زینب واعظ محرابی . 

آن حضرت در زمانی عهده‌دار هدایت مسلمانان شد که خلافت عباسی، امامان شیعه را بزرگترین مانع برای ادامه حکومت خود می‌دانست، به همین دلیل، امام یازدهم بیشتر سالهای امامت خود را زیر نظر مأموران گذراند و ارتباطشان با مردم با محدودیت‌های فراوانی همراه بود. با این حال، همین دوران کوتاه نشان داد که اگر رهبری جامعه بر پایه ایمان، دانش، اخلاق و شناخت درست زمان باشد، هیچ قدرتی نمی‌تواند نور هدایت را خاموش سازد.
امام حسن عسکری(ع) در سال ۲۳۲ق در مدینه متولد شد و پس از شهادت پدر بزرگوارش امام هادی(ع)، مسئولیت امامت را بر عهده گرفت. بخش زیادی از زندگی ایشان در شهر سامرا سپری شد که خلفای عباسی آن را به مرکز نظامی و سیاسی حکومت تبدیل کرده بودند و امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) را نیز در همین شهر تحت نظارت قرار دادند. از همین رو، آن حضرت به «عسکری» شهرت یافت؛ لقبی که با محل زندگی ایشان در منطقه نظامی سامرا ارتباط داشت.
دوران امامت ایشان شش سال بود؛ اما در همین مدت کوتاه، رویدادهای مهمی در تاریخ تشیع رقم خورد. حکومت عباسی رفت‌وآمد مردم با امام را نظارت می‌کرد و حتی خانه‌شان زیر نظر مأموران قرار داشت. هدف حکومت، محدودکردن امام و قطع ارتباط ایشان با پیروان بود؛ اما این سیاست به طور کامل موفق نبود. مردم از راههای گوناگون، ازجمله نامه‌نگاری و تماس با وکلای امام، پرسش‌های خود را مطرح می‌کردند و از راهنمایی‌های ایشان بهره می‌بردند.
در چنین وضعیتی، مدیریت ارتباط با جامعه اهمیت ویژه‌ای داشت. امام عسکری(ع) با تقویت شبکه وکالت و استفاده از افراد مورد اعتماد، امکان ارتباط با شیعیان مناطق مختلف را فراهم می‌کرد. این شیوه علاوه بر پاسخگویی به مسائل دینی، به ساماندهی امور اجتماعی و مالی شیعیان نیز کمک می‌کرد. بدین ترتیب، حتی فشارهای امنیتی و محدودیت‌های شدید حکومت نتوانست پیوند میان امام و پیروان را به طور کامل از میان ببرد.
آنچه بیش از همه در زندگی آن حضرت دیده می‌شود، آرامش، دوراندیشی و شناخت دقیق اوضاع زمان است. امام به‌خوبی می‌دانست که در چنین وضعی، هر تصمیم عجولانه ای ممکن است جان شیعیان را به خطر بیندازد. از این رو، بخش مهمی از تلاش خود را صرف حفظ ایمان مردم، پاسخ‌دادن به پرسش‌های دینی، مبارزه با انحرافات فکری و تقویت پایه‌های اعتقادی جامعه کرد. ایشان می‌خواست مسلمانان به مرحله‌ای از رشد فکری برسند که حتی در وقتی که دسترسی مستقیم به امام ممکن نیست، بتوانند با شناخت درست دین، مسیر خود را ادامه دهند.
هدایت در روزگار سخت
یکی از مهمترین ویژگی‌های امام عسکری(ع)، توجه ویژه به آگاهی و تربیت فکری مردم بود. آن حضرت می‌دانست که اگر ایمان مردم بر پایه شناخت و معرفت استوار باشد، تبلیغات دشمنان و شبهه‌های فکری نمی‌تواند به‌آسانی آنان را از مسیر حق دور کند، به همین دلیل، هر فرصتی را برای آموزش و روشنگری غنیمت می‌شمرد. بسیاری از پرسش‌های دینی و اعتقادی مردم از طریق نامه یا نمایندگان امام پاسخ داده می‌شد و همین ارتباط، جامعه شیعه را از نظر فکری و اجتماعی منسجم نگه می‌داشت.
