گروه ایران: سه دهه پس از آنکه زلزله بهار ۱۳۷۶ سیمای روستای تاریخی «اَفین» شهرستان زیرکوه را در هم کوبید و آن را زیر آوارها مدفون کرد این دیار همچون ققنوس از خاکستر بحران برخاست، افینِ امروز با تکیه بر عنوان بزرگترین قطب زرشک بیدانه جهان و احیای شاهکار معماری تیموری اکنون در گامهای نهایی برای ثبت رسمی در فهرست دهکدههای جهانی سازمان گردشگری ملل متحد (UN Tourism) ایستاده است.
به گزارش ایرنا، در آستانه پاییز و روزهایی که ردای سرخ یاقوتهای بیدانه بر تن پهناورترین باغستانهای شرق ایران جلوهگری میکند روستای تاریخی «اَفین» در شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی حیات دوباره روزهای تاریخ معاصر خود را میگذراند.
روستایی که قرنها نامش با مفهوم «آب و زندگی» پیوند خورده و اکنون در قامت نماینده ایران در یک قدمی ورود به تالار افتخارات سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) ایستاده است.پرونده دهکده گردشگری افین که زمستان گذشته پس از غربالگری دهها روستای کشور در میان فهرست هشتگانه نهایی ایران برای معرفی به جهان قرار گرفت حالا در واپسین مراحل ارزیابی و تطبیق با استانداردهای ۹گانه بینالمللی است.
از پایداری زیستمحیطی و زنجیره ارزش کشاورزی تا مدیریت بهینه منابع و مشارکت جامعه محلی، تکتک مولفههای زیستبوم این دیار در محک دقیق ارزیابان بینالمللی قرار گرفته است تا در سال ۲۰۲۶، نامی نو بر تارک روستاهای جهانی بنشیند.
اَفین روایتی زنده از تابآوری و بازآفرینی تاریخی است سرزمینی که زخمهای سنگین زمینلرزه سال ۱۳۷۶ و رکود سالهای پس از آن را با اراده و همبستگی بومیان التیام بخشید و شکوه مسجد جامع دوره تیموری و بافت کالبدی خود را دوشادوش مزارع حاصلخیز احیا کرد، این روستا امروز نه فقط یک سکونتگاه بومی که نمونهای کمنظیر از همزیستی پایدار انسان با اقلیم کویر و کوهستان به شمار میرود.
برگ برنده اصلی افین در این ماراتن جهانی ۴۵۰ هکتار باغستان زرشک بیدانه است عرصهای که آن را به بزرگترین قطب متمرکز زرشک در جهان تبدیل کرده و پایهای بیبدیل برای گردشگری کشاورزی پدید آورده است، پیوند مستقیم اقتصاد کشاورزی با فرهنگ پذیرایی و توسعه بومگردیها توانسته مدلی درونزا از تثبیت جمعیت، اشتغالزایی برای نسل جوان و حتی مهاجرت معکوس را در این منطقه مرزی رقم بزند.
در ماههای سپریشده از بهمن پارسال تاکنون موجی از تکاپوی هماهنگ میان دستگاههای حاکمیتی و جامعه محلی برای پر کردن فاصلهها شکل گرفته است، از تقویت زیرساختهای راه، انرژی، آب و بسترهای ارتباطی پایدار گرفته تا راهاندازی سامانههای اطلاعرسانی چندزبانه و استانداردسازی خدمات اقامتی. با این حال حفظ اصالت بومی در حین تجهیز به ابزارهای گردشگری نوین، آزمونی ظریف و حساس در پیش روی متولیان بوده است.
پس از تجربه شیرین جهانیشدن روستای «اصفهک» در طبس، اکنون چشم امید اهالی میراث و مردم خراسان جنوبی به زیرکوه و نخلستانها و باغستانهای افین دوخته شده است، مقصدی که موفقیت آن نه صرفا کسب یک نشان بینالمللی بلکه گشودن دریچهای تازه به سوی توسعه پایدار، دیپلماسی فرهنگی و رونق اقتصادی در پهنه شرق کشور خواهد بود.
پیوند دانشگاه و جامعه محلی؛ گامی رو به جلو در مستندسازی افین
در امتداد این تکاپوی استانی و بهمنظور عبور از مراحل فنی و انطباق با معیارهای دقیق بینالمللی، مدیریت میراثفرهنگی استان رویکردی مبتنی بر دانشپایه کردن پروندهها و توانمندسازی جامعه میزبان را در دستور کار قرار داده است رویکردی که ثبت جهانی را نه فقط یک هدف کالبدی بلکه فرآیندی اجتماعی و پژوهشمحور تعریف میکند.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با اشاره به روند پیگیری ثبت جهانی روستاهای شاخص استان از جمله افین، از تشکیل کارگروهی ویژه با تکیه بر ظرفیتهای علمی خبر داد و گفت: به منظور فراهمسازی مستندات علمی و تدوین پرونده پژوهشی قوی برای روستاهای هدف از جمله افین و چنشت، کارگروه تخصصی تشکیل شده و مقرر است از ظرفیتهای علمی دانشگاه بیرجند و دانشکده هنر در این مسیر بهرهگیری شود.سید احمد برآبادی، تولید پژوهشهای میدانی، مستندسازی دقیق و نگارش مقالات علمی را از الزامات اساسی فرآیند ثبت بینالمللی دانست و افزود: در همین خصوص، مشارکت سازمانهای مردمنهاد (سمنها) و بخش خصوصی نیز در دستور کار قرار گرفته است چرا که همافزایی میان نهادهای علمی، فعالان فرهنگی و سرمایهگذاران بخش خصوصی میتواند روند تکمیل پرونده ثبت جهانی را تسریع کند.
وی با تاکید بر اینکه رویکرد ادارهکل، حرکت مبتنی بر پژوهش و جلب مشارکت مردمی برای معرفی شایسته ظرفیتهای منحصربهفرد استان در سطح ملی و بینالمللی است، آموزش و توانمندسازی جامعه محلی را رکنی جداییناپذیر از گردشگری پایدار دانست.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی تصریح کرد: توسعه گردشگری پایدار بدون مشارکت و آگاهی مردم امکانپذیر نیست و آموزش جامعه محلی نقش مهمی در صیانت از ارزشهای فرهنگی، حفظ هویت بومی و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری ایفا میکند.
وی همچنین با تاکید بر ایجاد تشکلها و اصناف تخصصی در حوزه گردشگری و تقویت تعاملات بینبخشی یادآور شد: انسجام فعالان گردشگری، بهرهگیری از ظرفیت اماکن تاریخی و مذهبی و تعامل مستمر میان دستگاههای فرهنگی و نظارتی، زمینهساز برنامهریزی هدفمند و تسهیلکننده مسیر توسعه متوازن گردشگری در روستاهای هدف خواهد بود.
تشکیل اتاق فکر در صحن مسجد تاریخی افین
تمرکز بر آموزش و پژوهش در ادامه با سازوکارهای اجرایی و تصمیمسازیهای میدانی پیوند خورد بهگونهای که اردیبهشتماه امسال کانون هماندیشی مدیران و جامعه محلی به درون بافت تاریخی روستا و صحن مسجد جامع افین منتقل شد تا در قالب «شورای راهبردی ثبت جهانی»، آخرین وضعیت اقدامات عملیاتی روی میز بررسی قرار گیرد.
