به گزارش ایرنا وقتی از کوچههای بافت تاریخی شهر خوسف- دیار گلهای نرگس -گذر میکنی، در بلندای تپهای که از دیرباز اهالی منطقه آن را «پایتخت» نامیدهاند، گنبدی آجری خودنمایی میکند؛ مأمن و آرامگاه ابدی مردی که نه بر تخت شاهی نشست و نه در پی دینار و درم دربارها رفت، بلکه روزها بیل بر دوش نهاد و شبها نام مولیالموحدین (ع) را بر اوراق تاریخ زرین ادبیات ایرانزمین جاودانه ساخت. «مولانا محمد بن حسام خوسفی»، دهقانشاعری از سدههای هشتم و نهم هجری است که خاورشناسان و محققان ادب فارسی او را به سبب خلق شاهکار حماسی و مذهبیاش، «فردوسی ثانی» لقب دادهاند.
خبرنگار ایرنا در بازخوانی ابعاد تاریخی، ادبی و معنوی این عارف و ادیب نامدار، به سراغ «محمد علی رحیمی» محقق و پژوهشگر ادبیات فارشی در شهرستان خوسف رفته تا جزئیات خواندنی از میراث گرانسنگ و لحظات شگفتانگیز حیات و ممات این شاعر برجسته را روایت کند.
استاد دانشگاه و محقق حوزه ادبیات فارسی، با اشاره به پیشینه خانوادگی و ولادت این شاعر برجسته گفت: «مولانا محمد بن حسامالدین حسن خوسفی در سال ۷۸۳ هجری قمری در همین خطه کهن خوسف دیده به جهان گشود؛ او حاصل خاندانی است که بیش از سه قرن پیاپی پرچمدار علم، فضل، تقوا و ارشاد در منطقه قهستان و خراسان بزرگ بودند.»
محمد علی رحیمی با استناد به ابیات ماندگار خود ابنحسام که به معرفی تبارش پرداخته، افزود: «پدرم گفت قربِ سیصد سال / رفت و از رفتگان مرا یاد است؛ تا به نُه پشتِ ما که اجدادند / همه را علم و فضل و ارشاد است ؛ پسران هم ز دست مگذارید / آنچه میراث باب و اجداد است»
وی بیان کرد: «جد اعلای ابنحسام، یعنی شیخ شمسالدین محمد زاهد خوسفی، از اعاظم عرفا و علمای قهستان به شمار میرفت. ابنحسام در چنین بیت شریفی پرورش یافت و هرچند به سبب هوش سرشار و محیط خانوادگی غنی از اساتید متعددی بینیاز بود، اما در عرصه تفسیر از محضر علامه سید محمد شیرازی بهره برد و در علومی چون حدیث، فقه، رجال، انساب، نجوم، معانی و بیان، بلاغت و ادبیات عرب و فارسی به درجه اجتهاد و استادی رسید.
نگارش شعر بر دسته بیل؛ وقتی دهقان خوسفی «ولیّ حق» شد
استاد ادبیات فارسی و عربی در خراسان جنوبی با اشاره به سلوک زیستی کمنظیر این شاعر عارف تصریح کرد: نزدیکترین تذکرهنویس به دوران حیات شاعر، یعنی دولتشاه سمرقندی، در اثر ارزشمند خود روایت بسیار دقیقی از زیست ابنحسام ارائه میدهد و مینویسد:( ابن حسام از خوسف است من اعمال قهستان و از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دسته بیل نوشتی و برخی او را ولی حق شمرده اند...)
رحیمی با تأکید بر بعد عرفانی ابنحسام یادآور شد: نکته بسیار مهم در کلام دولتشاه سمرقندی این است که او ابنحسام را نهتنها یک شاعر طراز اول، بلکه “ولیّ حق” نامیده است. کلمه ولیالله یا ولیّ حق لقبی نیست که در متون کهن به آسانی برای هر فردی به کار رود؛ این تعبیر نشان میدهد که ابنحسام علاوه بر اوج مهارت ادبی و تسلط بر صناعات شعری، به مقامی از سلوک و پیوند با عالم بالا رسیده بود که اهل معنا او را دوست و واصل به درگاه الهی میدانستند.
