به گزارش ایرنا پناهگاه حیاتوحش نایبندان با وسعتی بالغ بر ۱.۵ میلیون هکتار در شهرستان طبس، بزرگترین پناهگاه حیاتوحش کشور و از مهمترین زیستگاههای صخرهای و دشتهای استپی یوز در منطقه به شمار میرود.
منطقهای که از سال ۱۳۷۴ تحت حفاظت قرار گرفت و در سال ۱۳۸۰ به سطح پناهگاه ارتقا یافت، نخستین زیستگاهی بود که روش پایش با دوربینهای تلهای را تجربه کرد.
ثبت تصویر یوزپلنگ نامآشنای «جنگال» در مهرماه ۱۳۸۰ و بعدها کشف لاشه آن در سن تقریبی ۱۳ سالگی (بهعنوان کهنسالترین یوزپلنگ ثبتشده در طبیعت کشور)، گواهی بر اهمیت بنیادین این اکوسیستم دستنخورده است.
در سال جاری نیز انتشار خبر رؤیت و تصویربرداری از ۲ فرد یوزپلنگ در حاشیه پناهگاه حیاتوحش نایبندان طبس هرچند موجی از امید را در میان دوستداران حیاتوحش ایجاد کرد اما در لایههای تحلیلی، زنگ هشداری جدی برای ارزیابی تابآوری زیستگاهها و سرعتبخشی به برنامههای حفاظتی در شرق کشور محسوب میشود.
همچنین تخصیص اعتبار هشت میلیارد تومانی به طرح «یوزبان» نشاندهنده یک چرخش راهبردی در الگوی حکمرانی محیطزیست است، گذار از گشتزنیهای سنتی به پایش برخط و فناوریپایه (دوربینهای تلهای هوشمند و مدیریت منابع آب در خشکسالی) و همزمان به رسمیت شناختن نقش دامداران و عشایر محلی، ریسک سنتی «تعارض گونه با منافع دامداری» را کاهش داده و حفاظت را از یک وظیفه صرفا حاکمیتی به مسئولیتی بومی - مشارکتی تبدیل میکند.
اگرچه اقدامات اخیر امیدبخش است اما واقعیت غیرقابلانکار، شکنندگی شدید جمعیت باقیمانده یوز در ایران است، توفیق پروژههایی مانند «یوزبان» و «طرح پنجساله نجات یوز» تنها در گرو اقدامات جزیرهای محیطزیست نخواهد بود بلکه نیازمند مهار توسعه معادن، ایمنسازی جادههای مواصلاتی کویری و تضمین جریان اعتبارات ملی پایدار است تا این کریدور حیاتی به قتلگاهی خاموش تبدیل نشود.
خراسان جنوبی؛ کانون حساس زیستی و نیاز به رویکرد نوین
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی روز دوشنبه در گفتوگو با خبرنگار ایرنا به مناسبت نهم شهریورماه، روز ملی یوزپلنگ با تاکید بر جایگاه ویژه این استان در نقشه زیستی جهان، اظهار کرد: خراسان جنوبی به دلیل اتصال به زیستگاههای مرکزی و شرقی کشور یکی از امنترین و در عین حال حساسترین قلمروهای زیستی یوزپلنگ شناخته میشود.
علی خانی تصریح کرد: این حساسیت نیازمند اتخاذ رویکردهایی فراتر از حفاظت سنتی و تمرکز بر حفظ کریدورهای زیستی است.
وی افزود: یوزپلنگ آسیایی تنها یک نماد زیستی برای ایران نیست بلکه یکی از حساسترین گونههای در معرض خطر در سطح جهان است، حفاظت از این گونه در استان خراسان جنوبی، در واقع حفاظت از کل زنجیره غذایی و سلامت اکوسیستمهای کویری منطقه محسوب میشود.
طرح «یوزبان»؛ تجهیز و پایش هوشمند زیستگاهها
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی با اشاره به اقدامات عملیاتی این سازمان، از اجرای طرح اختصاصی «یوزبان» در پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس و کریدورهای ارتباطی آن خبر داد و گفت: برای اجرای این طرح بالغ بر هشت میلیارد تومان اعتبار اختصاص یافته است که با هدف مدیریت پایدار زیستگاه و کاهش عوامل تهدیدکننده، به کار گرفته میشود.