معاون گردشگری، سرمایهگذاری و تامین منابع ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با اشاره به برگزاری چهارمین نشست این شورا در اوایل اردیبهشتماه ۱۴۰۵ اظهار کرد: این نشست با حضور بخشدار، اعضای شورای اسلامی و دهیاری، فعالان حوزه گردشگری و صنایعدستی، مسئولان کمیتههای تخصصی شورا و جمعی از صاحبنظران محلی در محل مسجد جامع تاریخی افین برگزار شد تا ابعاد مختلف کار با همفکری ذینفعان اصلی پایش شود.
محمد عرب با ابراز رضایت از روند رو به رشد اقدامات اجرایی برای آمادهسازی روستا و حضور در فهرست نهایی پروندههای ارسالی، بر لزوم حفظ ضرباهنگ فعالیتها تاکید کرد و افزود: هرچند اقدامات ارزندهای صورت گرفته اما این تمام آن چیزی نیست که برای رقابت در مقیاس جهانی نیاز داریم، فرآیندها باید شتاب بیشتری به خود بگیرند و هماهنگیها منسجمتر شوند چرا که مسئولیت اصلی و بخش عمده الزامات پرونده، بر دوش اهالی و جامعه محلی روستا قرار دارد و همراهی همهجانبه مردم کلید نهایی موفقیت است.
وی با تبیین دوباره چارچوبهای فنی این ارزیابی بینالمللی یادآور شد: سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) از سال ۲۰۲۱ میلادی ابتکار انتخاب بهترین دهکدههای گردشگری را با هدف تبدیل این صنعت به پیشران توسعه و رفاه جوامع روستایی کلید زده است و پروندهها را بر اساس ۹ شاخص بنیادین شامل حفاظت و ترویج منابع فرهنگی، پایداری اقتصادی، محیطی و اجتماعی، یکپارچگی زنجیره ارزش، حکمرانی و اولویتبندی، و همچنین استانداردهای ایمنی، بهداشت و امنیت میسنجد.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی به دستاوردهای ملموس ورود به این شبکه اشاره و تصریح کرد: کسب این عنوان جهانی فراتر از یک نماد افتخار است، معرفی بینالمللی بهعنوان مقصدی ممتاز، دریافت گواهی رسمی با امضای دبیرکل سازمان جهانی گردشگری، دسترسی به شبکه جهانی تبادل تجربه و آموزش، و گشوده شدن فرصتهای تازه برای معرفی ظرفیتهای کشور در مجامع تخصصی، بخشی از ثمرات پیوستن به این باشگاه جهانی خواهد بود.
تورهای گردشگری امیدواری؛ لمس حیات دوباره در کوچههای تاریخی
از میان اقدامات اجرایی تازه، رویکردی نو و کمسابقه نیز به معرفی افین رنگ و بوی روایی بخشیده است، «گردشگری امیدواری»، تجربهای که در آن سفر نه صرفا برای تماشای منظرها که برای لمس لحظه به لحظه روایت بازگشت زندگی به دیاری است که سالها با آثار زلزله دستوپنجه نرم میکرد.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی از اجرای این تورها در روستای هدف گردشگری افین خبر داد و گفت: افین قدیم با سیمای پلکانی و معماری کوهستانی خود در زمینلرزه سال ۱۳۷۶ آسیبهای جدی دید اما امروز در کنار آثار ارزشمندی همچون مسجد جامع، قلعه تاریخی، حمامهای قدیمی، آسیابهای آبی، مزار چهارگنبد و خانههای تاریخی به یکی از مقاصد شاخص گردشگری استان بدل شده است.
وی توضیح داد: آنچه افین را به مقصدی ممتاز در حوزه گردشگری امیدواری تبدیل کرده، مشاهده جریان دوباره زندگی در بخشهایی از بافت تاریخی است که سالها پس از زلزله خالی از سکنه بود و اکنون با مرمت و احیا به اقامتگاه بومگردی بدل شده و حیات اجتماعی بار دیگر در کوچههای آن جریان گرفته است.
عرب با اشاره به استقبال گردشگران افزود: از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از پنج تور گردشگری در قالب تورهای امیدواری به این منطقه اعزام شده که نمونه تازه آن، تور ۲۵ نفره گردشگران مرکز استان بود که با هدف آشنایی با جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی افین از این روستا بازدید کردند.
وی در تشریح این مفهوم نوین تصریح کرد: در گردشگری امیدواری، بازدید از مناطق آسیبدیده از بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل با هدف مشاهده روند بازسازی، احیای بافتها، بازگشت زندگی و زنده شدن آداب و رسوم محلی انجام میشود روندی که حس امید و پویایی را در بازدیدکنندگان تقویت میکند.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی مرمت و احیای بافت تاریخی، اجرای پایلوت گردشگری مزرعه با محوریت بزرگترین باغهای زرشک بیدانه، توسعه صنایعدستی، حفظ آداب و رسوم بومی و بهرهگیری از جاذبههای طبیعی منحصربهفرد را از مهمترین ظرفیتهای افین در مسیر جهانیشدن برشمرد.وی یادآور شد: تاکنون سه اقامتگاه بومگردی در روستا ایجاد شده و حداقل دو اقامتگاه دیگر نیز در سال جاری به بهرهبرداری میرسد همچنین تعداد خانههای تاریخی در حال مرمت با هدف سکونت و میزبانی از گردشگران رو به افزایش است.
آیین کهن «بُری کردن»؛ پیوند فرهنگ، معیشت و هویت برای جهانیشدن
در کنار کالبد معماری، زیست اجتماعی و میراث ناملموس، قلب تپنده هر روستایی برای دستیابی به عنوان «دهکده جهانی گردشگری» است.در همین خصوص آیین سنتی «بُری کردن» (چیدن پشم گوسفندان) در افین، بار دیگر جلوهای از پیوند عمیق فرهنگ، معیشت و همدلی اجتماعی را به نمایش گذاشت، آیینی که اکنون فراتر از یک فعالیت دامی بهعنوان یک دارایی فرهنگی و رویدادی جامعهمحور برای جلب نظر ارزیابان سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) مطرح شده است.
عرب با اشاره به تداوم این سنت دیرینه در افین اظهار کرد: آیین سنتی گوسفندشویی و چیدن پشم که در گویش محلی «بُری کردن» نامیده میشود هر ساله از فروردینماه آغاز و تا اوایل اردیبهشتماه ادامه دارد این آیین بخشی از تقویم زیستی و هویت فرهنگی روستای افین محسوب میشود.
وی در تشریح جزئیات این آیین توضیح داد: فرآیند با شستوشوی گوسفندان در آب جاری آغاز شده و پس از خشک شدن پشم، عملیات چیدن با ابزار سنتی «دوکارد» انجام میگیرد که روزانه حدود ۵۰۰ راس دام را در برمیگیرد. اما اهمیت این مراسم در لایههای زیرین آن نهفته است جایی که دامداران، کودکان و سالمندان در کنار هم حضور مییابند تا این چرخه معیشتی را به یک ضیافت جمعی تبدیل کنند.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی با بیان اینکه بری کردن نمادی زنده از زیست جمعی است تاکید کرد: در روز برگزاری مراسم، حضور گسترده اهالی روستا که برخی مشارکت فعال در کار دارند و برخی دیگر نظارهگر این سنت هستند این فعالیت را از یک کنش اقتصادی به یک رویداد فرهنگی - اجتماعی بدل کرده است.وی عنوان کرد: این روحیه همافزایی، دقیقا همان شاخصهای است که در پروندههای جهانیشدن روستاها، مورد توجه ویژه قرار میگیرد.
