تجلی صحیفه سجادیه در شعر و ادب فارسی را به شکل کلی میتوان به دو دسته «محتوایی» به معنای بیان محتواهای برخی از ادعیه صحیفه و «شکلی» به معنای اشاره به این کتاب در اشعار فارسی تقسیمبندی کرد. موضوعهای مشترک محتوایی اشعار فارسی و ادعیه صحیفه سجادیه فراتر از این نوشته است و با توجه به موضوعهای اخلاقی و عرفانی صحیفه سجادیه، میتوان دهها مقاله نوشت اما اگر بخواهیم تنها به فهرست مختصری از این موارد اشاره کنیم، میتوان به استفاده از فرازهایی از ادعیه صحیفه سجادیه در کتاب ۱۰ جلدی «جمال آفتاب» با موضوع شرح دیوان حافظ تالیف آیتالله علی سعادتپرور، همچنین استفاده فراوان از اشعار فارسی در شرح صحیفه سجادیه ۱۵ جلدی استاد شیخ حسین انصاریان و بیان اشعار فارسی در شرح عربی صحیفه سجادیه به نام «لوامع الانوار العرشیه فی شرح الصحیفه السجادیه» تالیف مرحوم ملاباشی، متوفی سال ۱۲۴۰ قمری اشاره کرد. این شرح در پنج جلد تالیف شده و بیش از ۲۰۰ بیت شعر فارسی از حافظ، مولانا، ناصرخسرو و دیگران شاعران فارسیگو در آن استفاده شده است.
درباره اشعار شکلی نیز باید گفت قدیمیترین شعر فارسی که درآن به کتاب شریف صحیفه سجادیه اشاره شده است، سرودهای از مسعود سعد سلمان از شاعران اهل سنت، متولد ۴۳۸ و متوفای ۵۱۵ قمری است که در آن مدح عمادالدوله ابوسعد بابو، از مقامات دربار غزنوی با این بیت بیان شده است «ای سوال آزمندان بر صحیفه جود تو/چون دعای نیکمردان در صحیفه کامله»
از نمونههای دیگر استفاده از صحیفه سجادیه در اشعار فارسی میتوان به شعر شیخ بهایی اشاره کرد که سرودهاست « در جنب آن صحیفه چه باشد اگر به فرض/ صد نامه در ثنای تو انشا کند خرد» نکته برجسته در زندگی شیخ بهایی تاثیرگذاری جَد، پدربزرگ، پدر و شخص ایشان در نسخهنویسی و شرحنویسی بر صحیفه سجادیه است؛ موضوعی که کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است.
برخی از شاعران نیز در اشعار خود، به صحیفه سجادیه اشاره کردهاند. به عنوان نمونه میرزاحبیبالله شیرازی معروف به قاآنی در اشعاری که به مناسبت پایان ماه مبارک رمضان سروده و در فرازهایی از آن به مدح حسینخان نظامالدوله پرداخته، آورده است «گهی صحیفه و زادالمعاد اندر پیش/ که جز دعا نگشایم زبان به هیچ مقال» که این قصیدیه را میتوان با مطلع «بیا و ساغر می کن ز باده مالامال/ که ماه روزه به حسرت گذشت نالانال» در دیوان این شاعر یافت.
صحیفه سجادیه گاه در اشعار سیاسی شاعران فارسی نیز مورد استفاده قرار گرفته است. مثلا ادیب الممالک فراهانی از شعرای دوران مشروطه، در شعری که در نقد وزیر داخله (کشور) گفته است، این گونه سروده است «صحبت کابینه و کمیسیون را موقوف دار/ ز آنکه ما را زین سخنها تنگ گردد حوصله؛ من عدوی میلیمترم دشمن میلیگرم/ خواستار شفع و وترم دوستار نافله؛ آن کدو مدلب مجنبان (کنایه از کله و دولب)، پیش من خامش نشین/ یار من زادالمعاد است و صحیفه کامله»
برخی از شعرای معاصر نیز اشعاری در وصف صحیفه سجادیه سرودهاند که به عنوان نمونه میتوان به این شعر خانم رقیه سعیدی اشاره کرد:
در سجده تو عطر خدا میپیچد/ در قبلهات، آوای دعا میپیچد
باران صحیفه تو همراه نسیم/ در عـالم پاک کبریا میپیچد
امیر طاهری از شعرای آیینی معاصر نیز درباره صحیفه اینگونه سروده است:
دست تو ربنای زندگی است/ در صحیفه صدای زندگی است
خط به خطش بنای زندگی است/ رفع و دفع بلای زندگی است
از دل ما طلا درست کنید/ حال مارا شما درست کنید
ترجمههای منظوم صحیفه سجادیه
برخی از شاعران خوشقریحه فارسی نیز تلاش کردهاند دعاهای صحیفه سجادیه را به زبان شعر ترجمه کنند که قدیمیترین ترجمه منظوم صحیفه سجادیه به فارسی توسط میرزاتقی عنواننگار از خوشنویسان دوران ناصری و از مدیران وزارت کشور آن دوران سروده شده است.
در این کتاب تنها ۲۷ دعا از صحیفه به زبان شعر و در قالب مثنوی ترجمه شده است و شـمار ابیات این ترجمه منظوم هزار و ۹۹۴ بیت است و فقط یک نسخه از آن موجود است که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی به شـماره ۱۴۵۶۶ نگهداری میشود و تاریخ نگارش این نسخه ۱۹ شوال ۱۳۴۲ قمری (سوم خرداد ۱۳۰۳ شمسی) است. ترجمه منظوم نهجالبلاغه و مصباحالشریعه و آثاری در آموزش علوم عَروض از آثار دبیر اعلم است. وی به زبانهای فارسی، عربی، ترکی و فرانسوی مسلط بوده و در سال ۱۳۰۸ شمسی در تهران درگذشت و در آرامگاه ابنبابویه به خاک سپرده شد.
در دوران معاصر نیز شاعران مختلفی اقدام به ترجمه کامل صحیفه سجادیه به زبان شعر کردهاند. نگارنده در بررسی مختصر نام حدود ۲۰ شاعر را یافته است که افتخار ترجمه منظوم به اشعار را کسب کردهاند. در میان این شاعران نام امید مجد، محمدمهدی جلالی، فرزین ثابت، محمود رزاقی، سیدحسین شادرخ رضوی، علی شریفکاشانی و همچنین دو بانو به نامهای آزیتا رفیعی و سمیه احمدی به چشم می آید.
کارشناس حوزه صحیفه سجادیه