وی جزئیات تخصیص این بودجه را تشریح کرد و افزود: این اعتبار صرف بهکارگیری نیروی انسانی متخصص، انجام مطالعات علمی، مدیریت منابع آبی، تجهیز تیمهای حفاظتی به خودروهای عملیاتی، دوربینهای تلهای و تقویت شبکههای نظارتی و پایش مستمر زیستگاهها خواهد شد تا از تداخلات انسانی در محدوده زیستگاهها جلوگیری شود.
خانی اجرای این طرح را نقطه عطفی در برنامههای حفاظتی منطقه دانست و گفت: محیطبانان ما در کنار جوامع محلی، دامداران و عشایر که صاحبان اصلی این سرزمین هستند، فعالیت میکنند، اولویت اصلی ما فرهنگسازی و تبدیل کردن این جوامع به حامیان یوزپلنگ است.
وی با هدف تغییر نگرش جامعه نسبت به این گونه در معرض انقراض افزود: یوزپلنگ نباید به عنوان یک رقیب یا تهدید برای فعالیتهای اقتصادی مردم نگریسته شود بلکه باید به عنوان بخشی از هویت زیستی و سرمایه ملی منطقه شناخته شود، ما معتقدیم موفقیت در برنامههای حفاظتی بهویژه در سطح استان، در گرو همراهی نزدیک مردم و افزایش سطح آگاهی آنهاست.
فراخوان برای همافزایی ملی و نهادهای اجرایی
مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان جنوبی با یادآوری اینکه بقای یوزپلنگ آسیایی فراتر از مرزهای استانی است، خواستار عزم جدیتر تمامی نهادها شد.
خانی تصریح کرد: اگرچه تلاشهای استانی با تمام توان در جریان است اما تضمین پایداری جمعیت این گونه، نیازمند تخصیص اعتبارات ملی، بهکارگیری تجهیزات مدرن پایش و همافزایی تمامی بخشهاست.
وی از تمامی نهادهای اجرایی، سازمانهای مربوطه و نهادهای فرهنگی درخواست کرد تا موضوع حفاظت از گونههای در معرض خطر را در اولویت برنامههای آموزشی و اطلاعرسانی خود قرار دهند تا این میراث گرانبها برای نسلهای آینده حفظ شود.
منطقه حفاظت شده نایبندان طبس فرصتی بیبدیل برای تثبیت آخرین ذخیره ژنتیکی یوز آسیایی در شرق کشور است، موفقیت طرح «یوزبان» و استمرار حیات یوز در این پهنه مستلزم استمرار اعتبارات ملی، ایمنسازی محورهای مواصلاتی پیرامونی و استقرار دائمی مدل حفاظت مشارکتی با بومیان است تا این زیستگاه تاریخی همچنان دژ استوار بقای یوز در آسیا باقی بماند.
پناهگاه حیات وحش نایبندان سال ۱۳۷۴ با هدف حمایت از گونههای جانوری کمیاب مانند یوزپلنگ آسیایی و جبیر بهعنوان منطقه شکار ممنوع اعلام شد و ۲۵ مهر سال ۱۳۸۰ با مصوبه شماره ۲۰۰ شورای عالی حفاظت محیط زیست با عنوان پناهگاه حیات وحش نایبندان طبس به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست پیوست.
این منطقه با وسعت یک میلیون و ۵۱۶ هزار و ۹۹۳ هکتار بزرگترین پناهگاه حیات وحش کشور محسوب میشود و بخش عمده این پناهگاه را دشت تشکیل میدهد.
پناهگاه حیات وحش نایبندان در جنوب و جنوب غربی طبس واقع شده و فاصله آن تا شهر طبس حدود ۴۰۰ کیلومتر است.
خراسان جنوبی ۱۱ شهرستان دارد و مرکز شهرستان طبس در ۲۷۰ کیلومتری غرب بیرجند است.
طی ۲ سال گذشته چهار بار یوزپلنگ در منطقه حفاظت شده نایبند طبس در حوزه شهرستانهای طبس و عشق آباد مشاهده مستقیم شدهاست.