کارشناسان حوزه گردشگری بر این باورند که مستندسازی و تبدیل چنین آیینهایی به جشنوارههای فصلی و تورهای تجربهمحور، میتواند افین را به عنوان مقصدی متمایز در گردشگری فرهنگی مطرح کند.گردشگر امروز بهویژه در مقیاس جهانی بهدنبال تماشای منفعل نیست بلکه بهدنبال تجربههای اصیل و همراهی با جامعه میزبان است، آیین «بُری کردن» با برخورداری از عناصر جذاب بصری، مشارکت جمعی و روایتهای بومی، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران تجربهگرا دارد.بیتردید صیانت از این میراث ناملموس و معرفی هدفمند آن در سطح ملی و بینالمللی، گامی استراتژیک در تقویت اقتصاد محلی و تثبیت جایگاه افین در مسیر ثبتهای جهانی خواهد بود روستایی که توانسته است فرهنگ، طبیعت و همبستگی اجتماعی را در بستری از آیینهای کهن خود زنده نگه دارد.
محورهای راهبردی و تخصیص اعتبارات، گامی بلند در مسیر تاییدیه جهانی
از سویی دیگر در حالی که پرونده ثبت جهانی روستای افین در حال گذار از مراحل مقدماتی به مراحل اجرایی است، تمرکز اصلی بر ایجاد زیرساختهای قانونی و مالی برای تضمین پایداری این پروژه قرار گرفته است. در این زمینه، تشکیل شورای راهبردی روستای افین و تخصیص اعتبارات ویژه، نشاندهنده جدیت دستگاههای اجرایی در تبدیل این رویا به واقعیت است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی در این نشست که در فرمانداری شهرستان زیرکوه برگزار شد از تحولی مهم در مدیریت این پروژه خبر داد و گفت: پروژه جهانیشدن افین با هدف معرفی این مقصد به عرصههای بینالمللی اکنون وارد فاز عملیاتی شده است لذا تشکیل شورای راهبردی و تخصیص اعتبارات ویژه برای مرمت مسجد جامع تاریخی افین پس از یک دهه وقفه، نخستین گام عملیاتی در زمینه بازگرداندن حیات به قلب تپنده تاریخ این روستا است.
سیداحمد برآبادی با تاکید بر ضرورت استانداردسازی برای ورود به شبکه جهانی، بیان کرد: یکی از اقدامات کلیدی در دستور کار ما تدوین طرح جامع گردشگری با ردیف اعتباری ملی است، ما تنها به دنبال مرمت بناها نیستیم بلکه در حال آمادهسازی زیرساختهای ارتباطی برای مواجهه با ارزیابان سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) هستیم از جمله تولید محتوای تخصصی گردشگری به ۶ زبان زنده دنیا و نصب تابلوهای راهنمای دوزبانه در سطح روستا.
وی تاکید کرد: پیوستن به شبکه دهکدههای جهانی فراتر از یک برندسازی بینالمللی، ابزاری حیاتی برای صیانت از میراث طبیعی و فرهنگی منطقه در برابر تهدیدات زیستمحیطی و فرسایش تاریخی خواهد بود.در کنار تمرکز بر ابنیه تاریخی، رویکرد جدید مدیریتی در افین بر تلفیق گردشگری با کشاورزی (Agritourism) و مشارکت جامعه محلی استوار است رویکردی که میتواند مدل اقتصادی پایدار این روستا را در سطح جهانی تعریف کند.
در این راستا فرماندار شهرستان زیرکوه هم با توصیف افین بهعنوان «نگینی در قلب خراسان جنوبی» بیان کرد: افین علاوه بر یک مقصد گردشگری، مقصدی است که در آن میراث تاریخی در همآمیخته با باغات گسترده زرشک به عنوان قطب بیرقیب تولید زرشک بیدانه در جهان، تجربهای ناب از گردشگری کشاورزی را رقم میزند.
علی امینی با اشاره به ضرورت احیای ظرفیتهای تولیدی و تاریخی، بر لزوم مرمت مشارکتی ابنیههایی همچون آسیابهای کهن و بافت سنگی روستا تاکید کرد و افزود: کلید موفقیت این پروژه در گرو مشارکت فعال مردم بهویژه بانوان روستا در زنجیره ارزش گردشگری است، به دنبال الگویی هستیم که در آن توسعه اقتصادی با حفظ اصالتهای بومی گره خورده باشد.
وی عنوان کرد: از آنجاییکه برگزاری رویدادهای بومی و جشنوارههای فصلی، بستری برای پیوند فرهنگ اصیل منطقه با گردشگران جهانی فراهم میکند افین با تکیه بر این رویکرد در مسیر تبدیل شدن به الگویی موفق از توسعه پایدار و اشتغالزایی مبتنی بر میراث، گامهای استواری برای درخشش در سطح جهانی برمیدارد.اما در کنار تلاشهای اجرایی و تخصیص اعتبارات در سطوح مدیریتی، این روند در بالاترین سطح سیاستگذاری استان نیز مورد پیگیری جدی قرار گرفته است بهگونهای که بر ضرورت حرکت در قالب یک برنامه زمانبندی دقیق و مکتوب تاکید شده است.
مدیریت کلان و سیاستگذاری استانی؛ حرکت در چارچوب زمانبندی دقیق برای ثبت جهانی
در حالی که زیرساختهای مدیریتی و مالی در حال شکلگیری است مدیریت ارشد استان خراسان جنوبی نیز با نگاهی استراتژیک بر ضرورت تسریع در روند ثبت جهانی روستاهای دارای ظرفیت، از جمله افین، تاکید کرده است. این رویکرد، نشاندهنده گذار از برنامههای پراکنده به سمت یک «نقشه راه مکتوب و زمانبندیشده» است.
استاندار خراسان جنوبی چندی پیش در نشست کارگروه گردشگری استان با تاکید بر اهمیت ظرفیتهای استراتژیک روستاهای افین شهرستان زیرکوه و چنشت شهرستان سربیشه، تصریح کرد: تمامی دستگاههای مسئول باید ماموریتهای خود را در مسیر ثبت جهانی این دو روستا بهصورت دقیق، مکتوب و در چارچوب زمانبندی مشخص دنبال کنند.
سیدمحمدرضا هاشمی با اشاره به ضرورت احصای تمامی نیازمندیها و شاخصهای لازم برای افین، افزود: باید در کوتاهترین زمان ممکن زیرساختهای مورد نیاز این روستا تکمیل و پرونده نهایی برای پیگیری در سطح کشور به وزارتخانه ارسال شود.
