طی هفته های اخیر، انتشار اخباری مبنی بر آغاز تزریق ترکیبات متانولی به چرخه تولید بنزین در بزرگ ترین پالایشگاه میعانات گازی کشور (نفت ستاره خلیج فارس)، موجی از بحث های کارشناسی و نگرانی های عمومی را در میان رانندگان، مهندسان مکانیک و فعالان محیط زیست برانگیخته است. این طرح که با هدف بهینه سازی احتراق، افزایش عدد اکتان و مدیریت ناترازی فزاینده بنزین در دستور کار قرار گرفته، اکنون با پرسش های مهمی در دو محور کلیدی روبه رو است:

روایت ماجرا؛ تزریق آزمایشی در ستاره خلیج فارس

به گزارش سرویس خودرو تین نیوز، ماجرا از زمانی آغاز شد که موضوع بهره گیری از متانول به عنوان یک ترکیب اکسیژنه (Oxygenate) در بنزین تولیدی مطرح شد. گزارش ها نشان می دهد شرکت نفت ستاره خلیج فارس با دریافت محموله های متانول، اقدام به ارزیابی میدانی و اختلاط آزمایشی این ترکیب به میزان ۰.۵ درصد حجمی (نیم درصد) در سبد سوخت کرده است.

اگرچه ورود متانول در ابتدا با ابهاماتی پیرامون تغییر فرمولاسیون بنزین همراه شد، اما مسئولان حوزه پالایش و پخش بلافاصله با ارائه مستندات قانونی به شفاف سازی ابعاد فنی این تصمیم پرداختند.

دفاع پالایش و پخش: استاندارد ملی ۲۲۹۲۰ و سقف ۳ درصدی

شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی و مدیران پالایشگاهی در واکنش به حواشی مطرح شده درباره تغییر فرمولاسیون بنزین تأکید دارند که استفاده از متانول در این فرآورده، کاملاً در چارچوب مقررات و استانداردهای مصوب انجام شده است. به گفته این مجموعه، استاندارد ملی ایران به شماره ۲۲۹۲۰ که با مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست، شرکت های خودروساز و مراکز علمی تدوین شده، استفاده از ترکیبات اکسیژنه، از جمله متانول، را تا سقف سه درصد حجمی مجاز می داند. بر همین اساس، میزان تزریق شده در پالایشگاه ستاره خلیج فارس که ۰.۵ درصد حجمی اعلام شده، فاصله قابل توجهی با سقف تعیین شده دارد و معادل یک ششم حد مجاز است؛ بنابراین، از نگاه شرکت پالایش و پخش، این اقدام مغایرتی با الزامات قانونی و کیفی ندارد.

این شرکت همچنین با استناد به مطالعات انجام شده در پژوهشگاه صنعت نفت و شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی اعلام کرده است که کیفیت بنزین را نمی توان بر اساس یک شاخص منفرد ارزیابی کرد. بررسی کیفیت فرآورده باید مجموعه ای از پارامترهای فنی، از جمله عدد اکتان، فشار بخار، دامنه تقطیر، پایداری اکسیداسیونی و میزان خورندگی را به صورت هم زمان دربرگیرد. مدیران پالایشگاهی معتقدند تا زمانی که این شاخص ها در محدوده استاندارد قرار داشته باشند، وجود درصد مشخصی از ترکیبات اکسیژنه به تنهایی نمی تواند نشانه افت کیفیت یا مغایرت سوخت تولیدی با مقررات تلقی شود.

نگرانیهای مکانیکی؛ خورندگی و رفتار فیزیکی متانول

در سوی دیگر ماجرا، کارشناسان مهندسی خودرو و زنجیره تأمین قطعات، با حساسیت به ویژگی های ذاتی متانول نگاه می کنند. متانول به عنوان یک حلال به شدت قطبی و جاذب رطوبت، در صورت عدم ترکیب دقیق با پایدارکننده ها یا حضور در غلظت های نامتعارف، می تواند پدیده جدایش فازی (Phase Separation) را به دنبال داشته باشد و به قطعات الاستومری (اورینگ ها، شلنگ ها و آب بندها)، پمپ بنزین و مجاری آلومینیومی انژکتور آسیب برساند.

با این حال، کارشناسان شیمی سوخت تأکید می کنند که خطرات ناشی از خورندگی و افت عملکرد موتور عمدتاً در اختلاط های بالاتر (فراتر از ۵ تا ۱۰ درصد) یا در خودروهای فاقد تکنولوژی سوخت انعطاف پذیر (FFV) رخ می دهد و غلظت های زیر ۱ درصد خطری برای سیستم سوخت رسانی ایجاد نخواهد کرد.

ابهام در هوای شهرها؛ زاویه دید سازمان حفاظت محیط زیست

یکی از اساسی ترین پرسش ها درباره سوخت های حاوی متانول، میزان اثرگذاری آن ها بر آلودگی هوای شهرهای بزرگ است.

سعید محمدی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست، در گفت وگو با ایسنا با نگاهی واقع بینانه به این پدیده پرداخته است. وی در پاسخ به اثرگذاری این ترکیب تصریح کرد:

«استفاده از متانول در بنزین در حدی که وزارت نفت اعلام کرده است، فکر نمی کنم که تأثیری بر افزایش آلودگی هوا داشته باشد.»

با این حال، معاون سازمان محیط زیست بر یک متغیر پنهان و غیرمستقیم دست می گذارد: چگالی انرژی و راندمان حرارتی سوخت. محمدی در این رابطه افزود:

«ممکن است استفاده از متانول مقداری روی افزایش مصرف سوخت تأثیر بگذارد که اثر آن را نمی توان نادیده گرفت. افزایش مصرف سوخت با توجه به وضعیت ترافیکی موجود در کلان شهرهای کشور، حتماً می تواند در شرایط آلودگی هوا تأثیرگذار باشد.»

از منظر ترمودینامیکی، ارزش حرارتی متانول کمتر از بنزین هیدروکربنی خالص است؛ بنابراین برای تولید توان مشخص، حجم بنزین بیشتری باید در سیلندر بسوزد. این مسأله در گره های ترافیکی تهران و سایر کلان شهرها می تواند به معنی ماندگاری بیشتر آلاینده ها و حجم بالاتر گازهای خروجی از اگزوز باشد، حتی اگر فرآیند احتراق اولیه به دلیل حضور اکسیژنِ متانول کامل تر صورت گیرد.

راهکاری مقطعی با ضرورت پایش مستمر

پرونده ورود متانول به بنزین در مقطع کنونی بازتابی از تلاش زنجیره انرژی کشور برای مدیریت ناترازی و اکتان افزایی بدون وابستگی به افزودنی های سنگین و آلاینده های سنتی است. در حالی که از منظر حقوقی و اسناد بالادستی، شرکت ملی پالایش و پخش با استناد به استاندارد ۲۲۹۲۰ و تست نیم درصدی در حاشیه امن قرار دارد، اما پایش پیوسته پارامترهای کنترل کیفیت سوخت در مبادی توزیع و توجه به هشدارهای محیط زیستی در زمینه «میزان مصرف سوخت در ترافیک شهری»، مهم ترین الزاماتی است که سرنوشت این طرح را تعیین خواهد کرد.