میان کرامات و جلوههای باطنی حیات ایشان، سه واقعه و تشرف رؤیایی به محضر امام عصر (عج) برجستگی خاصی دارد:
۱. دستور نگارش مکیال المکارم: پس از آنکه در باب هشتم کتاب «ابواب الجنات» بیش از هشتاد فایده از فواید دنیوی و اخروی دعا برای فرج را به رشته تحریر درآورد، پیوسته در اندیشه بود اثری مستقل، جامع و مبسوط در این موضوع بنگارد؛ اما حوادث روزگار و موانع زندگی مانع میشد. تا آنکه در شبی مبارک، مولایش حضرت بقیةالله (عج) را در خواب مشاهده کرد. حضرت با لحنی مشفقانه و هدایتگر فرمودند: «این کتاب را بنویس و عربی هم بنویس و نام او را بگذار: مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم». او شتابان برای اطاعت آماده شد، اما گشایش حاصل نشد تا آنکه در سال ۱۳۳۰ هجری قمری به سفر حج مشرف گردید. در ایام حج، بیماری مهلک وبا میان حجاج افتاد؛ سید محمدتقی در حرم امن الهی با خداوند عهد بست که اگر از این مهلکه سالم به وطن بازگردد، بیدرنگ نگارش این کتاب را آغاز کند. پس از بازگشت به سلامت، با عزمی راسخ بر این عهد وفا کرد.
۲. امداد مالی امام در ادای دیون: در دورهای از زندگی که بار سنگین قرضها و مشکلات مالی بر دوشش سنگینی میکرد، سحرگاه ماه مبارک رمضان در قنوت و مناجات با دلی شکسته به امام زمان (عج) متوسل شد. همان شب در عالم رؤیا به دیدار حضرت نائل آمد و مولایش به زبان فارسی به وی فرمودند: «قدری باید صبر کنی، تا از مال خاص دوستان خود بگیریم و به تو برسانیم». چند ماه بعد، از جانب برخی مؤمنان مبلغی به عنوان سهم امام واصل شد و تمامی دیون ایشان پرداخت گردید.
۳. عنایت معنوی پس از مرثیهخوانی: در رؤیایی دیگر دید که امام عصر (عج) به همراه یکی از انبیای بنیاسرائیل وارد اتاق رو به قبله ایشان در منزل شدند. حضرت فرمودند تا برای جدشان حضرت اباعبدالله الحسین (ع) روضه و مقتل بخواند. فقیه احمدآبادی امتثال کرد و حضرت مهدی (عج) در مقابل او با حزن و اندوه گوش فرا دادند. سپس زیارت عاشورا، زیارت امام رضا (ع) و زیارت حضرت حجت را قرائت کرد و از دست آن پیامبر به فرمان امام صلهای دریافت نمود. فردای آن شب، مبلغی از طریق یکی از علما به دستش رسید و درهای جدیدی از فتوحات باطنی و معرفتی بر روی او گشوده شد.
د) نحوه شهادت و مزار در تخت فولاد
عصر پهلوی اول، دوران تاختوتاز و نفوذ عوامل فرقه ضاله بهائیت در ساختارهای مختلف اجتماعی و درمانی ایران بود. فقیه احمدآبادی به دلیل افشاگریهای قاطع علیه این فرقه و تثبیت ارکان مهدویت، همواره مورد کینه شدید معاندان قرار داشت.
در شب ۲۵ ماه مبارک رمضان سال ۱۳۴۸ هجری قمری (برابر با ۶ اسفند ۱۳۰۸ خورشیدی و در سن ۴۷ سالگی)، ایشان به علت بیماری در بیمارستان مرسلین انگلیسیها در اصفهان بستری و تحت جراحی قرار گرفت. متصدی بهداری و سرپرست بیمارستان که از عناصر سرشناس و متعصب بهائیت موسوم به «سرالله خان» بود، در اقدامی خائنانه بستگان و همراهان را از اتاق بیرون کرد و سمی مهلک را به آن فقیه وارسته خورانید. بستگان ایشان پشت در اتاق بیمارستان میشنیدند که آن عالم با ذکر مداوم «حبیبی یا حسین! حبیبی یا حسین!» جان به جانآفرین تسلیم میکرد.
آیتالله سید مرتضی موحد ابطحی (داماد ایشان) نقل کرده است که در واپسین لحظات، فقیه احمدآبادی فرمود: «بناست مولایم حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) تشریف بیاورند». فرزند گرامیاش، حجتالاسلام سید محمد موسوی نیز در مقدمه کتاب «نور الابصار» به شهادت مظلومانه پدر به دست ایادی بهائیت اشاره کرده است.