خاوراننامه؛ حماسه علوی یک سده پیش از رسمیشدن تشیع
وی در ادامه به آثار ماندگار شاعر خوسفی اشاره کرد و گفت: ابنحسام ۹۲ سال عمر بابرکت کرد و دو اثر سترگ از خود برجای گذاشت. شاهکار بلامنازع او “خاوراننامه” است؛ اثری مشتمل بر ۲۲ هزار و ۵۰۰ بیت که به عنوان نخستین و مهمترین حماسه دینی–مصنوع در تاریخ زبان و ادبیات فارسی شناخته میشود.
محقق و پژوهشگر فرهنگ عامه در خراسان جنوبی تشریح کرد: ابنحسام حدود پنج قرن پس از فردوسی ظهور کرد؛ در دورانی که فردوسی با شاهنامه هویت ملی و اساطیر ایران را احیا کرد، ابنحسام تصمیم گرفت در همان وزن و قالب، هویت مذهبی و دلاوریهای امیرالمؤمنین علی (ع) را به رشته تحریر درآورد.
اهمیت کار ابنحسام در این است که او حدود ۱۰۰ سال پیش از روی کار آمدن صفویه و در عصر حکومت تیموریان (که پیرو مذهب حنفی بودند) این منظومه را سرود. در آن دوران سرودن شعر برای تشیع نهتنها صله و سکهای به همراه نداشت، بلکه جسارت و فداکاری محض میطلبید؛ از همین روست که خاورشناس برجستهای چون “هرمان اته” آلمانی، ابنحسام را فردوسی ثانی خطاب کرده است.
وی افزود: اثر دوم او، دیوان اشعار مشتمل بر حدود ۱۱ هزار بیت است. بر اساس پژوهشهای دقیق ادبی، ابنحسام بیشترین تعداد تکرار نام مبارک حضرت علی (ع) را در سراسر تاریخ شعر آیینی فارسی دارد؛ گویی او درویشی دوره گرد بود که از کوچههای خوسف تا هرات و مشهد طنین “یا علی” سر میداد. همچنین او با سرایش چهار قصیده غرّا و مستقل در مدح حضرت فاطمه زهرا (س)، طلایهدار شعر فاطمی در ادبیات فارسی محسوب میشود.
روایت تکاندهنده مرگ اختیاری؛ ترنم یاسین در لحظه لبخند «دوست»
رحیمی با نقل روایتی موثق از لحظات ارتحال ابن حسام در سال ۸۷۵ هجری قمری گفت: حسامی واعظ، خویشاوند ابنحسام و مؤلف قدیمیترین تاریخ مکتوب قهستان (که نقلقولهای او در کتاب بهارستانِ مرحوم آیتالله آیتی با عنوان “فاضل حسامی گوید” آمده است)، لحظه جان دادن ابنحسام را بهگونهای حیرتانگیز روایت کرده که حاکی از یک مرگ اختیاری و شهودی است.
وی ادامه داد: حسامی نقل میکند که خبر بیماری ابنحسام در هرات به او رسید و خود را شتابان به خوسف رساند؛ غروب جمعه بود و همه نزدیکان گرد بستر ابنحسام حلقه زده بودند. ناگهان پیرمرد چهره بر افروخت و چشم به گوشهای از اتاق دوخت و با اشاره دست به حاضران فهماند که ادب و احترام نگاه دارید؛ چرا که مهمانی از عالم غیب حاضر شده است.
سپس با آوازی حزین سوره مبارکه یاسین را تلاوت کرد و در حالی که به لحظه احتضار رسیده بود، با صدایی خوش و نغمهای شیوا ابیاتی را که در وصف وصال خویش سروده بود قرائت و با آرامش جان به جانآفرین تسلیم کرد.