وی با اشاره به اینکه هر منطقهای که از الزامات لازم برخوردار است نباید فرصت توسعه را از دست بدهد از مدیران خواست تا ظرفیتهای موجود را در قالب برنامههای مشخص نظیر نصب تابلوهای راهنما، ساماندهی زیرساختها و رفع نواقص فنی در بازههای زمانی محدود گزارشدهی کنند.استاندار خراسان جنوبی همچنین در یک نگاه کلان به توسعه گردشگری، بر پیوند ناگسستنی این صنعت با زیرساختهای حملونقل تاکید کرد و افزود: توسعه گردشگری در استان بهویژه در مقاصد پیشرویی همچون افین، بدون تقویت زیرساختهای حملونقل هوایی و توسعه پروازهای منظم امکانپذیر نیست.
وی با اشاره به تشکیل ستاد ساماندهی پروازها، عنوان کرد: ورود بخش خصوصی و ظرفیتهای اقتصادی استان به حوزه پشتیبانی از پروازهای چارتر و منظم، از الزامات اصلی برای ورود گردشگران بینالمللی به این مناطق استراتژیک خواهد بود.اما نقطه عطف این مسیر، خارج از مرزهای استان و در سطح وزارتخانه رقم خورد جایی که اراده ملی برای ارتقای جایگاه افین در فهرست پیشنهادی ایران بهطور رسمی اعلام شد.
ارتقاء پرونده افین در سطح ملی؛ از «گزینه ذخیره» به «گزینه اصلی» فهرست ایران
مسیر ثبت جهانی افین، با تصمیمی راهبردی در سطح وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی وارد فاز تازهای شد مرحلهای که از آن بهعنوان نقطه عطف پرونده جهانی این روستا یاد میشود.
چندی پیش در نشستی که با حضور سلمان اسحاقی، نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی و علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد وضعیت پرونده ثبت جهانی روستای افین بهعنوان یکی از محورهای اصلی بررسی قرار گرفت.
نماینده مردم قائنات و زیرکوه در این نشست با یادآوری اینکه پرونده جهانی روستای افین سال گذشته بهعنوان «گزینه ذخیره» در فهرست پیشنهادی ایران قرار گرفته بود، خواستار تسریع در روند ثبت جهانی این اثر شد.
در نتیجه این پیگیری، قائممقام وزیر میراث فرهنگی دستور داد پرونده ثبت جهانی روستای افین بهعنوان گزینه اصلی فهرست پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران در سال جاری قرار گیرد تا مراحل ارزیابی و ثبت آن با سرعت بیشتری دنبال شود، تصمیمی که عملا افین را در صدر اولویتهای ملی برای معرفی به سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) نشاند.
مرمت علمی منبر تاریخی مسجد جامع افین؛ بازخوانی شاهکاری از معماری تیموری
در کنار اقدامات زیرساختی و آموزشی، صیانت از عناصر شاخص معماری افین نیز با نگاهی علمی و تخصصی در دستور کار قرار گرفته است. منبر تاریخی مسجد جامع افین بنای شاخص دوره تیموری که کارشناسان آن را از شاهکارهای معماری این دوره میدانند پس از سالها فرسایش و انحراف از موقعیت اصلی خود بر اثر ریزش نزولات جوی و تخریب سقف، مورد مرمت سازهای و بازسازی تزیینات قرار گرفت.بر اساس تصمیم کمیته فنی ادارهکل میراثفرهنگی خراسان جنوبی، اجرای این پروژه به تیم فنی دانشگاهی و دانشآموختگان متخصص مرمت بناهای تاریخی سپرده شد تا با بهرهگیری از تجهیزات تخصصی و مطالعات فنی، بخشهای آسیبدیده بازسازی و تزیینات منبر احیا شود.
این رویکرد علمی - دانشگاهی با ارزیابی مثبت محمدحسن طالبیان، استاد دانشگاه و دکترای مرمت بناهای تاریخی نیز مواجه شد، کارشناسی که در سفر بازدیدی خود از آثار در شرف ثبت جهانی استان، مسجد جامع افین را نمونهای درخشان از معماری تیموری توصیف کرد.برنامهریزی شده است تا پس از تکمیل مرمت، حفاظ نگهدارندهای نیز برای پیشگیری از آسیبهای انسانی و طبیعی بر منبر نصب شود، اقدامی که همراستا با مرمت مسجد جامع (با اعتبار ویژه تخصیصیافته)، جایگاه این بنا را بهعنوان قلب میراث ملموس افین و یکی از مهمترین شاخصهای پرواخصهای پرونده ثبت جهانی تثبیت میکند.
توانمندسازی بانوان، آموزش کودکان و بازخوانی ریشههای «آب و زندگی»
محور دیگر پرونده جهانی افین آمادهسازی جامعه محلی برای میزبانی در تراز جهانی است، تقویم دورههای آموزشی و توانمندسازی اهالی روستا با حضور تسهیلگران تخصصی وارد مرحله اجرا شده و تمرکز اصلی آن بر فعالسازی بانوان در احیای سنتهای اصیل مانند قصهگویی و آداب محلی، تولید صنایعدستی، بستهبندی استاندارد سوغات و فرآوری ارگانیک محصولات کشاورزی بهویژه زرشک قرار گرفته است. کودکان نیز بهعنوان نسل آیندهساز، با آموزشهای حوزه گردشگری و حفاظت از میراث همراه شدهاند.
نام افین از دو واژه کهن «آف» به معنای آب، سرچشمه و برکت و «ین» بهمثابه نشان مکان و جاودانگی ریشه گرفته و هر خانوادهای که در این دیار سکنی گزیده، بخشی از این زیست بومی را تداوم بخشیده است، رسالت امروز تبدیل این میراث تاریخی، طبیعی و انسانی به الگویی جهانی از توسعه پایدار روستایی است.دریافت گواهی رسمی با امضای دبیرکل سازمان جهانی گردشگری، معرفی بینالمللی مقصد و دسترسی به شبکههای تبادل دانش و تجربه جهانی، از مزایای مستقیم پیوستن افین به این زنجیره برشمرده شده است.
افین؛ نماد گذار از بحران به برند گردشگری جهان
پرونده ثبت جهانی روستای افین، بیش از آنکه یک رقابت اداری یا گردشگری صرف باشد بازخوانی الگویی بومی از تابآوری، توسعه پایدار و همبستگی انسانی در دل کویر است، دیاری که در بهار ۱۳۷۶ سنگینترین بار آوار زلزله را بر دوش کشید سه دهه بعد نه از موضع انفعال که با تکیه بر بزرگترین بارانداز زرشک بیدانه جهان، احیای معماری درخشان عهد تیموری، نبوغ دانشگاهی، همت گروههای جهادی و مشارکت بیبدیل زنان و مردان بومیاش، در صف نخست ورود به فهرست روستاهای منتخب سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) ایستاده است.
پیوستن افین به زنجیره روستاهای جهانی پس از تجربه موفق روستای «اصفهک» مهر تاییدی بر این واقعیت خواهد بود که توسعه گردشگری ایران میتواند بر محور عدالت سرزمینی، توانمندسازی جوامع محلی و گردشگری امید استوار شود مسیری که در آن، یاقوتهای سرخ زرشک و خشتهای کهن مسجد جامع، سفیران هویتی سرزمینی هستند که خاکسترهای بحران را به چشماندازی روشن برای نسلهای آینده تبدیل کرده است.