دوران امام عسکری(ع) از نظر فکری نیز دوره‌ای حساس بود. گسترش مکاتب و اندیشه‌های مختلف، شکل‌گیری جریان‌های انحرافی و پدیداری پرسش‌های متعدد درباره مسائل اعتقادی، نیاز به هدایت علمی و پاسخگویی دقیق را بیشتر کرده بود. امام در این موقعیت، افزون بر بیان احکام دینی، با تبیین مبانی اعتقادی و پاسخ به پرسش‌ها، آنان را به تفکر و شناخت عمیق‌تر دعوت می‌کرد. میراث روایی آن حضرت نیز بخشی از همین تلاش برای حفظ معارف دینی و انتقال درست آن به نسلهای بعد است.
علاوه بر آموزش مبانی اعتقادی، امام بر اخلاق و رفتار نیک نیز تأکید فراوان می‌کرد. از آن حضرت نقل شده است: «زینت ما باشید، نه باعث سرزنش ما.» این جمله کوتاه، یکی از روشن‌ترین درسهای اخلاقی در سیره ایشان است. او از مؤمنان می‌خواست با راستگویی، امانتداری، خوش‌رفتاری و احترام به دیگران، چهره واقعی اسلام را نشان دهند. در نگاه ایشان، رفتار شایسته یکی از مؤثرترین راههای معرفی دین بود؛ زیرا مردم پیش از آنکه سخنان انسان را بشنوند، رفتار او را می‌بینند.
سیره امام عسکری(ع) نشان می‌دهد که اخلاق پایه استحکام جامعه است. جامعه‌ای که در آن اعتماد، امانتداری، همدلی و رعایت حقوق دیگران وجود داشته باشد، در برابر مشکلات مقاوم‌تر خواهد بود. از همین رو، توصیه‌های اخلاقی امام را باید در کنار مسئولیت‌های اجتماعی شیعیان دید. یاری نیازمندان، حفظ آبروی مؤمنان، دوری از اختلاف و توجه به حقوق دیگران، همگی بخشی از سرمشقی بود که آن حضرت برای زندگی مؤمنانه مطرح می‌کرد.
این‌چنین بود که گاه برخی مأموران مراقبت از امام نیز تحت تأثیر ایشان قرار می‌گرفتند. رفتار آرام، عبادت بسیار، بزرگواری و وقار امام در هنگامی که حکومت با او سختگیرانه برخورد می‌کرد، جلوه‌ای از قدرت معنوی و اخلاقی ایشان بود. این واقعیت نشان می‌دهد که اخلاق نیکو بیش از سخن و استدلال بر دل انسان‌ها اثر می‌گذارد و می‌تواند حتی در محیطی سرشار از فشار و بی‌اعتمادی، زمینه شناخت حقیقت را فراهم کند.
یکی از مهمترین جلوه‌های آینده‌نگری امام عسکری(ع)، آماده‌کردن مؤمنان برای دوره‌ای بود که ارتباط مستقیم با امام دشوارتر می‌شد. اوضاع سیاسی آن عصر و فشارهای شدید عباسیان، ضرورت آمادگی فکری و اجتماعی شیعیان را افزایش داده بود. از این رو، آموزش شیوه ارتباط از طریق نمایندگان، تأکید بر شناخت دین و تقویت روحیه مسئولیت‌پذیری در میان پیروان، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد. این اقدامات را می‌توان بخشی از تدبیر امام برای حفظ انسجام شیعیان در دوره‌های دشوار پس از خود دانست.
