در شرایطی که تحولات ژئوپولیتیکی خلیج فارس و حساسیتهای ناوبری در تنگه هرمز، مناسبات منطقهای را وارد مرحله تازهای کرده است، بازتعریف الگوی مواجهه تهران با همسایگان جنوبی یکی از ضرورتهای اساسی تبدیل شده است.
به گزارش رکنا به نقل از فرارو، از یکسو، ملاحظات امنیتی و تفاوت دیدگاههای سیاسی میان ایران و برخی پایتختهای عربی تداوم یافته است. از سوی دیگر، پیوندهای عمیق بازرگانی و ترانزیتی، نادیده گرفتن کشورهای جنوبی خلیج فارس را از نظر اقتصادی برای ایران غیرممکن میسازد.
در این معادله، امارات متحده عربی به سبب جایگاه ترانزیتی و نقش مالی برجسته در زنجیره تأمین ایران و عربستان سعودی به دلیل وزن ژئوپولیتیکی و اثرگذاری بر معادلات امنیتی خلیج فارس، دو کانون حیاتی دیپلماسی منطقهای تهران به شمار میروند.
همزمان، ابتکارات منطقهای نظیر مذاکرات عمان درباره ساماندهی تردد دریایی و تفکیک خطوط کشتیرانی (TSS)، نشاندهنده حساسیت روزافزون ترتیبات امنیتی مشترک در منطقه است.
علیاصغر زرگر، تحلیلگر سیاست خارجی، ابعاد گوناگون این روابط و ضرورتهای ژئواقتصادی ایران را بررسی کرده است:
علیاصغر زرگر با ارزیابی مناسبات ایران و امارات اظهار داشت: «ضربالمثلی سنتی وجود دارد که میگوید "دوستِ دشمن شما، دشمن شماست"؛ با این حال این قاعده در فضای واقعی سیاست بینالملل ابداً کاربرد ندارد و تعمیم چنین رویکردی به منافع ملی آسیب میزند. تنظیم روابط دوجانبه ما با کشورها باید صرفاً بر محور منافع پایدار ملی ساماندهی شود.»
وی افزود: «بنادر مهم امارات نظیر دبی و ابوظبی همچنان به منزله هاب اصلی تجارت خارجی ما فعالیت میکنند. علاوه بر آنکه افزون بر ۴ هزار شرکت ثبتشده متعلق به فعالان اقتصادی ایرانی در این کشور فعال بودهاند، بخش عمدهای از شبکه تراستیها و تبادلات ارزی کشور نیز در همین بستر جریان داشته است. نادیده گرفتن این حجم چشمگیر از مبادلات بازرگانی، نقدی و ارزی ناممکن است. بخش بزرگی از وفور کالاهای اساسی و واسطهای در داخل کشور در نتیجه همین مسیر ارتباطی بوده است و تلاش برای جایگزینی کامل آن با بازارهایی چون ترکیه، در عمل غیرممکن و هزینهزا خواهد بود.»
این کارشناس روابط بینالملل ادامه داد: «حفظ کانالهای ارتباطی با امارات، با وجود اختلافنظرهای سیاسی موجود، اهمیت حیاتی دارد. تمامیت ارضی خط قرمز تغییرناپذیر ایران است و تهران ذرهای از حق حاکمیت خود عقبنشینی نخواهد کرد؛ اما در عین حال اقتضائات اقتصادی حکم میکند که این تعاملات احیا و گسترش یابد.»
زرگر در ادامه تشریح کرد: «ما نمیتوانیم تنها به دلیل اختلافنظرهای دیپلماتیک، تمام فرصتهای تجاری و اقتصادی همسایگی را کنار بگذاریم. امارات برای تهران صرفاً یک همسایه در آن سوی آبها نیست؛ بلکه یکی از اصلیترین مجاری تنفس اقتصادی، انتقال ارز و ورود کالا طی سالهای اخیر بوده است. تداوم روابط با ابوظبی به مفهوم چشمپوشی از دیدگاههای مستقل سیاسی نیست؛ بلکه مصداق بارز هوشمندی در راستای صیانت از امنیت اقتصادی است.»
چالشهای طرحهای امنیتی خلیج فارس و ملاحظات بازیگران عربی
این تحلیلگر سیاست خارجی با اشاره به مواضع کشورهای عربی در قبال طرحهای مشترک دریایی گفت: «عدم تمایل کشورهای عربی برای حضور در نشست عمان، نشاندهنده حساسیت این کشورها پیرامون ترتیبات امنیتی تنگه هرمز است. کشورهای عربی نگراناند که پذیرش این چارچوبها، تسلیم شدن در برابر یک طرح صرفاً ایرانی تلقی شود و از قرار گرفتن زیر چتر مدیریتی ایران پرهیز دارند.»
وی افزود: «در این زمینه نفوذ منافع فرامنطقهای واشنگتن را نیز نباید نادیده گرفت که همواره سایه خود را بر تصمیمگیریهای خلیج فارس انداخته است. از منظر منطقهای، موضع عربستان نیز از ابتدا انفعالی بود و اکنون نیز به لحاظ پیادهنظام و سوارهنظام، جنگندگی لازم را ندارد. حتی در برابر یمن نیز نتوانسته است موفق باشد.»
زرگر در خصوص محاسبات منطقهای ریاض تأکید کرد: «بخش مهمی از استانهای عربستان نیز خود را یمنی میدانند؛بنابراین ریاض انرژی عمدهای را به مدیریت تنشهای خود اختصاص داده است. به نظر میرسد ظرفیتهای جریان یمنی پیشتر دستکم گرفته شده بود.»
این کارشناس تصریح کرد: «ریاض ترجیح میدهد با احتیاط بالا به سمت روندهایی حرکت کند که موازنه منطقهای را به سود ایران تغییر ندهد. نگرانی پایتختهای حاشیه خلیج فارس صرفاً برقراری امنیت تردد در تنگه هرمز نیست، بلکه ساختار فرماندهی و نحوه مدیریت بر این آبراهه است. اگر احساس شود که ترتیبات دریایی جدید در نهایت به تثبیت انحصاری نفوذ ایران میانجامد، طبیعتاً مقاومتهایی شکل میگیرد.»
گرهخوردگی امنیت ملی با تنشزدایی و دیپلماسی همسایگی
زرگر در جمعبندی تحلیل خود با تأکید بر لزوم اتخاذ دیدگاه عملگرایانه خاطرنشان کرد: «اصالت در حوزه سیاست خارجی همواره با منافع ملی است. وجود شکاف سیاسی با یک دولت، هرگز نباید بهانهای برای انسداد شاهراههای مبادلاتی و مالی شود. ایران در ژئوپولیتیکی قرار گرفته که ابعاد امنیتی و منافع تجاری بازیگران آن درهمتنیده است و چشمپوشی از این واقعیتهای عینی ناممکن خواهد بود.»
وی در پایان تاکید کرد: «جمهوری اسلامی ایران در عین ایستادگی سرسختانه بر خطوط قرمز تمامیت ارضی، میتواند و باید پیوندهای تعاملی خود را با پایتختهای همسایه حفظ کند. این دو رویکرد تعارضی با هم ندارند؛ میتوان در میدان سیاست دیدگاههای کاملاً متفاوتی داشت، اما در عرصه مبادلات بازرگانی، ترانزیت، سرمایهگذاری و مذاکرات منطقهای، پنجرههای گفتگو را باز نگه داشت.»
پایان خبر / رکنا / کدخبر 1249446