∎
به گزارش ایرنا، در آستانه پاییز و روزهایی که ردای سرخ یاقوتهای بیدانه بر تن پهناورترین باغستانهای شرق ایران جلوهگری میکند روستای تاریخی «اَفین» در شهرستان زیرکوه خراسان جنوبی حیات دوباره روزهای تاریخ معاصر خود را میگذراند.
روستایی که قرنها نامش با مفهوم «آب و زندگی» پیوند خورده و اکنون در قامت نماینده ایران در یک قدمی ورود به تالار افتخارات سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) ایستاده است.پرونده دهکده گردشگری افین که زمستان گذشته پس از غربالگری دهها روستای کشور در میان فهرست هشتگانه نهایی ایران برای معرفی به جهان قرار گرفت حالا در واپسین مراحل ارزیابی و تطبیق با استانداردهای ۹گانه بینالمللی است.
از پایداری زیستمحیطی و زنجیره ارزش کشاورزی تا مدیریت بهینه منابع و مشارکت جامعه محلی، تکتک مولفههای زیستبوم این دیار در محک دقیق ارزیابان بینالمللی قرار گرفته است تا در سال ۲۰۲۶، نامی نو بر تارک روستاهای جهانی بنشیند.
اَفین روایتی زنده از تابآوری و بازآفرینی تاریخی است سرزمینی که زخمهای سنگین زمینلرزه سال ۱۳۷۶ و رکود سالهای پس از آن را با اراده و همبستگی بومیان التیام بخشید و شکوه مسجد جامع دوره تیموری و بافت کالبدی خود را دوشادوش مزارع حاصلخیز احیا کرد، این روستا امروز نه فقط یک سکونتگاه بومی که نمونهای کمنظیر از همزیستی پایدار انسان با اقلیم کویر و کوهستان به شمار میرود.
برگ برنده اصلی افین در این ماراتن جهانی ۴۵۰ هکتار باغستان زرشک بیدانه است عرصهای که آن را به بزرگترین قطب متمرکز زرشک در جهان تبدیل کرده و پایهای بیبدیل برای گردشگری کشاورزی پدید آورده است، پیوند مستقیم اقتصاد کشاورزی با فرهنگ پذیرایی و توسعه بومگردیها توانسته مدلی درونزا از تثبیت جمعیت، اشتغالزایی برای نسل جوان و حتی مهاجرت معکوس را در این منطقه مرزی رقم بزند.
در ماههای سپریشده از بهمن پارسال تاکنون موجی از تکاپوی هماهنگ میان دستگاههای حاکمیتی و جامعه محلی برای پر کردن فاصلهها شکل گرفته است، از تقویت زیرساختهای راه، انرژی، آب و بسترهای ارتباطی پایدار گرفته تا راهاندازی سامانههای اطلاعرسانی چندزبانه و استانداردسازی خدمات اقامتی. با این حال حفظ اصالت بومی در حین تجهیز به ابزارهای گردشگری نوین، آزمونی ظریف و حساس در پیش روی متولیان بوده است.
پس از تجربه شیرین جهانیشدن روستای «اصفهک» در طبس، اکنون چشم امید اهالی میراث و مردم خراسان جنوبی به زیرکوه و نخلستانها و باغستانهای افین دوخته شده است، مقصدی که موفقیت آن نه صرفا کسب یک نشان بینالمللی بلکه گشودن دریچهای تازه به سوی توسعه پایدار، دیپلماسی فرهنگی و رونق اقتصادی در پهنه شرق کشور خواهد بود.
پیوند دانشگاه و جامعه محلی؛ گامی رو به جلو در مستندسازی افین
در امتداد این تکاپوی استانی و بهمنظور عبور از مراحل فنی و انطباق با معیارهای دقیق بینالمللی، مدیریت میراثفرهنگی استان رویکردی مبتنی بر دانشپایه کردن پروندهها و توانمندسازی جامعه میزبان را در دستور کار قرار داده است رویکردی که ثبت جهانی را نه فقط یک هدف کالبدی بلکه فرآیندی اجتماعی و پژوهشمحور تعریف میکند.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با اشاره به روند پیگیری ثبت جهانی روستاهای شاخص استان از جمله افین، از تشکیل کارگروهی ویژه با تکیه بر ظرفیتهای علمی خبر داد و گفت: به منظور فراهمسازی مستندات علمی و تدوین پرونده پژوهشی قوی برای روستاهای هدف از جمله افین و چنشت، کارگروه تخصصی تشکیل شده و مقرر است از ظرفیتهای علمی دانشگاه بیرجند و دانشکده هنر در این مسیر بهرهگیری شود.سید احمد برآبادی، تولید پژوهشهای میدانی، مستندسازی دقیق و نگارش مقالات علمی را از الزامات اساسی فرآیند ثبت بینالمللی دانست و افزود: در همین خصوص، مشارکت سازمانهای مردمنهاد (سمنها) و بخش خصوصی نیز در دستور کار قرار گرفته است چرا که همافزایی میان نهادهای علمی، فعالان فرهنگی و سرمایهگذاران بخش خصوصی میتواند روند تکمیل پرونده ثبت جهانی را تسریع کند.
وی با تاکید بر اینکه رویکرد ادارهکل، حرکت مبتنی بر پژوهش و جلب مشارکت مردمی برای معرفی شایسته ظرفیتهای منحصربهفرد استان در سطح ملی و بینالمللی است، آموزش و توانمندسازی جامعه محلی را رکنی جداییناپذیر از گردشگری پایدار دانست.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی تصریح کرد: توسعه گردشگری پایدار بدون مشارکت و آگاهی مردم امکانپذیر نیست و آموزش جامعه محلی نقش مهمی در صیانت از ارزشهای فرهنگی، حفظ هویت بومی و ارتقای کیفیت خدمات گردشگری ایفا میکند.
وی همچنین با تاکید بر ایجاد تشکلها و اصناف تخصصی در حوزه گردشگری و تقویت تعاملات بینبخشی یادآور شد: انسجام فعالان گردشگری، بهرهگیری از ظرفیت اماکن تاریخی و مذهبی و تعامل مستمر میان دستگاههای فرهنگی و نظارتی، زمینهساز برنامهریزی هدفمند و تسهیلکننده مسیر توسعه متوازن گردشگری در روستاهای هدف خواهد بود.
تشکیل اتاق فکر در صحن مسجد تاریخی افین
تمرکز بر آموزش و پژوهش در ادامه با سازوکارهای اجرایی و تصمیمسازیهای میدانی پیوند خورد بهگونهای که اردیبهشتماه امسال کانون هماندیشی مدیران و جامعه محلی به درون بافت تاریخی روستا و صحن مسجد جامع افین منتقل شد تا در قالب «شورای راهبردی ثبت جهانی»، آخرین وضعیت اقدامات عملیاتی روی میز بررسی قرار گیرد.
معاون گردشگری، سرمایهگذاری و تامین منابع ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی با اشاره به برگزاری چهارمین نشست این شورا در اوایل اردیبهشتماه ۱۴۰۵ اظهار کرد: این نشست با حضور بخشدار، اعضای شورای اسلامی و دهیاری، فعالان حوزه گردشگری و صنایعدستی، مسئولان کمیتههای تخصصی شورا و جمعی از صاحبنظران محلی در محل مسجد جامع تاریخی افین برگزار شد تا ابعاد مختلف کار با همفکری ذینفعان اصلی پایش شود.