پیکر مطهر این شهید والامقام در میان حزن و اندوه مردم اصفهان تشییع شد و در گورستان تاریخی تخت فولاد اصفهان، در تکیهای اختصاصی و در جوار آرامگاه والد ماجدش به خاک سپرده شد. امروزه بر فراز مزار این دو عالم جلیلالقدر، بقعه و آرامگاهی بنا شده که زیارتگاه اهل معرفت و شیفتگان امام عصر (عج) است.
۲. کارنامه علمی و کتب نگاشته شده توسط آیت الله موسوی فقیه احمدآبادی
آیتالله فقیه احمدآبادی علاوه بر تربیت شاگردان، میراث مکتوب ارزشمندی در حدود بیست عنوان کتاب و رساله در حوزههای متنوع علوم اسلامی به یادگار گذاشت:
۱. ابواب الجنات فی آداب الجمعات (آیین جمعه): اثری جامع به زبان فارسی در بیان اعمال، فضائل و آداب شب و روز جمعه و مشتمل بر بابی ویژه در فواید دعا برای فرج امام زمان (عج) که در بیستوپنج سالگی مؤلف نگاشته شد.
۲. انیس المتفردین: رسالهای اخلاقی، عرفانی و سلوکی در آداب خلوت، انس با پروردگار و مناجات.
۳. ایضاح الشبهات: اثری کلامی-استدلالی در پاسخ به شبهات اعتقادی روز و دفاع از حریم مکتب امامیه که در سن پانزده سالگی تألیف گردید.
۴. بساتین الجنان: کتابی تخصصی در علم بلاغت، معانی، بیان و فنون ادبی برای طلاب حوزههای علمیه.
۵. تحفة المتادّبین: کتابی آموزشی و کاربردی در علم نحو و ادبیات عرب.
۶. تذکرة الطالبین فی شرح آداب المتعلمین: شرحی اخلاقی و تربیتی بر رساله مشهور آدابالمتعلمین در زمینه وظایف و آداب محصلان علوم دینی.
۷. ترتیب الطلاب: کتابی در قواعد نحو و روش یادگیری آسان ادبیات عرب.
۸. تعادل و تراجیح: رسالهای استدلالی و اجتهادی در علم اصول فقه پیرامون مباحث تعارض ادله و ترجیح یکی بر دیگری.
۹. تفسیر قرآن: مجموعهای از یادداشتها و تعلیقات تفسیری بر پارهای از آیات هدایتگر قرآن مجید با مشرب روایی و کلامی.
۱۰. توضیح الشواهد: شرح و تبیین شواهد شعری و مثالهای پیچیده در متون ادبی و نحوی.
۱۱. حواشی بر شرح الخبیص: تعلیقاتی اجتهادی و موشکافانه بر کتاب منطقی شرح الخبیصی.
۱۲. دیوان اشعار: مجموعهای از قصاید، غزلیات و مراثی مذهبی به زبانهای فارسی و عربی با تخلص «تقی» و «شرعیزاده» در مدح و رثای اهل بیت (ع).
۱۳. سراج القبور: رسالهای نفیس در بیان فضیلت، احکام و آداب نماز شب و نوافل که به عنوان چراغی برای وحشت قبر معرفی شده است.
۱۴. شرح مختصر بر کتاب تصریف: شرحی آموزشی و دقیق بر مباحث علم صرف در حوزه علمیه.
۱۵. شرح نصاب الصبیان: شرحی ادیبانه بر لغتنامه منظوم ابونصر فراهی که مؤلف در ده سالگی نگاشت و نشان از نبوغ زودرس او داشت.
۱۶. ضیاء المنیر: کتابی تخصصی و متقن در علم صرف و اشتقاق لغات عرب.
۱۷. کنز الغنائم فی فضل الدعاء للقائم: رسالهای به زبان فارسی در تبیین ثواب و فضیلت اقامه نمازها و دعاهای مخصوص امام عصر (عج).
۱۸. محاسن الآداب: کتابی در اخلاق، معاشرت و قواعد نحوی و ادبی.
۱۹. نور الابصار فی فضیلة الانتظار: اثری ارزشمند در تبیین ماهیت حقیقت انتظار و وظایف منتظران در دوره غیبت کبرا.
۲۰. وظیفة الانام فی زمن غیبة الامام: کتابی جامع و فارسی در تبیین تکالیف و وظایف عملی آحاد شیعیان در دوران غیبت امام زمان (عج).
