از سرمایه(ای) که به موجب قانون مزبور و بموجب اساسنامه مصوبه از طرف هیات وزراء عظام و کمیسیون قوانین مالیه مجلس شورای ملی برای بانک مقرر گردیده فعلا معادل دو میلیون تومان بهعنوان سرمایه سهامی تعیین و صدی چهل آن برای تاسیس و افتتاح بانک از طرف دولت نقدا پرداخت شده است.
بانک مذکور مطابق مقررات اساسنامه خود که طبع و نثر گردیده بتمام معاملات صرافی اقدام نموده و ببسط تجارت و توسعه امور صنعتی و فلاحتی در ایران اهتمام خواهد داشت. تاریخ شروع معاملات بانک ۱۷ شهریور ۱۳۰۷ خواهد بود.
طهران بتاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۰۷
وزیر مالیه، فیروز - رئیس بانک ملی ایران - لیندن بلات»
این تبلیغی است که با «نمره اعان ۱۸۶۹» در صفحه یک روزنامه اطلاعات عصر چهارشنبه ۷ شهریور ۱۳۰۷ منتشر شده است. شش سال بعد از این اعلان، نصرتالدوله فیروز که با بغض رضاشاه روبهرو شده بود، در سمنان کشته شد، هفت سال بعد خود رضا پهلوی در ژوهانسبورگ درگذشت و هفت سال بعد از آن هم یعنی در ۲۱بهمن ۱۳۳۰ لیندن بلات در پوتسدام (شهری در آلمان) از این دنیا رفت. با این حال بانک ملی ماند و این ماه شهریور توانست نود و هشتمین سالگرد خود را جشن بگیرد. نود و هشت سال به حرف ساده میآید. برای اینکه فقط عدد و رقم دستتان باشد باید بدانید که ۹۸ سال پیش حداکثر ۸۰ کشور مستقل در جهان به رسمیت شناخته میشدند و حالا فقط تعداد اعضای سازمان ملل ۱۹۳ کشور است. یعنی در این فاصله که بانک ملی به فعالیت خود ادامه میداده است، حدود ۱۱۵ کشور در جهان توانستهاند مستقل شده و به رسمیت شناخته شوند. اما سوال اینجاست که در جامعهای که خانهها با ۳۰سال ساخت «کلنگی» محسوب میشوند و خودروهایی که ۲۰ سال دارند «فرسوده» هستند و افرادی که از ۷۰سالگی عبور کنند بیش از «امید به زندگی» معمول عمر کردهاند و «سالمند» یا حتی «پیر» خوانده میشوند، 98 سال «تداوم» چرا باید به عنصری مثبت تبدیل شود.
اینجاست که به نظر باید تداوم را از زاویهدید سه نظریه مهم در علوم اجتماعی مورد بررسی قرار بدهیم. دو نظریه اول نظریاتی مثبت در باب تداوم هستند و نظریه سوم یک نظریه منفی. بخوانید:
۱. «بومشناسی سازمانی»: داروین در بخشی از نظریه خود تلاش کرد دلیل انقراض برخی از گونهها و دلیل بقای برخی از گونهها را توضیح دهد. همین سوال میتواند برای سازمانها نیز مطرح شود. مایکل تی هانان و جان فریمن، دو جامعهشناس آمریکایی از دانشگاههای استفورد و کالیفرنیا بودند که در یک مقاله مهم در حوزه «جامعهشناسی سازمان» در سال ۱۹۷۷به مساله «بومشناسی سازمانی» پرداختند. سوال آنان این بود که چرا سازمانها میتوانند باقی بمانند. تا پیش از این مقاله ایده اصلی این بود که سازمانها خود را با محیط افراد «سازگار» میکنند ولی آنها گفتند که به دلیل «اینرسی ساختاری» سازمانها آنها تمایل دارند همانطور که هستند باقی بمانند مگر اینکه نیرویی باعث تغییر آنها شود. بنابراین سازمانها نمیتوانند بهسرعت و بهطور بنیادین خودشان را با تغییرات محیطی تطبیق دهند و این محیط (بازار، منابع، رقابت، مقررات) هستند که سازمانهایی را که با ویژگیهای خاصشان بهتر «جور» هستند انتخاب کرده و باقی نگه میدارند و بقیه را از بین میبرند یا کنار میزنند دقیقا مثل انتخاب طبیعی داروین.
