به گزارش خبرنگار فرهنگ دفاعپرس، نمایشگاه و رویداد کتب تاریخ معاصر با عنوان «یک تجربه تاریک»، فراتر از یک بازار عرضه کتاب، تلاشی است برای تبدیل حوادث پراکنده تقویم به یک «حافظه تاریخی پیوسته». در حاشیه این رویداد، با احمد عطایی، رئیس شورای سیاستگذاری نمایشگاه، پیرامون چرایی آغاز این زنجیره از کودتای ۲۸ مرداد، نقد جزیرهای عمل کردن دستگاههای فرهنگی، معیارهای گزینش اسناد و کتب، و مدل ماندگارسازی پیام تاریخ در ذهن نسل جوان به گفتوگو نشستهایم.
احمد عطایی، رئیس شورای سیاستگذاری این نمایشگاه، معتقد است حوادثی که در تقویم کشور پراکندهاند، همگی ذیل سه عاملِ «حضور پهلوی»، «دخالت آمریکا» و «انقلاب اسلامی» قابل تحلیلاند. او در این گفتوگو ضمن تشریح چرایی انتخاب مقطع ۲۸ مرداد بهعنوان نقطه آغاز، از معیارهای انتخاب کتابها، نقد رویکردهای بودجهای دستگاههای فرهنگی و لزوم تداوم ارتباط با مخاطبان سخن میگوید. مشروح این گفتوگو را در ادامه بخوانید:
ایده برگزاری این نمایشگاه چگونه شکل گرفت و چرا ۲۸ مرداد بهعنوان نخستین موضوع انتخاب شد؟
سال گذشته، در دیدار با مدیرعامل مجمع ناشران انقلاب اسلامی، ایدهای را مطرح کردیم که بر اساس آن، ما در طول سال شمسی با حوادثی مواجهیم که سه عاملِ «حضور پهلوی»، «حضور آمریکا» و «انقلاب اسلامی» در آنها مشترک است. این حوادث در تقویم کشور پراکندهاند؛ از جمله حمله آمریکا به طبس، ۳۰ تیر ۱۳۳۱، ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، ۱۳ آبان، ۱۶ آذر، ۲۶ دی (فرار شاه) و ۱۲ بهمن (بازگشت امام). ما حدود ۱۲ حادثه را رصد کردیم که اگرچه در حافظه تاریخی ملت پراکندهاند، اما به هم پیوستهاند. هدف ما این بود که با تبدیل این حوادث به یک «حافظه پیوسته»، مسائل را بهصورت جریانی و نه منقطع ببینیم.
این ایده در مجمع ناشران مطرح شد و با دعوت از پژوهشگران و مؤسسات تاریخپژوهی، از جمله «مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران»، در هشت جلسه به ساختار نهایی رسید. در نهایت، شورای سیاستگذاری با سه کمیته «اجرایی»، «علمی-فرهنگی» و «رسانه» تشکیل شد و با دستگاههایی نظیر وزارت ارشاد، معاونت فرهنگی، خانه کتاب و باغ کتاب تهران هماهنگیهایی صورت گرفت. نخستین مقطع انتخابی، ۲۸ مرداد بود؛ چرا که بنا به تصریح امام (ره)، اگر بخواهیم حضور رسمی آمریکا در ایران را اعلام کنیم، همین کودتای ۲۸ مرداد است. پیش از آن، نفوذ آمریکا در قالبهای فرهنگی و آموزشی بود، اما پس از کودتا، شاهد حضور مستقیم هستیم. این مقطع، بسیاری از سؤالات امروز جوانان را پاسخ میدهد.
حکومتی که نهتنها ضدآمریکایی نبود، بلکه به آمریکا اعتماد داشت و سعی میکرد از آن برای ملی شدن نفت استفاده کند، چطور به اینجا رسید؟ بازخوانی این مقطع، پاسخ به این سؤال است که چرا آمریکاییها با انگلیس دستبهیکی کردند و کودتا کردند. البته این آخرین ایستگاه ما نیست و قرار است در مقاطع دیگر نیز همین مدل حافظه پیوسته را دنبال کنیم.
