گروه اجتماعي
حملات هوايي امريكا و اسراييل در جنگ 12 روزه و جنگ 40 روزه، هم به ميراث تاريخي و هم به صنعت گردشگري كشورمان، آسيبهاي فراواني وارد كرد. ميراث تاريخي و صنعت گردشگري دو حلقه از زنجيره توريسم فرهنگي هستند كه هر يك بر ديگري تاثير مثبت دارد. تعدد بناها و محوطههاي تاريخي يك كشور به جذب گردشگر منجر ميشود و درآمدزايي از حضور گردشگر، به حفظ و حراست ابنيه و محوطههاي تاريخي كمك ميكند. طبق اعلام وزارت ميراث فرهنگي، به دنبال حملات هوايي امريكا و اسراييل در جنگ 40 روزه و آسيب جزيي تا شديد به 149 بنا، بافت و محوطه تاريخي كشورمان، 10 هزار ميليارد تومان خسارت به ميراث تاريخي ايران وارد شد و همچنين به دنبال ناامني متاثر از جنگ، صنعت گردشگري دچار ركود شد كه خسارت اين ركود هم 28.5 هزار ميليارد تومان است و در مجموع، آسيب ريالي جنگ 40 روزه براي ميراث فرهنگي و صنعت گردشگري كشورمان 38.5 هزار ميليارد تومان است. لازم به يادآوري است كه خسارات وارد شده به بناهاي ارزشمند تاريخي كشورمان، اگرچه با مرمت قابل جبران است اما آنچه در حملات هوايي امريكا و اسراييل تخريب شد، يادگاري از تاريخ چند صدساله بود كه با بهترين شيوههاي مرمت هم قابل بازيافت و بازسازي و بازگشت نيست.
خسارت جنگ براي صنعت گردشگري
سيدرضا صالحي اميري كه وزير ميراث فرهنگي گردشگري و صنايع دستي است، ابتداي پاييز پارسال، در نشست خبري اعلام كرد كه حملات هوايي امريكا و اسراييل در طول جنگ 12 روزه، ورود گردشگر به كشور را به دليل نگراني از ناآراميهاي منطقه به صفر رساند. به گفته وزير، ركود صنعت گردشگري، تا دو ماه بعد از پايان جنگ 12 روزه هم ادامه داشت چنانكه تعداد گردشگر ورودي در ماههاي خرداد و تير و مرداد، به طور كامل منفي بود و با اينكه آمار گردشگر ورودي در فروردين 1404 نسبت به فروردين 1403 رشد 48.5درصدي داشت اما با آغاز زمزمه جنگ و تشديد درگيريهاي منطقهاي از ارديبهشت پارسال، رشد گردشگر نسبت به مدت مشابه سال 1403، كاهش قابل توجه داشت و به 14.5درصد رسيد و در ماههاي خرداد و تير و مرداد هم كاهش 65درصدي گردشگر ورودي ثبت شد ولي در شهريور ماه، رونق اندكي به اين صنعت آسيبديده بازگشت.
وزير ميراث فرهنگي در نشست خبري پاييزي خود گفت كه تا پايان سال سه فرض در مورد وضعيت صنعت گردشگري متصور است؛ ورود 7 ميليون و 400 هزار گردشگر تا پايان سال به شرط تداوم وضع نه جنگ و نه صلح، رشد 5 الي 10درصدي ورود گردشگر تا پايان سال به شرط ثبات وضعيت و درنهايت، كاهش جدي ورود گردشگر در صورت بيثباتي.
