به گزارش گروه رسانهای شرق،
سفیدکردن یک بام تخت در تهران میتواند دمای سطح آن را حدود ۲۰ درجه پایین بیاورد. سقف یک خودروی نقرهای در آفتاب تا ۲۵ درجه خنکتر از خودروی مشکی اندازهگیری شده و آسفالت بازتابنده نیز میتواند ۱۰ تا ۱۵ درجه از آسفالت معمولی خنکتر باشد.
اینها بخشی از جزئیات گزارش تازه مرکز پژوهشهای مجلس درباره گرمایش شهرهای ایران است؛ گزارشی که از رنگ بام و خودرو شروع میکند و به برجسازی در مسیر باد تهران، بازماندن پارکها در شبهای بسیار گرم، تغییر ضوابط تراکم و حتی ثبت «تخلف اقلیمی» در کمیسیون ماده ۱۰۰ میرسد.
ظهر یک روز آفتابی کافی است تا تفاوتها آشکار شود. سطح یک پشتبام تیره ممکن است تا ۵۰ درجه گرمتر از هوای اطراف شود. همان بام اگر بازتابندگی بیشتری داشته باشد حرارت بسیار کمتری نگه میدارد. در تهران آزمایشها نشان دادهاند سفیدکردن بامهای تخت میتواند دمای سطح را حدود ۲۰ درجه پایین بیاورد و هوای بالای بام را نیز یک تا دو درجه خنکتر کند.
حتی رنگ خودرو بیاثر نیست. در آزمایشی که گزارش مرکز پژوهشهای مجلس به آن استناد کرده سقف یک خودروی نقرهای در اوج تابش تا ۲۵ درجه خنکتر از سقف خودروی مشکی بوده است.
مرکز پژوهشهای مجلس سراغ جزئیاتی رفته که معمولاً در بحث گرمای شهر کمتر دیده میشوند. گزارش «راهکارهای معماری و شهرسازی برای تهویه و خنکسازی شهرها» فقط درباره کولر و مصرف برق نیست. مسئله این است که خود شهر چقدر گرما میسازد و چقدر آن را در خود نگه میدارد؛ از رنگ بام و آسفالت تا فاصله برجها از یکدیگر و از تعداد درختان یک خیابان تا مسیری که باد باید از شمال تهران به سمت دشت باز داشته باشد. گزارش به شهرهای گرم و خشک و گرم و مرطوب ایران پرداخته اما بسیاری از پیشنهادهای آن مستقیماً پای تهران و دیگر کلانشهرها را وسط میکشد.
ایران در نیمقرن گذشته به طور متوسط حدود دو درجه گرمتر شده است. بعضی شهرهای کشور دمای بالای ۵۰ درجه را تجربه کردهاند و شهرهای ساحلی جنوب علاوه بر دما با رطوبتی روبهرو هستند که تحمل گرما را دشوارتر میکند. یک نمونه که گزارش به آن اشاره کرده مربوط به تابستان ۱۴۰۳ در سواحل خلیج فارس است؛ زمانی که بنا بر منبع مورد استناد گزارش شاخص گرما بر اثر ترکیب دما و رطوبت به رقم کمسابقه ۸۲ درجه رسید. خود گزارش تأکید کرده که این عدد «در صورت تأیید» در شمار بالاترین شاخصهای گرمای ثبتشده جهان خواهد بود. نقطه شبنم نیز در همان رخداد حدود ۳۶ درجه گزارش شده است؛ وضعیتی که توان طبیعی بدن برای خنکشدن با تعریق را بهشدت محدود میکند.