محمد عرب با ابراز رضایت از روند رو به رشد اقدامات اجرایی برای آمادهسازی روستا و حضور در فهرست نهایی پروندههای ارسالی، بر لزوم حفظ ضرباهنگ فعالیتها تاکید کرد و افزود: هرچند اقدامات ارزندهای صورت گرفته اما این تمام آن چیزی نیست که برای رقابت در مقیاس جهانی نیاز داریم، فرآیندها باید شتاب بیشتری به خود بگیرند و هماهنگیها منسجمتر شوند چرا که مسئولیت اصلی و بخش عمده الزامات پرونده، بر دوش اهالی و جامعه محلی روستا قرار دارد و همراهی همهجانبه مردم کلید نهایی موفقیت است.
وی با تبیین دوباره چارچوبهای فنی این ارزیابی بینالمللی یادآور شد: سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) از سال ۲۰۲۱ میلادی ابتکار انتخاب بهترین دهکدههای گردشگری را با هدف تبدیل این صنعت به پیشران توسعه و رفاه جوامع روستایی کلید زده است و پروندهها را بر اساس ۹ شاخص بنیادین شامل حفاظت و ترویج منابع فرهنگی، پایداری اقتصادی، محیطی و اجتماعی، یکپارچگی زنجیره ارزش، حکمرانی و اولویتبندی، و همچنین استانداردهای ایمنی، بهداشت و امنیت میسنجد.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی به دستاوردهای ملموس ورود به این شبکه اشاره و تصریح کرد: کسب این عنوان جهانی فراتر از یک نماد افتخار است، معرفی بینالمللی بهعنوان مقصدی ممتاز، دریافت گواهی رسمی با امضای دبیرکل سازمان جهانی گردشگری، دسترسی به شبکه جهانی تبادل تجربه و آموزش، و گشوده شدن فرصتهای تازه برای معرفی ظرفیتهای کشور در مجامع تخصصی، بخشی از ثمرات پیوستن به این باشگاه جهانی خواهد بود.
تورهای گردشگری امیدواری؛ لمس حیات دوباره در کوچههای تاریخی
از میان اقدامات اجرایی تازه، رویکردی نو و کمسابقه نیز به معرفی افین رنگ و بوی روایی بخشیده است، «گردشگری امیدواری»، تجربهای که در آن سفر نه صرفا برای تماشای منظرها که برای لمس لحظه به لحظه روایت بازگشت زندگی به دیاری است که سالها با آثار زلزله دستوپنجه نرم میکرد.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی از اجرای این تورها در روستای هدف گردشگری افین خبر داد و گفت: افین قدیم با سیمای پلکانی و معماری کوهستانی خود در زمینلرزه سال ۱۳۷۶ آسیبهای جدی دید اما امروز در کنار آثار ارزشمندی همچون مسجد جامع، قلعه تاریخی، حمامهای قدیمی، آسیابهای آبی، مزار چهارگنبد و خانههای تاریخی به یکی از مقاصد شاخص گردشگری استان بدل شده است.
وی توضیح داد: آنچه افین را به مقصدی ممتاز در حوزه گردشگری امیدواری تبدیل کرده، مشاهده جریان دوباره زندگی در بخشهایی از بافت تاریخی است که سالها پس از زلزله خالی از سکنه بود و اکنون با مرمت و احیا به اقامتگاه بومگردی بدل شده و حیات اجتماعی بار دیگر در کوچههای آن جریان گرفته است.
عرب با اشاره به استقبال گردشگران افزود: از ابتدای سال جاری تاکنون بیش از پنج تور گردشگری در قالب تورهای امیدواری به این منطقه اعزام شده که نمونه تازه آن، تور ۲۵ نفره گردشگران مرکز استان بود که با هدف آشنایی با جاذبههای تاریخی، طبیعی و فرهنگی افین از این روستا بازدید کردند.
وی در تشریح این مفهوم نوین تصریح کرد: در گردشگری امیدواری، بازدید از مناطق آسیبدیده از بلایای طبیعی مانند زلزله و سیل با هدف مشاهده روند بازسازی، احیای بافتها، بازگشت زندگی و زنده شدن آداب و رسوم محلی انجام میشود روندی که حس امید و پویایی را در بازدیدکنندگان تقویت میکند.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی مرمت و احیای بافت تاریخی، اجرای پایلوت گردشگری مزرعه با محوریت بزرگترین باغهای زرشک بیدانه، توسعه صنایعدستی، حفظ آداب و رسوم بومی و بهرهگیری از جاذبههای طبیعی منحصربهفرد را از مهمترین ظرفیتهای افین در مسیر جهانیشدن برشمرد.وی یادآور شد: تاکنون سه اقامتگاه بومگردی در روستا ایجاد شده و حداقل دو اقامتگاه دیگر نیز در سال جاری به بهرهبرداری میرسد همچنین تعداد خانههای تاریخی در حال مرمت با هدف سکونت و میزبانی از گردشگران رو به افزایش است.
آیین کهن «بُری کردن»؛ پیوند فرهنگ، معیشت و هویت برای جهانیشدن
در کنار کالبد معماری، زیست اجتماعی و میراث ناملموس، قلب تپنده هر روستایی برای دستیابی به عنوان «دهکده جهانی گردشگری» است.در همین خصوص آیین سنتی «بُری کردن» (چیدن پشم گوسفندان) در افین، بار دیگر جلوهای از پیوند عمیق فرهنگ، معیشت و همدلی اجتماعی را به نمایش گذاشت، آیینی که اکنون فراتر از یک فعالیت دامی بهعنوان یک دارایی فرهنگی و رویدادی جامعهمحور برای جلب نظر ارزیابان سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) مطرح شده است.
عرب با اشاره به تداوم این سنت دیرینه در افین اظهار کرد: آیین سنتی گوسفندشویی و چیدن پشم که در گویش محلی «بُری کردن» نامیده میشود هر ساله از فروردینماه آغاز و تا اوایل اردیبهشتماه ادامه دارد این آیین بخشی از تقویم زیستی و هویت فرهنگی روستای افین محسوب میشود.
وی در تشریح جزئیات این آیین توضیح داد: فرآیند با شستوشوی گوسفندان در آب جاری آغاز شده و پس از خشک شدن پشم، عملیات چیدن با ابزار سنتی «دوکارد» انجام میگیرد که روزانه حدود ۵۰۰ راس دام را در برمیگیرد. اما اهمیت این مراسم در لایههای زیرین آن نهفته است جایی که دامداران، کودکان و سالمندان در کنار هم حضور مییابند تا این چرخه معیشتی را به یک ضیافت جمعی تبدیل کنند.
معاون گردشگری ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی با بیان اینکه بری کردن نمادی زنده از زیست جمعی است تاکید کرد: در روز برگزاری مراسم، حضور گسترده اهالی روستا که برخی مشارکت فعال در کار دارند و برخی دیگر نظارهگر این سنت هستند این فعالیت را از یک کنش اقتصادی به یک رویداد فرهنگی - اجتماعی بدل کرده است.وی عنوان کرد: این روحیه همافزایی، دقیقا همان شاخصهای است که در پروندههای جهانیشدن روستاها، مورد توجه ویژه قرار میگیرد.