جالب خواهد بود اگر بدانید که بانک ملی نه تنها از کشته شدن فیروز یا مرگ رضا پهلوی یا حتی مرگ مدیر اول خود ضربهای ندید بلکه از سال ۱۳۰۷ تاکنون، یک بار در سال ۱۳۱۹ وزارت مالیه به وزارت دارایی تغییر نام یافته و یک بار هم در سال ۱۳۵۳ وزارت دارایی به وزارت امور اقتصادی و دارایی تبدیل شده است. از آن زمان تاکنون یعنی ظرف ۵۲ سال، ۲۸ وزیر (به طور متوسط هر ۶۷۷ روز یا کمتر از دو سال یک وزیر) در این وزارتخانه فعالیت کردند، ولی ساختار بانک ملی آنقدر قوی و کارآمد بوده و آنقدر توانسته بهخوبی از ثروت مادی مردم در جریان حوادث مختلف مثل اشغال ایران در دوران جنگ جهانی دوم یا حوادث مربوط به انقلاب و جنگ تحمیلی هشتساله و دو جنگ اخیر بهخوبی محافظت کند که این وزرا به جای اینکه به فکر از بین بردن آن باشند، به این فکر بودند که چطور از این بانک برای بهبود عملکرد خود استفاده کنند.
۲. «تداوم فرهنگی و حافظه جمعی»: این فقط ساختار سازمانی بانک ملی نبوده که باقی مانده، بلکه بانک ملی به گونهای توانسته در حافظه جمعی مردم ایران رخنه کند که این جامعه آن را از گذشته به زمان حال منتقل کند و این همان تداوم فرهنگی است. از این روست که سرمایهگذاری بانک ملی روی حفاظت از ساختمان اصلی خود که روزی خانه سردار اسعد بختیاری بوده معنا پیدا میکند و از این روست که موزه بانک ملی به یک موزه مهم تبدیل میشود حتی اگر جامعه قدر آن را نداند و آن طور که باید و شاید از آن بازدید نکند. در واقع با این نظریه میتوان گفت که بانک ملی نهتنها به شکل شعب خود و از حیث کارویژه بانکی خود باقی مانده، بلکه به جزئی از زیست ایرانی در طول این تاریخ ۹۸ساله تبدیل شده است.
۳. دوری از «وابستگی به مسیر» یا «نهادمندی تاریخی»: درحالیکه دو نظریه اول و دوم میتوانند حسنی برای بانک ملی باشند، اینکه یک نهاد بخواهد در دل تاریخ باقی بماند و متناسب با شرایط روز تغییر نکند، نه یک مزیت که یک نکته منفی در کارنامه نهاد است و «بانک ملی» بهخصوص در سالهای اخیر تلاش کرده از این شرایط دور بماند.
نشانه این مسیر را باید در کجا دید؟ فقط بیان یک آمار برای این موضوع کفایت میکند. در فروردین سال ۱۴۰۴، ۹۷درصد از کل تراکنشهای بانک ملی یعنی ۲۵میلیارد تراکنش در سال، غیرحضوری و با استفاده از سامانههای الکترونیک و دیجیتالی چون «بام» بوده است.
به این ترتیب بانکی که برخی از شعب بسیار قدیمی ایران را دارد که نه فقط از حیث «خاطره جمعی» که از حیث معماری نیز واجد ارزش است، برای رفاه حال مشتری خود و البته برای اینکه مطابق با بانکداری روز پیش برود، کاری کرده که دیگر نیازی به حضور مشتری و صرف وقت و هزینه و انرژی و باقی ماندن در ترافیک نباشد.
نمیدانیم لیندن بلات حالا کجا خاک است. در آلمان ظاهرا معمول این است که قبر یک فرد را ۲۵سال برای او نگه میدارند ولی قبر نصرتالدوله فیروز یا همان فیروز فیروز در ابن بابویه، یکی از قدیمیترین قبرستانهای تهران است و روزنامه اطلاعات همچنان چاپ میشود و البته بانک ملی ۹۸ساله، کهنسالی است که فکر پیری را از سر بیرون کرده است.