یک تابستان بعد فشار گرما به شبکه انرژی رسید. در تابستان ۱۴۰۴ که دما در دورهای سه تا شش درجه بالاتر از میانگین بلندمدت گزارش شد پیک تقاضای برق کشور از ۸۵ هزار مگاوات عبور کرد. در بخشهایی از جنوب غرب ایران نیز دما از ۵۰ درجه گذشت و اختلال در آب و برق و تعطیلی مراکز آموزشی و بخشی از فعالیتهای اقتصادی گزارش شد. مسئله گرما به این ترتیب فقط آسایش شهروندان نیست. شهر گرمتر مصرف برق بیشتری میخواهد و مصرف بیشتر برای سرمایش دوباره به شبکهای فشار میآورد که در گرمترین روزهای سال زیر بیشترین بار قرار دارد.
گزارش برای توضیح خطر گرما به آمار سلامت نیز رجوع کرده است. مرگومیر افراد بالای ۶۵ سال بر اثر گرما در دو دهه حدود ۸۵ درصد افزایش یافته و در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹ به طور متوسط سالانه نزدیک به ۴۹۰ هزار مرگ ناشی از گرمای بیش از حد در جهان برآورد شده است. نزدیک به نیمی از این مرگها در آسیا رخ دادهاند.
یک بام سفید چقدر فرق ایجاد میکند؟
بامهای معمولی تیره فقط حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد تابش خورشید را بازمیتابانند و بخش بزرگی از انرژی خورشیدی را جذب میکنند. گزارش دو مطالعه مرتبط با تهران را کنار هم گذاشته است. در یکی افزایش ۰.۴ واحدی ضریب بازتاب بام یک ساختمان مسکونی باعث شده میانگین ماهانه دمای سطح بام در گرمترین ماه تا هشت درجه کاهش پیدا کند. در مطالعهای دیگر سفیدکردن بام تخت حدود ۲۰ درجه از دمای سطح آن کاسته و هوای درست بالای بام را یک تا دو درجه خنکتر کرده است.
بام سبز هم در گزارش عدد دارد. اندازهگیری انجامشده روی بام سبز شهرداری شیکاگو نشان داده در یک روز تابستانی سطح قسمت سبز حدود ۲۱ درجه بوده در حالی که بام معمولی مجاور به ۴۰ درجه رسیده است؛ اختلاف ۱۹ درجه.
برای تهران نیز گزارشی از یک مطالعه محلی آورده شده که دمای نزدیک بام سبز را بیش از شش درجه کمتر از بام با مصالح متداول ثبت کرده است. البته نویسنده گزارش تصریح میکند که هنوز جای مطالعات وسیعتر در مقیاس کل شهر تهران خالی است.
درخت هم فقط برای افزایش سرانه فضای سبز وارد گزارش نشده است. به مطالعاتی استناد شده که سایه مستقیم درخت بر ساختمان را قادر به کاهش بار حرارتی تا ۴۰ درصد میدانند. گزارش همچنین از کاهش شدیدتر اثر گرمایی پیرامون ساختمان در ترکیب سایه و رطوبت ناشی از پوشش گیاهی سخن میگوید هرچند تأکید میکند میزان اثر به شرایط محیطی و طراحی وابسته است.
برای تهران یک نکته دیگر هم وجود دارد. کمربند سبز حریم شهر که معمولاً با جلوگیری از توسعه کالبدی و حفظ فضای سبز شناخته میشود در این گزارش از زاویه خنکسازی شهر هم مورد توجه قرار گرفته است. حفظ باغها و اراضی سبز اطراف شهر میتواند مانعی در برابر گسترش جزیره حرارتی باشد. گزارش حتی نگهداری درخت را به اندازه کاشت آن مهم میداند؛ آبیاری سالهای نخست و جلوگیری از آسیب ریشهها در پروژههای عمرانی بخشی از همین ماجراست.
ماشین مشکی هم شهر را گرمتر میکند
شاید نامعمولترین بخش گزارش درباره رنگ خودروها باشد. خودروهای تیره زیر آفتاب انرژی بیشتری جذب میکنند. پژوهشی که گزارش به آن استناد کرده نشان داده افزایش ضریب بازتاب بدنه خودرو میتواند دمای هوای کابین را در زمان توقف زیر آفتاب حدود پنج تا شش درجه کاهش دهد.