کارشناسان حوزه گردشگری بر این باورند که مستندسازی و تبدیل چنین آیینهایی به جشنوارههای فصلی و تورهای تجربهمحور، میتواند افین را به عنوان مقصدی متمایز در گردشگری فرهنگی مطرح کند.گردشگر امروز بهویژه در مقیاس جهانی بهدنبال تماشای منفعل نیست بلکه بهدنبال تجربههای اصیل و همراهی با جامعه میزبان است، آیین «بُری کردن» با برخورداری از عناصر جذاب بصری، مشارکت جمعی و روایتهای بومی، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران تجربهگرا دارد.بیتردید صیانت از این میراث ناملموس و معرفی هدفمند آن در سطح ملی و بینالمللی، گامی استراتژیک در تقویت اقتصاد محلی و تثبیت جایگاه افین در مسیر ثبتهای جهانی خواهد بود روستایی که توانسته است فرهنگ، طبیعت و همبستگی اجتماعی را در بستری از آیینهای کهن خود زنده نگه دارد.
محورهای راهبردی و تخصیص اعتبارات، گامی بلند در مسیر تاییدیه جهانی
از سویی دیگر در حالی که پرونده ثبت جهانی روستای افین در حال گذار از مراحل مقدماتی به مراحل اجرایی است، تمرکز اصلی بر ایجاد زیرساختهای قانونی و مالی برای تضمین پایداری این پروژه قرار گرفته است. در این زمینه، تشکیل شورای راهبردی روستای افین و تخصیص اعتبارات ویژه، نشاندهنده جدیت دستگاههای اجرایی در تبدیل این رویا به واقعیت است.
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان جنوبی در این نشست که در فرمانداری شهرستان زیرکوه برگزار شد از تحولی مهم در مدیریت این پروژه خبر داد و گفت: پروژه جهانیشدن افین با هدف معرفی این مقصد به عرصههای بینالمللی اکنون وارد فاز عملیاتی شده است لذا تشکیل شورای راهبردی و تخصیص اعتبارات ویژه برای مرمت مسجد جامع تاریخی افین پس از یک دهه وقفه، نخستین گام عملیاتی در زمینه بازگرداندن حیات به قلب تپنده تاریخ این روستا است.
سیداحمد برآبادی با تاکید بر ضرورت استانداردسازی برای ورود به شبکه جهانی، بیان کرد: یکی از اقدامات کلیدی در دستور کار ما تدوین طرح جامع گردشگری با ردیف اعتباری ملی است، ما تنها به دنبال مرمت بناها نیستیم بلکه در حال آمادهسازی زیرساختهای ارتباطی برای مواجهه با ارزیابان سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) هستیم از جمله تولید محتوای تخصصی گردشگری به ۶ زبان زنده دنیا و نصب تابلوهای راهنمای دوزبانه در سطح روستا.
وی تاکید کرد: پیوستن به شبکه دهکدههای جهانی فراتر از یک برندسازی بینالمللی، ابزاری حیاتی برای صیانت از میراث طبیعی و فرهنگی منطقه در برابر تهدیدات زیستمحیطی و فرسایش تاریخی خواهد بود.در کنار تمرکز بر ابنیه تاریخی، رویکرد جدید مدیریتی در افین بر تلفیق گردشگری با کشاورزی (Agritourism) و مشارکت جامعه محلی استوار است رویکردی که میتواند مدل اقتصادی پایدار این روستا را در سطح جهانی تعریف کند.
در این راستا فرماندار شهرستان زیرکوه هم با توصیف افین بهعنوان «نگینی در قلب خراسان جنوبی» بیان کرد: افین علاوه بر یک مقصد گردشگری، مقصدی است که در آن میراث تاریخی در همآمیخته با باغات گسترده زرشک به عنوان قطب بیرقیب تولید زرشک بیدانه در جهان، تجربهای ناب از گردشگری کشاورزی را رقم میزند.
علی امینی با اشاره به ضرورت احیای ظرفیتهای تولیدی و تاریخی، بر لزوم مرمت مشارکتی ابنیههایی همچون آسیابهای کهن و بافت سنگی روستا تاکید کرد و افزود: کلید موفقیت این پروژه در گرو مشارکت فعال مردم بهویژه بانوان روستا در زنجیره ارزش گردشگری است، به دنبال الگویی هستیم که در آن توسعه اقتصادی با حفظ اصالتهای بومی گره خورده باشد.
وی عنوان کرد: از آنجاییکه برگزاری رویدادهای بومی و جشنوارههای فصلی، بستری برای پیوند فرهنگ اصیل منطقه با گردشگران جهانی فراهم میکند افین با تکیه بر این رویکرد در مسیر تبدیل شدن به الگویی موفق از توسعه پایدار و اشتغالزایی مبتنی بر میراث، گامهای استواری برای درخشش در سطح جهانی برمیدارد.اما در کنار تلاشهای اجرایی و تخصیص اعتبارات در سطوح مدیریتی، این روند در بالاترین سطح سیاستگذاری استان نیز مورد پیگیری جدی قرار گرفته است بهگونهای که بر ضرورت حرکت در قالب یک برنامه زمانبندی دقیق و مکتوب تاکید شده است.
مدیریت کلان و سیاستگذاری استانی؛ حرکت در چارچوب زمانبندی دقیق برای ثبت جهانی
در حالی که زیرساختهای مدیریتی و مالی در حال شکلگیری است مدیریت ارشد استان خراسان جنوبی نیز با نگاهی استراتژیک بر ضرورت تسریع در روند ثبت جهانی روستاهای دارای ظرفیت، از جمله افین، تاکید کرده است. این رویکرد، نشاندهنده گذار از برنامههای پراکنده به سمت یک «نقشه راه مکتوب و زمانبندیشده» است.
استاندار خراسان جنوبی چندی پیش در نشست کارگروه گردشگری استان با تاکید بر اهمیت ظرفیتهای استراتژیک روستاهای افین شهرستان زیرکوه و چنشت شهرستان سربیشه، تصریح کرد: تمامی دستگاههای مسئول باید ماموریتهای خود را در مسیر ثبت جهانی این دو روستا بهصورت دقیق، مکتوب و در چارچوب زمانبندی مشخص دنبال کنند.
سیدمحمدرضا هاشمی با اشاره به ضرورت احصای تمامی نیازمندیها و شاخصهای لازم برای افین، افزود: باید در کوتاهترین زمان ممکن زیرساختهای مورد نیاز این روستا تکمیل و پرونده نهایی برای پیگیری در سطح کشور به وزارتخانه ارسال شود.
وی با اشاره به اینکه هر منطقهای که از الزامات لازم برخوردار است نباید فرصت توسعه را از دست بدهد از مدیران خواست تا ظرفیتهای موجود را در قالب برنامههای مشخص نظیر نصب تابلوهای راهنما، ساماندهی زیرساختها و رفع نواقص فنی در بازههای زمانی محدود گزارشدهی کنند.استاندار خراسان جنوبی همچنین در یک نگاه کلان به توسعه گردشگری، بر پیوند ناگسستنی این صنعت با زیرساختهای حملونقل تاکید کرد و افزود: توسعه گردشگری در استان بهویژه در مقاصد پیشرویی همچون افین، بدون تقویت زیرساختهای حملونقل هوایی و توسعه پروازهای منظم امکانپذیر نیست.