اگرچه كه ماههاي آبان و آذر وضعيت ورود گردشگر و سفرهاي داخلي بسيار بهتر از تابستان بود اما وقايع دي ماه، سكته محاسبه نشدهاي در تاريخ كشور بود كه كام مردم و دولت را تلخ كرد و آسيبي به مراتب سنگينتر از جنگ براي صنعت گردشگري داشت. با اينكه دولت تلاش ميكرد از فعالان اين صنعت حمايت كند اما مصالح امنيتي باعث شد كه از شامگاه 18 دي، اينترنت بينالملل، حداقل به مدت حدود سه هفته براي تمام افراد و گروههاي كسب و كار قطع باشد و آژانسهاي گردشگري هم از اين محدوديت مستثنا نبودند. قطع ارتباط هتلها و مراكز اقامتي با تورهاي گردشگري و كاهش ورود توريست به دليل نگراني از فضاي كشور آنهم در زماني كه پيك رزرو تورهاي گردشگري براي شركت در تعطيلات نوروز ايران بود، خسارت گستردهاي براي فعالان صنعت گردشگري ايجاد كرد ولي اين خسارات به پاي آسيبهاي جنگ 40 روزه نميرسيد و حتي طبق اذعان معاون گردشگري وزارت ميراث فرهنگي، حتي ميزان زيان ريالي جنگ 12 روزه براي صنعت گردشگري هم در مقابل آسيبي كه با جنگ 40 روزه ايجاد شد، بسيار ناچيز است. طبق اعلام معاونت گردشگري وزارت ميراث فرهنگي، با جنگ 12 روزه، صنعت گردشگري كشور به مدت 3 ماه دچار ركود بود و از خرداد تا پايان تابستان پارسال، تعداد گردشگران ورودي، هم نسبت به مدت مشابه سال 1403 و هم نسبت به ارديبهشت 1404، منفي بود ولي با جنگ 40 روزه و در فاصله 9 اسفند پارسال تا 25 فروردين امسال، ميزان خسارتي كه از محل كاهش تعداد مسافر، خالي ماندن مراكز اقامتي، تعطيلي دفاتر ارايهدهنده خدمات سفر، بيكاري فعالان صنعت گردشگري و تخريب فيزيكي مراكز اقامتي و گردشگري ايجاد شد به رقم 28.5 هزار ميليارد تومان رسيد. طبق اعلام اين معاونت، در فاصله 9 اسفند پارسال تا 25 فروردين امسال، فقط 37درصد ظرفيت 17 هزار واحد اقامتي پر شد كه نسبت به مدت مشابه سال 1403، حدود 43درصد كاهش داشت و خسارت خالي ماندن ظرفيت مراكز اقامتي به دليل شرايط جنگي، به رقمي بالغ بر 20 هزار ميليارد تومان رسيد. در جنگ 40 روزه همچنين به دليل كاهش تعداد مسافر داخلي و لغو تور و گردشگر ورودي، حدود 7هزار دفتر خدمات مسافرتي هم فعاليت خود را متوقف كردند كه خسارت اين تعطيلي براي مجموعهاي كه محل ارتزاق 347 هزار فعال بخش سفر است هم، به رقمي بالغ بر 5.5 هزار ميليارد تومان رسيد. در حملات هوايي امريكا و اسراييل در جنگ 40 روزه، 64 واحد اقامتي و گردشگري و خدمات مسافرتي در 12 استان هم دچار آسيب و تخريب جزيي تا بسيار شديد شدند كه اين خسارت هم، زيان 560 ميليارد توماني براي اين واحدها به دنبال داشت.
خسارت جنگ براي ميراث تاريخي ايران
هم جنگ 12 روزه و هم جنگ 40 روزه، زخمهاي عميقي بر تن ايران و ايرانيان گذاشت؛ جان باختن و مجروحيت تعداد زيادي از هموطنان در حملات هوايي امريكا و اسراييل، تخريب خانهها و مراكز تجاري، آسيب به زيرساختها و تاسيسات شهري، هدف قرار گرفتن زيرساختهاي انرژي ازجمله آسيبهاي جنگ 12 روزه و جنگ 40 روزه بود اما غمانگيزترين آسيب اين جنگها، زخم عميقي بود كه حملات هوايي امريكا و اسراييل به پيكر ميراث تاريخي كشورمان وارد كرد و آنچه جنگ بر سر ميراث تاريخي كشورمان آورد بايد مجزا از همه اين خسارات ديده شود. در جنگ 12 روزه، ساختمان شيشهاي در محوطه جام جم در شهر تهران و ورودي زندان اوين، هدف حمله موشكي قرار گرفت كه اگرچه هر دو، قدمتي كمتر از يك قرن دارند ولي به دليل معماري شاخص يا شهرت معمار طراح و سازنده بنا، واجد ارزش زيبايي شناسانه بودند. طراحي و ساخت ساختمان مكعب شكل شيشهاي در محوطه جام جم، با نماي شيشه، بتن و فولاد، از سال 1346 آغاز شد و با معماري مدرن و منحصر به فرد، از آثار معروف عبدالعزيز فرمانفرماييان؛ از چهرههاي برجسته معماري مدرن ايران بود كه روز 26 خرداد 1404 هدف حمله موشكي قرار گرفت و در آتش سوخت.
محوطه 40 هكتاري هم كه ساختمان زندان اوين در آن بنا شده، متعلق به سيد ضياءالدين طباطبايي؛ نخستوزير احمدشاه قاجار بود كه بعد از آغاز سلطنت پهلوي، در اين زمين و ملك شخصي خود مشغول به كشاورزي و دامپروري شد. ساخت زندان، بعد از فوت سيد ضياء در سال 1348 و در محل خانه مسكوني سياستمدار ايراني شروع شد و يكي از معماران ساختمان اصلي زندان هم امير نصرت منقح بود.