این نمایشگاه چه تفاوتی با سایر نمایشگاههای کتاب دارد؟
عنوان این رویداد «نمایشگاه کتاب» نیست؛ نام آن «یک تجربه تاریک» است. ما یک «بسته فعالیتی» پیشبینی کردهایم که فروش کتاب تنها بخشی از آن است. کتابهای نایاب یا مورد نیاز پژوهشی هم بهصورت مجازی و هم فیزیکی عرضه میشوند. در کنار آن، نشستهای تخصصی در ۹ محور کلان پیشبینی شده که مخاطبان آن صرفاً عموم نیستند، بلکه بهصورت دعوتی از استادان تاریخ، معلمان و کنشگران اثرگذار انتخاب میشوند.
امام (ره) در دیدارهایشان با دستاندرکاران کنگره شهدا، بر کنار گذاشتن بحث تیراژ و تمرکز بر میزانِ انتقال پیام تأکید داشتند؛ ما نیز همین الگو را داریم. نمیخواهیم مخاطب فقط گوش کند و برود؛ قرار است این مطالب به کتاب و گزارش تبدیل شود. بخش دیگر، نمایشگاه هنری شامل اسناد، عکس و کاریکاتور است که از مراکزی نظیر مرکز اسناد انقلاب اسلامی، موزه عبرت و حوزه هنری جمعآوری شده است.
تفاوت ما در این است که به سمت یک «بسته فعالیتی» با موضوع خاص رفتهایم تا موضوع در ذهن مخاطب حک شود. در نمایشگاههای مرسوم، نشستها معمولاً کارآمد نیستند و فرد پس از استماع، جلسه را ترک میکند، اما اینجا هدف ما «ماندگاریِ اثر» است.
یکی از چالشهایی که مطرح کردید، نبود هماهنگی میان دستگاههای فرهنگی است. این مسئله چه تأثیری بر ارتباط جوانان با تاریخ دارد؟
ما دستگاههای فرهنگی متعددی داریم؛ از وزارت ارشاد و شورای عالی انقلاب فرهنگی گرفته تا نهادهای حوزوی و معاونتهای فرهنگی. مشکل اینجاست که این مجموعهها همپوشان و همجهت نیستند.
بودجههای فرهنگی در جاهای مختلف هزینه میشود، اما خروجی واحدی ندارد. برای نمونه، در نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاهها، مثالهایی داشتیم که بودجه فرهنگی صرف مشکل تغذیه یا خوابگاه میشود؛ در حالی که بودجه باید در جای خود هزینه شود. پیشنهاد ما این است که بدون ایجاد تشکیلات جدید، مجموعهای موظف شود این دستگاهها را کنار هم قرار دهد تا برنامهها همپوشان شوند.
ما در حوزه تاریخ متولی نداریم. صداوسیما ابلاغ کرده که به تاریخ جدی نگاه شود، اما تا وقتی برنامهها همپوشانی نداشته باشند، اثر واحد ایجاد نمیشود. جوان ما باید بداند در ۲۰۰ سال اخیر چه وضعیتی داشتیم و الان در چه جایگاهی هستیم. در گام دوم انقلاب، شناخت گذشته برای برنامهریزی آینده حیاتی است.
برای انتخاب کتابهای این نمایشگاه چه معیارهایی در نظر گرفته شده است؟
فهرست پالایششده ما مربوط به ۱۰ سال اخیر است و دفاع مقدس و حوزههای دیگر را کنار گذاشتیم تا تمرکز بر تاریخ معاصر بماند. معیار اصلی، ارتباط کتاب با موضوع ۲۸ مرداد و نشستهای تخصصی بود. ما به دنبال حذف کتابی به دلیل دیدگاه خاص نبودیم؛ بلکه معیار «کاربردی بودن» برای نشستها بود. همچنین، «موجود بودن» کتاب برای عرضه مجازی و فیزیکی مهم بود.