۳. نمونهای از اشعار آیت الله موسوی فقیه احمدآبادی
ای چارهی درد خستگان ادرکنی ای مونس و یار بی کَسان ادرکنی
من بی کَسَم و خسته و مهجور و ضعیف یا حضرت صاحب الزمان ادرکنی
ای مهدی صاحب الزمان دریابم ای جان همه جهانیان دریابم
از دوری روی تو بدین سان گشتم بیچاره و زار و ناتوان ، دریابم
از طعنه دشمنان دون صد فریاد وزدیده کوته نظران صد فریاد
بر غربت دین احمدی صد افسوس وز غیبت صاحب الزمان صد فریاد
دل رفت و عمر رفت و نیامد نگار من وز دوری اش ز دست برون شد قرار من
امّید داشتم که رخ دوست بنگرم رحمی نکرد بر دل امّیدوار من
مُردم ز انتظار و ندیدم رخ نگار ترسم که به حشر کشد انتظار من
داغ جدایی ات دل من را کباب کرد بنما ترحمی به دل داغ دار من
افسوس و آه و درد از جور دشمنان در پرده مانده است ، جمالِ نگار من
ای آنکه وصف کرده خدایت به «اضطرار» رحمی نمای بر من و بر اضطرار من
ای دل! امید دار، وصالِ جمالِ یار چون نیست خلف وعده ی پروردگار من
۴. درباره کتاب نفیس «مکیال المکارم فی فوائد الدعاء للقائم»
الف) انگیزه و روش نگارش کتاب مکیال المکارم
کتاب شریف «مکیال المکارم» بدون شک برجستهترین و ماندگارترین اثر آیت الله فقیه احمدآبادی است. انگیزه نگارش این کتاب فراتر از یک تألیف عادی، پاسخی به ندای باطنی و فرمان مستقیم حضرت ولیعصر (عج) در رؤیای صادقه و ایفای نذر شرعی در سفر بیتالله الحرام بود. مؤلف با این باور که نعمت امامت حضرت مهدی (عج) بزرگترین نعمت الهی است و بشر عادی توان ادای حقوق الهی آن امام همام را ندارد، دعا برای تعجیل در فرج و سلامتی ایشان را عالیترین مظهر شکرانه و اعلام وفاداری معرفی میکند.
از حیث روششناسی، کتاب مکیال المکارم اثری روایی، کلامی، فقهی و اجتهادی است:
استناد به بیش از ۱۰۰۰ حدیث: مؤلف بیش از هزار روایت معتبر از مصادر کهن فریقین را گردآوری و با دقتی کمنظیر تقطیع، دستهبندی و تحلیل کرده است.
دقت رجالی و تصحیح متون: مؤلف در مواضع متعددی از کتاب به نقادی اسناد پرداخته است؛ برای نمونه در جلد دوم، به تحریفی ناشی از خطای کاتبان و نسخهبرداران در کتاب «الغیبة» شیخ طوسی اشاره کرده و همچنین خطایی را در کتاب شریف «مستدرک الوسائل» محدث نوری پیرامون مشیخه شیخ صدوق متذکر شده و اصلاح مینماید.
جامعیت: این کتاب آمیزهای استوار از فقه، تفسیر، اصول، رجال، تاریخ و سلوک اخلاقی است؛ علامه نامدار شیعه، کتابشناس و تراجمنگار مرحوم آیت الله حاج سید محمدعلی روضاتی(۱۳۰۸-۱۳۹۱ش)، و مرجع عالیقدر، مرحوم آیتاللهالعظمی مرحوم حاج شیخ لطفالله صافی گلپایگانی (۱۲۹۷ – ۱۱۴۰۰ش) کتاب مکیال المکارم را اثری بیبدیل، محصول تحلیلی ژرف و جامعترین دائرةالمعارف دعا در مهدویت شمردهاند.
آیتالله العظمی صافی گلپایگانی نیز درباره این کتاب نوشتهاند: «این کتاب گویای حوصله فراوان مؤلف و گستردگی تحقیق و تفکر و تلاش اوست و در موضوع خود بینظیر است و جز این کتاب، در موضوع مهدویت و آداب دعای بر حضرت مهدی(ع) و فواید آن، کتابی سراغ ندارم.»
ب) معرفی بخشهای هشتگانه کتاب مکیال المکارم
بخش اول: وجوب شناخت امام زمان (عج) از دیدگاه عقل و نقل
در این بخش، مؤلف با استدلالهای عقلی مبتنی بر قاعده لطف و نیاز جامعه بشری به حجت معصوم، و نیز استناد به حدیث متواتر «مَن ماتَ وَ لَم یَعرِف إمامَ زَمانِهِ ماتَ مِیتَةً جاهِلیَّة»، اثبات میکند که شناخت امام عصر واجب عینی بر تکتک مکلفان است.