محله پاستور، حد فاصل چهارراه سپه تا خيابان آذربايجان كه در منطقه 11 تهران قرار گرفته، يكي از سياسيترين محوطههاي تاريخي پايتخت و اولين محوطه تاريخي آسيب ديده از جنگ 40 روزه است كه صبح شنبه 9 اسفند با حملات موشكي اسراييل، تخريب و دچار آسيب فراوان شد.
سجاد عسگري؛ دبير كميته پيگيري خانههاي تاريخي تهران، اسفند پارسال و هفته اول بعد از آغاز جنگ 40 روزه به خبرگزاري ايسنا گفت كه در فاصله خيابان آذربايجان تا خيابان سپه كه تا اوايل دهه 1300، املاك متعلق به خاندان فرمانفرماييان محسوب ميشد، 12 كاخ در دوره پهلوي اول ساخته شده كه شامل كاخ مرمر (موزه پهلوي سابق و محل كار و زندگي رضاشاه و وليعهد) دفتر شمس پهلوي، كاخ ملكه مادر (تاجالملوك) كاخ عليرضا پهلوي، كاخ غلامرضا پهلوي، كاخ اشرف پهلوي، كاخ عبدالرضا پهلوي، كاخ اختصاصي (كاخ سفيد-كاخ وليعهد) كاخ شمس پهلوي، كاخ احمدرضا پهلوي، كاخ محمودرضا و فاطمه پهلوي، كاخ فاطمه پهلوي بوده و در نقشهريزي، معماري و تزيين اين كاخها، هنرمندان نامي ايران نقش داشتند چنانكه نماي داخل گنبد كاخ مرمر، با الهام از مسجد شيخ لطفالله اصفهان و كاشيكاري گنبد، توسط استاد حسين لرزاده انجام شده و انواع هنرهاي تزييني و حجاري و سنگكاري و آيينهكاري داخل كاخ هم به نام استاداني همچون محمدحسين صنيعخاتم و حسين طاهرزاده بهزاد مزين است. اين كاخها بعد از بهمن 1357 تغيير كاربري داد و كاخ مرمر كه خرداد 1357 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيده بود، از سال 1398 و با عنوان موزه هنرهاي ايران، براي بازديد عموم بازگشايي شد و همچنين، دفتر شمس پهلوي هم به عنوان موزه قرآن كريم قابل بازديد بود اما بقيه كاخها به محل فعاليت قواي سهگانه تبديل شد. كاخ عليرضا پهلوي براي مجمع تشخيص مصلحت نظام، كاخ غلامرضا پهلوي براي شوراي نگهبان، كاخ ملكه مادر براي خبرگان رهبري، كاخ اشرف به عنوان دفتر معاون اول رياستجمهوري و محل تشكيل جلسات هيات دولت، كاخ عبدالرضا پهلوي براي قوه قضاييه، كاخ اختصاصي براي نهاد رياستجمهوري، كاخ شمس پهلوي به دفتر رياستجمهوري، كاخ محمودرضا و فاطمه پهلوي به مركز پزشكي شهيد شوريده تغيير كاربري دادند.
كاخ گلستان و بافت تاريخي بازار بزرگ تهران، دومين محوطه ارزشمندي بود كه در جنگ 40 روزه با حمله موشكي اسراييل به ساختمان كلانتري بازار در شامگاه 10 اسفند به شدت آسيب ديد. گزارش پايگاه خبري صداي ميراث درباره خسارات به حريم درجه يك كاخ گلستان كه يكي از 30 اثر تاريخي ثبت شده در فهرست ميراث جهاني يونسكو است و در محوطه صفوي با قدمت 400 ساله واقع شده، حكايت از آن داشت كه بر اثر موج انفجار اين حمله ۱۱۰۰ مترمربع آيينهكاري و گچبري نفيس قاجاري كاخ دچار خسارت، شكستگي و خردشدگي شده، 320 در و پنجره و ارسي و 250 مترمربع كاشيكاري كاخ فرو ريخته، خرد شده يا ترك خورده، جدارههاي اصلي بنا و حريم منظري كاخ به شدت آسيب ديده، ۱۰۰ متر مربع از نقاشيهاي قاجاري تالار اصلي كاخ دچار خسارت شده و بخشهايي از اين نقاشيها فرو ريخته، ۵ نقاشي قهوهخانهاي تاريخي و شاخص كاخ آسيب ديده، يكهزار متر مربع از قاببندي چوبي سقفهاي تالارهاي نفيس كاخ، آسيبديده، شكسته و فرو ريخته، ۳۰ شعله از لوسترهاي تاريخي و باشكوه كاخ، خرد شده، ۲۵۰۰ متر از شيروانيهاي كاخ كنده شده يا آسيبديده، ۲ هزار مترمربع از خرپاهاي چوبي سقفها جدا شده يا شكسته است. در بخش ديگري از اين گزارش بنا به بازديد ارزيابان فرهنگي اعلام شده بود كه در جريان اين حمله هوايي، سازه شمسالعماره هم آسيب ديده و به دليل فرو ريختن سقفها از شدت بمباران، سر مجسمه تخت مرمر كه زماني محل جلوس پادشاهان قاجار و كريمخان زند بود، قطع شده است.