وی با اشاره به تشکیل ستاد ساماندهی پروازها، عنوان کرد: ورود بخش خصوصی و ظرفیتهای اقتصادی استان به حوزه پشتیبانی از پروازهای چارتر و منظم، از الزامات اصلی برای ورود گردشگران بینالمللی به این مناطق استراتژیک خواهد بود.اما نقطه عطف این مسیر، خارج از مرزهای استان و در سطح وزارتخانه رقم خورد جایی که اراده ملی برای ارتقای جایگاه افین در فهرست پیشنهادی ایران بهطور رسمی اعلام شد.
ارتقاء پرونده افین در سطح ملی؛ از «گزینه ذخیره» به «گزینه اصلی» فهرست ایران
مسیر ثبت جهانی افین، با تصمیمی راهبردی در سطح وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی وارد فاز تازهای شد مرحلهای که از آن بهعنوان نقطه عطف پرونده جهانی این روستا یاد میشود.
چندی پیش در نشستی که با حضور سلمان اسحاقی، نماینده مردم قائنات و زیرکوه در مجلس شورای اسلامی و علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراثفرهنگی، گردشگری و صنایع دستی برگزار شد وضعیت پرونده ثبت جهانی روستای افین بهعنوان یکی از محورهای اصلی بررسی قرار گرفت.
نماینده مردم قائنات و زیرکوه در این نشست با یادآوری اینکه پرونده جهانی روستای افین سال گذشته بهعنوان «گزینه ذخیره» در فهرست پیشنهادی ایران قرار گرفته بود، خواستار تسریع در روند ثبت جهانی این اثر شد.
در نتیجه این پیگیری، قائممقام وزیر میراث فرهنگی دستور داد پرونده ثبت جهانی روستای افین بهعنوان گزینه اصلی فهرست پیشنهادی جمهوری اسلامی ایران در سال جاری قرار گیرد تا مراحل ارزیابی و ثبت آن با سرعت بیشتری دنبال شود، تصمیمی که عملا افین را در صدر اولویتهای ملی برای معرفی به سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) نشاند.
مرمت علمی منبر تاریخی مسجد جامع افین؛ بازخوانی شاهکاری از معماری تیموری
در کنار اقدامات زیرساختی و آموزشی، صیانت از عناصر شاخص معماری افین نیز با نگاهی علمی و تخصصی در دستور کار قرار گرفته است. منبر تاریخی مسجد جامع افین بنای شاخص دوره تیموری که کارشناسان آن را از شاهکارهای معماری این دوره میدانند پس از سالها فرسایش و انحراف از موقعیت اصلی خود بر اثر ریزش نزولات جوی و تخریب سقف، مورد مرمت سازهای و بازسازی تزیینات قرار گرفت.بر اساس تصمیم کمیته فنی ادارهکل میراثفرهنگی خراسان جنوبی، اجرای این پروژه به تیم فنی دانشگاهی و دانشآموختگان متخصص مرمت بناهای تاریخی سپرده شد تا با بهرهگیری از تجهیزات تخصصی و مطالعات فنی، بخشهای آسیبدیده بازسازی و تزیینات منبر احیا شود.
این رویکرد علمی - دانشگاهی با ارزیابی مثبت محمدحسن طالبیان، استاد دانشگاه و دکترای مرمت بناهای تاریخی نیز مواجه شد، کارشناسی که در سفر بازدیدی خود از آثار در شرف ثبت جهانی استان، مسجد جامع افین را نمونهای درخشان از معماری تیموری توصیف کرد.برنامهریزی شده است تا پس از تکمیل مرمت، حفاظ نگهدارندهای نیز برای پیشگیری از آسیبهای انسانی و طبیعی بر منبر نصب شود، اقدامی که همراستا با مرمت مسجد جامع (با اعتبار ویژه تخصیصیافته)، جایگاه این بنا را بهعنوان قلب میراث ملموس افین و یکی از مهمترین شاخصهای پرواخصهای پرونده ثبت جهانی تثبیت میکند.
توانمندسازی بانوان، آموزش کودکان و بازخوانی ریشههای «آب و زندگی»
محور دیگر پرونده جهانی افین آمادهسازی جامعه محلی برای میزبانی در تراز جهانی است، تقویم دورههای آموزشی و توانمندسازی اهالی روستا با حضور تسهیلگران تخصصی وارد مرحله اجرا شده و تمرکز اصلی آن بر فعالسازی بانوان در احیای سنتهای اصیل مانند قصهگویی و آداب محلی، تولید صنایعدستی، بستهبندی استاندارد سوغات و فرآوری ارگانیک محصولات کشاورزی بهویژه زرشک قرار گرفته است. کودکان نیز بهعنوان نسل آیندهساز، با آموزشهای حوزه گردشگری و حفاظت از میراث همراه شدهاند.
نام افین از دو واژه کهن «آف» به معنای آب، سرچشمه و برکت و «ین» بهمثابه نشان مکان و جاودانگی ریشه گرفته و هر خانوادهای که در این دیار سکنی گزیده، بخشی از این زیست بومی را تداوم بخشیده است، رسالت امروز تبدیل این میراث تاریخی، طبیعی و انسانی به الگویی جهانی از توسعه پایدار روستایی است.دریافت گواهی رسمی با امضای دبیرکل سازمان جهانی گردشگری، معرفی بینالمللی مقصد و دسترسی به شبکههای تبادل دانش و تجربه جهانی، از مزایای مستقیم پیوستن افین به این زنجیره برشمرده شده است.
افین؛ نماد گذار از بحران به برند گردشگری جهان
پرونده ثبت جهانی روستای افین، بیش از آنکه یک رقابت اداری یا گردشگری صرف باشد بازخوانی الگویی بومی از تابآوری، توسعه پایدار و همبستگی انسانی در دل کویر است، دیاری که در بهار ۱۳۷۶ سنگینترین بار آوار زلزله را بر دوش کشید سه دهه بعد نه از موضع انفعال که با تکیه بر بزرگترین بارانداز زرشک بیدانه جهان، احیای معماری درخشان عهد تیموری، نبوغ دانشگاهی، همت گروههای جهادی و مشارکت بیبدیل زنان و مردان بومیاش، در صف نخست ورود به فهرست روستاهای منتخب سازمان جهانی گردشگری (UN Tourism) ایستاده است.
پیوستن افین به زنجیره روستاهای جهانی پس از تجربه موفق روستای «اصفهک» مهر تاییدی بر این واقعیت خواهد بود که توسعه گردشگری ایران میتواند بر محور عدالت سرزمینی، توانمندسازی جوامع محلی و گردشگری امید استوار شود مسیری که در آن، یاقوتهای سرخ زرشک و خشتهای کهن مسجد جامع، سفیران هویتی سرزمینی هستند که خاکسترهای بحران را به چشماندازی روشن برای نسلهای آینده تبدیل کرده است.