در مقایسه دو خودروی مشابه نیز سقف نمونه نقرهای تا ۲۵ درجه خنکتر از نمونه مشکی بوده است. ظرفیت مورد نیاز سیستم سرمایش خودرو هم با بدنه بازتابنده حدود ۱۳ درصد کمتر برآورد شده است. پیشنهاد گزارش این است که رنگهای روشنتر در تاکسیها و اتوبوسها و خودروهای خدمات شهری بیشتر مورد استفاده قرار گیرد.
کف شهر هم بخش بزرگی از مسئله است. آسفالت بازتابنده با سنگدانه یا رنگدانه روشن و پوششهای سفید و خاکستری آزمایش شده است. اندازهگیریهای مورد اشاره گزارش نشان میدهد سطح این نوع آسفالت در بعدازظهر تابستان میتواند ۱۰ تا ۱۵ درجه خنکتر از آسفالت معمولی باشد. در پروژههای آزمایشی فینیکس و لسآنجلس کاهش پنج تا هفت درجهای دمای سطح و حدود یک تا دو درجهای هوای نزدیک خیابان ثبت شده است.
این راهکار البته بدون دردسر نیست. اگر خیابان روشن میان ساختمانهای بلند قرار داشته باشد نور بازتابشده میتواند به نماها بخورد یا برای عابر خیرگی ایجاد کند. به همین دلیل سفیدکردن خیابان باید با طراحی نما و سایه همراه باشد.
گزارش گزینه دیگری هم معرفی میکند؛ روسازی نفوذپذیر. بلوکهای مشبک یا آسفالت متخلخل بخشی از آب باران را در خود نگه میدارند و بعد با تبخیر تدریجی به خنکشدن سطح کمک میکنند. برای پیادهروها نیز موزاییکهای روشن و کفپوشهای بازتابنده پیشنهاد شدهاند. از نظر نویسنده گزارش چنین مصالحی در پارکینگهای روباز و ترمینالها و محوطه مراکز خرید میتوانند زودتر از شبکه خیابانی آزمایش شوند.
برجها نباید دیوار باد بسازند
تهران در این بخش اهمیت بیشتری پیدا میکند. گزارش میگوید یکی از مسیرهای طبیعی جریان هوا در تهران از ارتفاعات شمال به سمت دشت است و خیابانها و بزرگراههای شمالی ـ جنوبی میتوانند در هدایت این جریان نقش داشته باشند. ساختوساز در این مسیرها اگر بدون توجه به حرکت باد انجام شود میتواند بخشی از تهویه طبیعی شهر را مختل کند. پیشنهاد این است که دالانهای باد شناسایی شوند و ساخت برج یا هر مانع بزرگ در آنها با ضابطه همراه باشد.
حتی چیدمان برجها هم در گزارش اهمیت دارد. ساختمانهای بلند نباید در یک خط کنار هم قرار گیرند و یک «دیوار» در برابر باد بسازند. چیدمان شطرنجی و فاصلهگذاری میان آنها امکان عبور جریان هوا را بیشتر میکند. گزارش پیشنهاد میکند مفهوم «ظرفیت اقلیمی» وارد تعیین تراکم شود؛ یعنی پیش از صدور مجوز ساخت مشخص شود یک محله تا چه اندازه میتواند تراکم بپذیرد بدون آنکه تهویه آن مختل شود و دمای محلی بالا برود. این بحث به طور مشخص برای مناطق مرکزی کلانشهرهایی که با ساختوساز پرتراکم روبهرو هستند مطرح شده است.