بخش دوم: اثبات امامت و وجود اختصاصی حضرت مهدی (عج)
مؤلف در این بخش با تمسک به نصوص قرآنی، روایات نبوی و احادیث دوازده امام، به اثبات ولادت، وجود خارجی و حیات کنونی حضرت مهدی فرزند امام حسن عسکری (ع) پرداخته و ادعاهای باطل مدعیان دروغین مهدویت را ابطال مینماید.
بخش سوم: پارهای از حقوق و شئون حضرت بر مؤمنان
در این فصل، حقوق عظیم امام زمان (عج) بر گردن موحدان تبیین شده است؛ از جمله حق حیات، حق واسطه فیض بودن در تشریع و تکوین، حق هدایت، حق پدری بر امت، و لزوم شکرگزاری و احترام تام در برابر این نعمات الهی.
بخش چهارم: فضائل، صفات و ویژگیهای اختصاصی حضرت
این بخش مفصلترین و ابتکاریترین بخش کتاب است. فقیه احمدآبادی تمامی کمالات، اخلاق، معجزات، القاب و خصایص ظاهری و باطنی امام مهدی (عج) را به ترتیبی ابتکاری و بر مبنای حروف الفبا (از الف تا ی) تدوین نموده و نشان میدهد هر خصلتی از خصال حضرت، خود دلیلی مستقل و انگیزهای نیرومند برای دعا به پیشگاه آن مظهر کمالات است.
بخش پنجم: ثمرات، آثار و پیامدهای گوارای دعا برای فرج
پایانبخش جلد اول، بررسی تفصیلی دهها اثر و فایده مادی، معنوی، دنیوی و اخروی دعا برای امام عصر است؛ نظیر افزایش روزی، طول عمر، آمرزش گناهان، ایمنی از فتنههای آخرالزمان، شفاعت پیامبر و ائمه در قیامت و نائل شدن به ثواب شهادت در رکاب حضرت رسول (ص).
بخش ششم: زمانها و مکانهای سفارششده برای دعا (آغاز جلد دوم)
این بخش مشتمل بر معرفی دقیق پنجاه زمان خاص (مانند شبهای قدر، روز جمعه، عصر عاشورا، روز عرفه، شب نیمه شعبان) و هشت مکان مقدس (نظیر مسجدالحرام، حرم سیدالشهدا، مسجد کوفه، مسجد سهله و سرداب مقدس) است که دعا برای فرج در آنها تأکید و اجابت آن تضمین شده است.
بخش هفتم: چگونگی، آداب و شیوههای دعا برای تعجیل فرج
در این باب، مؤلف آداب باطنی و ظاهری دعا، حالات گریه و انکسار قلب، اولویت دادن دعا برای امام بر حاجات شخصی و همچنین متون ادعیه و زیارات مأثور و مجرب رسیده از معصومان (ع) برای توسل و فرج را شرح میدهد.
بخش هشتم: تکالیف و وظایف عملی منتظران در دوران غیبت
فصل پایانی کتاب عهدهدار تبیین منشور عملی منتظران است؛ وظایفی چون تسلیم و رضا، حفظ پیوند قلبی، پرداخت حقوق مالی امام، ابراز حزن در فراق، صدقه دادن برای سلامتی وجود شریف حضرت، زیارت قبور ائمه به نیابت از ایشان و دفاع همهجانبه از مرزهای عقیدتی تشیع در برابر تهاجمات فکری دشمنان.
ج) تاریخچه نشر و ترجمهها
کتاب مکیال المکارم نخستین بار در سال ۱۳۶۹ ق در یک جلد رحلی (۵۸۷ صفحه) در اصفهان چاپ سنگی شد. چاپ دوم در دو جلد در سال ۱۳۹۸ ق و چاپ سوم با تحقیق ارزشمند مؤسسه الامام المهدی (عج) و با اشراف مرحوم آیت الله العظمی حاج سید محمد باقر موحمد ابطحی در سال ۱۴۰۴ ق (۱۳۶۳ ش) در قم منتشر گردید.
کتاب مکیال المکارم توسط فاضل ارجمند، جناب حجت الاسلام و المسلمین حاج سید مهدی حائری قزوینی، در کربلای معلی به فارسی بسیار روان و سلیس ترجمه شد. این ترجمه دوجلدی در نخستین دوره همایش کتاب سال ولایت در سال ۱۳۷۸ خورشیدی به عنوان اثر برگزیده سال انتخاب گردید و بارها توسط انتشارات مسجد مقدس جمکران تجدید چاپ شد.