وی با قرائت این ابیاتی که هم اکنون گرداگرد فضای داخلی سقف آرامگاه ابن حسام خوسفی به صورت گچبری و رنگ فیروزه ای حکاکی شده، یادآور شد:«جان به حق واصل شد و من از پیِ جان میروم / گرچه دشوار است لیکن من چه آسان میروم*میدهندم مژده اَن اُدعوا الی دارالسلام / من به دعوتخانه رحمت به مهمان میروم* آیه لا تَقنَطوا امّیدواری میدهد / من بدان امّید بر امّیدِ غفران میروم* دوست وقتِ مردن اندر روی من خندید و رفت / من چو دیدم روی او زینروی خندان میروم* صَرفهام این بس که من بر وعده دیدار دوست / شادمان از مژدهیِ یا حارِ حَمدان میروم…
وی توضیح داد: اشاره شاعر به “مژده یا حار حمدان”، ناظر بر حدیث شریف نبوی و علوی است که به حارث همدانی وعده داده شد هر بندهای در لحظه مرگ، سیمای امیرالمؤمنین (ع) را زیارت خواهد کرد و ابنحسام در پاداش یک عمر مدیحهسرایی آلالله، با لبخند مقتدایش علی (ع) رخ در نقاب خاک کشید.
سنگ مزار پنجتن و سنتهای کهن معنوی
این پژوهشگر در شهرستان خوسف با تشریح ویژگیهای مزار کهن شاعر گفت: بر روی قدیمیترین سنگ مزار این بقعه، پنج حفره شبیه به محراب به نیت پنجتن آلعبا تراشیده شده است. همچنین با وجود حکومت تیموریان، شهادتین کامل همراه با ذکر مقدس “علی ولیالله” بر تارک این سنگ نقش بسته که سندی بیبدیل از استواری اعتقادی مردم این خطه است. از قدیمالایام مردم خوسف به صفای باطن و کرامات این مزار باور داشتند و غبار متبرک این آستان را واسطه شفای بیماران صعبالعلاج و برآورده شدن حاجات قرار میدادند.
طرح توسعه و مرمت؛ حفظ اصالت اثر ملی با همراهی خیران
وی در بخش پایانی این گفتوگو به تشریح آخرین وضعیت بازسازی و توسعه آرامگاه پرداخت و گفت: نخستین بنای مقبره در سال ۹۳۰ هجری قمری (حدود ۵۰ سال پس از وفات شاعر) احداث شد و آخرین مرمت و بازسازی اساسی آن نیز به حدود ۱۸۰ سال پیش بازمیگردد. از حدود ۱۵ سال پیش، طرح ساماندهی و بهسازی این مجموعه کلید خورد، اما به دلیل ثبت ملی بودن بنا و اختلافنظرهایی پیرامون نحوه مداخله در بافت تاریخی، فرایند اجرایی آن زمانبر شد.
رحیمی با تأکید بر موضع کارشناسی میراث فرهنگی تصریح کرد: نظر نهایی کارشناسان و ادارهکل میراث فرهنگی بر این پایه استوار شد که این بنا به لحاظ تاریخی و هویتی واجد وجاهت و ارزش ملی است و بههیچوجه نباید ساختار کهن و اصالت کالبدی آن دستخوش تخریب یا تغییر اساسی شود؛ بلکه هرگونه اقدام عمرانی باید صرفاً در قالب مرمت اصولی بنای موجود و اجرای طرح توسعه در حاشیه و پیرامون آرامگاه صورت پذیرد.
وی از همراهی و نقش پررنگ خیران نیکاندیش منطقه در این پروژه خبر داد و افزود: یکی از خیران بزرگ و نامآشنای خوسفی ، متقاعد و آماده سرمایهگذاری برای این مجموعه شدهاند. بر اساس توافقات انجامشده، مقرر است اصل بنای تاریخی با حساسیتهای میراثی صیانت شود و ایشان سرمایهگذاری و اجرای فضاهای پیرامونی، خدماتی و گردشگری را در حاشیه آرامگاه بر عهده بگیرند.
وی یادآور شد: طی ماههای اخیر دو تا سه جلسه هماهنگی و فنی برگزار شده و با برطرف شدن موانع، امید میرود این خیر بزرگوار بهزودی پای کار بیاید و عملیات اجرایی ساماندهی حریم و امکانات رفاهی تپه پایتخت آغاز شود تا این نگین تاریخی و مذهبی خراسان جنوبی در شأن جایگاه رفیع ابنحسام و زائران و گردشگران فرهنگدوست میزبانی شایستهای ارائه دهد.