این نگاه چندان هم تازه نیست. گزارش یادآوری میکند که شهرهای قدیمی ایران پیش از کولر با مسئله گرما زندگی کردهاند. بادگیر و حیاط مرکزی و ساباط و سرداب در شهرهای گرم و خشک بخشی از یک سیستم سازگاری بودند. در جنوب نیز سقف بلند و ایوان وسیع و پنجرههای مشبک و جهتگیری کوچهها برای گرفتن نسیم دریا رواج داشته است. در یک نمونه معاصر در سنگاپور بلوکهای مسکونی پروژه «سیتی بریز» به شکل L چیده شدهاند تا باد در فضای سایهدار میان آنها حرکت کند. در شهر مصدر امارات نیز جهت بعضی خیابانها عمداً حدود ۳۰ درجه تغییر کرده تا باد مطلوب شمالغربی وارد بافت شود.
پارکهایی که شب تعطیل نمیشوند
پارک در این گزارش فقط یک فضای سبز نیست. در برخی کشورها در شبهایی که موج گرما ادامه دارد ساعت فعالیت پارکها افزایش پیدا میکند تا کسانی که در خانه به سرمایش مناسب دسترسی ندارند بتوانند شب را در محیط خنکتری بگذرانند. گزارش از این سیاست با عنوان «ساعت پارک» یاد کرده است. برای شهرهای بسیار گرم استفاده از مهپاش و فوارههای ریزدانه در پارکها نیز مطرح شده است.
این بخش از گزارش پای یک موضوع اجتماعی را هم باز میکند. گرما برای همه یکسان نیست. کسی که خانه مناسب و کولر و برق پایدار دارد شرایط متفاوتی با سالمند تنها یا خانوادهای دارد که در خانهای کوچک و گرم زندگی میکند. به همین دلیل در بخش سیاستگذاری پیشنهاد شده «پناهگاههای حرارتی» در روزهای بحرانی فعال شوند و دادههای دما و رطوبت محله به محله در اختیار مدیریت شهری قرار گیرد تا حتی زمان فعالیت کارگاهها یا برنامه آبیاری فضای سبز براساس وضعیت گرما تغییر کند.
نمونههای خارجی گزارش هم از پروژههای بسیار ساده تا برنامههای بزرگ شهری را شامل میشود. فینیکس که مطالعات دهه ۱۹۸۰ اختلاف دمای مرکز آن با حومه را تا ۱۲ درجه نشان داده بود به سراغ آسفالت خنک رفت و برای کاشت یک میلیون درخت هدفگذاری کرد. در بعضی محدودههای پایلوت آسفالت خنک تا هفت درجه کاهش دمای سطح ثبت شد. دبی پیادهراههای سایهدار مجهز به مهپاش ساخته و برای یک «منطقه خنک» پوشش بازتابنده ساختمانها و سرمایش مرکزی را در نظر گرفته است. برای روسازی نیز آسفالت حاوی دیاکسید تیتانیوم آزمایش شده است.
در غرب سیدنی برای محلههای تازهساز یک عدد مشخص تعیین شده است: تا سال دهم باید ۴۰ درصد سطح معابر سایه داشته باشد. سایه میتواند حاصل درخت باشد یا سازه. در بخشهایی از استرالیا نیز برای خانههای جدید استفاده از سقف تیره محدود شده و آب بازیافتی برای آبیاری فضای سبز به کار میرود.
سنگاپور مسیر دیگری رفته است. باغهای آسمانی و پوستههای ساختمانی هدایتکننده هوا و خیابانهای پر درخت و آبنماها بخشی از طراحی شهر شدهاند. گزارش به مطالعاتی اشاره میکند که بعضی محدودههای سبز سنگاپور را تا چهار درجه خنکتر از نقاط فاقد پوشش سبز نشان میدهد. در میامی یک خیابان با سفیدکاری و درختکاری حدود دو درجه کاهش دمای سطحی داشته و این شهر برای سیاستگذاری گرما یک مدیر تخصصی به کار گرفته است. در بمبئی نیز بام ایستگاههای قطار و اتوبوس به باغ تبدیل شده و در برخی محلههای کمبرخوردار سقف خانهها سفید یا آبی روشن شدهاند.