حضرت هیچ‌گاه اجازه نداد فشارهای حکومت، امید را از دل مردم بگیرد و همواره می‌کوشید به مردم روحیه دهد و آنان را به شکیبایی و پایداری فرابخواند. این امیدی همراه با عمل بود؛ یعنی مؤمن نباید در برابر مشکلات منفعل شود، بلکه باید در کنار حفظ ایمان، مسئولیت خود را در برابر خانواده، جامعه و ارزش‌های اخلاقی انجام دهد.
میراثی برای نسلها
آنچه از زندگی امام عسکری(ع) برای تاریخ باقی مانده، علاوه بر مجموعه‌ای از سخنان و روایت‌ها، شیوه‌ای از زندگی و نگاهی مسئولانه به انسان، جامعه و آینده است. آن حضرت در دوره‌ای که بسیاری از راهها بسته به نظر می‌رسید، بر آگاهی، تربیت و تقویت بنیان‌های فکری و اخلاقی جامعه تکیه فرمود. ایشان می‌دانست جامعه‌ای که از نظر فکری و اخلاقی قوی باشد، در برابر فشارها و مشکلات استوارتر خواهد ماند. از همین رو، بخش مهمی از تلاش ایشان به پرورش انسان‌هایی اختصاص یافت که بتوانند پیام دین را با دانش و رفتار خود به دیگران منتقل کنند.
امام عسکری(ع) به پیروان خود آموخت که دینداری تنها در عبادت فردی خلاصه نمی‌شود، بلکه با مسئولیت‌پذیری اجتماعی، احترام به دیگران، رعایت حقوق مردم و تلاش برای اصلاح جامعه معنا پیدا می‌کند. نگاه آن حضرت به انسان، نگاهی همراه با کرامت و امید بود. ایشان حتی در روزگاری که تحت فشار حکومت قرار داشت، از توجه به مسائل و نیازهای مردم غافل نشد و آنان را به صبر، همدلی و حفظ ارزش‌های اخلاقی دعوت کرد.
از سوی دیگر، زندگی امام نشان می‌دهد که محدودیت‌های بیرونی لزوماً به معنای ناتوانی در اثرگذاری نیست. حکومت عباسی توانست رفت‌وآمد امام را محدود کند؛ اما نتوانست اندیشه و نفوذ معنوی او را محصور سازد. نامه‌ها، شاگردان، نمایندگان و روایت‌هایی که از ایشان به جای ماند، بخشی از میراثی بود که از مرزهای سامرا فراتر رفت و در شکل‌گیری و تداوم فرهنگ شیعه نقش داشت. این تجربه تاریخی، اهمیت دانش، ارتباط مؤثر و تربیت انسان‌های شایسته را در شرایط دشوار نشان می‌دهد.
امروز بازخوانی زندگی امام عسکری(ع)  این حقیقت را به یاد می آورد که جوامع تنها با قدرت ظاهری و امکانات مادی پیشرفت نمی‌کنند، بلکه به سرمایه‌هایی مانند ایمان، اخلاق، دانش و اعتماد متقابل نیاز دارند. سیره امام یازدهم نشان می‌دهد که رهبر دینی چگونه می‌تواند در شرایط دشوار، جامعه را هدایت کند و در دل مردم انگیزه مقاومت، آگاهی و حرکت ایجاد نماید.
ولادت امام حسن عسکری(ع) فرصتی است برای شناخت بیشتر پیشوایی که در یکی از حساس‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام، مسئولیتی سنگین بر عهده داشت. او با دانش، بردباری، اخلاق و تدبیر، راهی را پیمود که آثارش در تاریخ باقی ماند. زندگی آن حضرت نشان داد که محدودیت‌های ظاهری نمی‌تواند مانع اثرگذاری اندیشه‌های بزرگ شود و چراغی که با معرفت، اخلاق و ایمان روشن شود،  نسلهای بسیاری را در مسیر درست راهنمایی خواهد کرد.