بحث قیمت نیز چالشبرانگیز است؛ برای مثال، کتابی با کیفیتِ بسیار خوب، سه میلیون تومان قیمت دارد که دانشجو توان خرید آن را ندارد. در حال رایزنی با معاونت فرهنگی ارشاد و نهاد نمایندگی رهبری هستیم تا یارانهای برای مخاطب خاص (استادان و دانشجویان) در نظر گرفته شود. معیار دیگر، کمک به درک «چالشهای امروز نظام» با استکبار بود. کتابها باید به درک موقعیت حاضر کمک کنند؛ نه اینکه صرفاً مجموعهای از اسناد تصویری باشند که کاربرد عمومی ندارند.
آیا قرار است ارتباط مخاطب با این رویداد بعد از پایان نمایشگاه نیز ادامه پیدا کند؟
نگاه ما این نیست که این یک رویداد ۱۰ روزه باشد. مذاکراتی با صداوسیما انجام شده تا علاوه بر پوشش نشستها، ایدههای خلاقانه برای تاریخ معاصر ارائه شود. این جمع، جلساتش ادامه خواهد داشت.
ایدههایی مثل برگزاری برنامههای محفلی درباره تاریخ، خوانشِ تعاملی کتاب و مسابقات کتابخوانی طراحی شده است. مطالب نشستها نیز پالایش و ویراستاری شده و در قالب مقاله و کتاب منتشر خواهد شد. همچنین، بناست در صورت امکان، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر برای شرکتکنندگان گواهی صادر کند تا این نشستها برای آنها منشأ اثر باشد.
پیام اصلی این رویداد برای برگزارکنندگان و مخاطب چیست؟
اگر کلان نگاه کنیم، میخواهیم مخاطب بفهمد که تاریخ، «هویت جمعی کشور» است. به تعبیر شهید مطهری، مطالعه تاریخ به انسان عمری به درازای بشریت میدهد. ما میخواهیم پیام دهیم که تاریخ منقطع نیست؛ بر سنتهای الهی استوار است.
در قرآن نیز داستان اقوام صرفاً نقل قصه نیست؛ برای عبرت است. در ۲۸ مرداد نیز باید دید چرا شکست خوردیم؟ چرا یک مشت دلار، یک کودتا را پیروز کرد؟ اینها سنتهای الهی است. سه پیام ویژه ما درباره ۲۸ مرداد این است: اول، اعتماد به دشمن و آمریکا؛ دوم، نقش روحانیت و آیتالله کاشانی در رهبری جناح مذهبی؛ و سوم، پیامدهای پراکندگی ملت. در ۲۸ مرداد، وقتی میان دو جناح ملی و دینی اختلاف افتاد و مردمِ کفنپوشِ ۳۰ تیر، به خانههایشان رفتند، زمینه برای موفقیت کودتا فراهم شد.
آیا میتوان عنوان «ملیگرایی» را برای جریان مصدق و معادل امروزی آن به کار برد؟
ملیگرایی در بیانات امام (ره) و رهبر انقلاب، بهصورت مطلق نفی نشده است. ملیگرایی میتواند همان «ایرانی بودن» باشد. اما اگر با باستانگرایی همراه شود و به نفی ارزشهای دینی برسد، ضدیت ایجاد میکند. ملیگرایی نباید ضدِ دین باشد و دین نباید ضدِ ملیگرایی باشد. اگر کسی ایرانی باشد و پای ارزشهای انقلاب بایستد، اینها مغایر نیستند. مشکل در افراط و تفریط است؛ نباید هیچکدام را بهتنهایی گرفت. باید وحدت اینها را دید.
انتهای پیام/ 121
∎