جریمه بام داغ
بخش سیاستهای تشویقی گزارش از همین جزئیات کمتر معمول هم کم ندارد. یک پیشنهاد این است که ساختمانی که بام سبز یا خنک اجرا میکند از تخفیف عوارض برخوردار شود. ایده دیگری که در متن مطرح شده استفاده از تصاویر ماهوارهای حرارتی در آینده است؛ تا جایی که نویسنده مثال میزند اگر بامی دائماً دمایی حدود ۵۰ درجه داشته باشد شاید بتوان برای آن عوارض بیشتری در نظر گرفت. خود گزارش میگوید فعلاً سیاست پاداش عملیتر از تنبیه است. پیشنهاد دیگری هم دارد: شهروندی که در کوچه خود درخت بکارد و دو سال آن را نگه دارد بخشی از هزینه آبش تخفیف بگیرد.
در سوی مقرراتی ماجرا پیشنهادها سختگیرانهتر میشوند. شهرداری به عنوان صادرکننده پروانه و پایانکار باید رعایت ضوابط اقلیمی را کنترل کند. گزارش حتی پیشنهاد کرده استفاده از مصالح نامناسب یا رعایتنکردن سهم فضای سبز و سایه در ساختمان بتواند ذیل تخلفات ساختمانی قرار گیرد و برای «تخلف اقلیمی» در کمیسیون ماده ۱۰۰ جای مشخصی تعریف شود. اگر سازنده برخلاف ضوابط بام تیره اجرا کرده باشد صدور پایانکار میتواند تا اصلاح آن متوقف شود.
ساختمانهای دولتی هم از پیشنهادها مستثنا نیستند. وزارتخانهها و سازمانهای دولتی باید در کوتاهترین زمان بام ساختمانهای خود را سبز یا سفید کنند. همین الزامات برای پروژههای مسکن دولتی هم پیشنهاد شده است؛ مصالح بازتابنده و سایهبان و تهویه طبیعی و فضای سبز باید از مرحله اسناد فنی و مناقصه وارد پروژه شوند.
گزارش برای شهرداریها یک برنامه پنج تا ۱۰ ساله مقابله با گرما پیشنهاد کرده است. طرح جامع و تفصیلی نیز باید «پیوست اقلیمی» داشته باشد. شبکه حسگرهای محلی باید دما و رطوبت و سرعت باد و آلودگی را در محلهها اندازه بگیرد و نقشه حرارتی شهر به صورت برخط تولید شود.
دادهها نیز باید عمومی باشند تا مشخص شود کدام نقاط شهر داغتر شدهاند و کدام مداخله واقعاً جواب داده است.
برای اجرا سه زمان در نظر گرفته شده است. در یک تا دو سال میتوان بام ساختمانهای عمومی را رنگ کرد و برای ایستگاههای اتوبوس سایه ساخت و چند پارک کوچک در نقاط داغ ایجاد کرد و سامانه هشدار گرما را راه انداخت. در سه تا پنج سال نوبت به آسفالت خنک و شبکه حسگرها و نوسازی اتوبوسها و تأمین پساب برای فضای سبز میرسد.
اگر سفیدکردن ۱۰۰ بام دولتی جواب داد مرحله بعد باید تأمین بودجه و مقررات برای هزار بام خصوصی باشد. افق پنج تا ۱۵ ساله نیز به اصلاح طرح تفصیلی و افزایش شبکه سبز و تغییر ساختار حملونقل و ساختمان مربوط است.
دراین گزارش تاکید شده گرما باید مثل ترافیک و پسماند به یکی از وظایف دائمی شهرداری تبدیل شود. در این نگاه دیگر گرمشدن شهر فقط عددی در گزارش هواشناسی نیست
پشتبام تیره و آسفالت سیاه و برج ساختهشده در مسیر باد و ایستگاه اتوبوس بیسایه هم بخشی از همان مسئلهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.