مجموعه كاخهاي سعدآباد، از ديگر ميراث تاريخي كشورمان بود كه در جنگ 40 روزه در حملات هوايي دچار خسارت فراوان شد و بامداد 26 اسفند با 5 بمب سنگرشكن هدف قرار گرفت. طبق گزارشي كه ارزيابان فرهنگي از خسارات وارد شده به مجموعه كاخهاي 18گانه باغ موزه سعدآباد دراختيار پايگاه خبري صداي ميراث گذاشتند، با اصابت اين بمبها به حريم اين مجموعه بهجا مانده از قاجاريه، بخشهايي از سقف و ديوار كاخ قاجاري سبز (كاخ شهوند - محل كار رضاشاه) كاخ قاجاري احمد شاهي (عمارت والي) ساختمان قاجاري موزه برادران اميدوار (كالسكه خانه قاجاري) فرو ريخت، تمام شيشهها خرد شدند و ارسيها و پنجرهها بيرون جهيد، در محوطه شمالي مجموعه، تركش بمبها به درختان كهن چنار با قدمت 100 ساله، اصابت كرده بود، بخشهاي داخلي ديوارها ريزش كرده بود، درها از جا كنده شده بود، بخشي از ديوارها شكم داده بود، سقف شيرواني در برخي بخشها جدا شده و در بخشهايي ديگر از شدت حرارت و موج انفجار كج شده بود، گچبريهاي نفيس، فرو ريخته بود و شكسته بود، بخشهاي زيادي از تزيينات آيينهكاري كاخها شكسته و ريخته بود، ۶۰۰۰ مترمربع شيشه در سه كاخ آسيب ديده به دليل موج انفجار ناشي از اصابت ۵ بمب سنگرشكن به حريم شمالي اين مجموعه تاريخي خرد شده بود، پردههاي زربافت و بسيار ارزشمند كاخ سبز، آسيب جدي ديده بود، پنجرههاي منبتكاري شده، آسيبديده و دفرمه شده بود و موزه برادران اميدوار دچار شكست سازهاي جدي شده بود. وزارت ميراث فرهنگي اعلام كرد كه آسيب به اين مجموعه ارزشمند كه شامل 53 باغ به هم پيوند خورده است و حدود ۲۰۰هزار شيء تاريخي در آن نگهداري ميشود، با آسيب به ۱۵ موزه بزرگ كشور برابري ميكند.
تا بامداد 19 فروردين امسال، 149 محوطه، ابنيه، عمارت، بنا و بافت تاريخي در 20 استان كشور شامل استانهاي تهران، كردستان، لرستان، اصفهان، بوشهر، مازندران، همدان، خوزستان، فارس، قم، البرز، آذربايجان شرقي، آذربايجان غربي، سيستان و بلوچستان، ايلام، گيلان و زنجان بر اثر حملات هوايي امريكا و اسراييل دچار خسارت و آسيب شد در حالي كه تمام معاهدات و موازين بينالمللي، اين تاكيد را براي تمام مخاصمات دارد كه طرفين نزاع، بايد از حمله، تخريب و آسيب به ميراث تاريخي هر كشور خودداري كنند. در قدمي فراتر، تخريب اين آثار در جنگ يا نزاع داخلي، در رديف جنايت جنگي قلمداد ميشود چون آسيب به اين آثار، مصداقي از نسلكشي فرهنگي و از بين بردن مظاهر تمدن و هويت تاريخي يك ملت است. وزارت ميراث فرهنگي از اولين روز جنگ 40 روزه و به دنبال حملات امريكا و اسراييل به حريم ميراث تاريخي كشورمان، 6 بيانيه و 8 نامه خطاب به نهادهاي بينالمللي مدافع ميراث فرهنگي صادر كرد و با محكوميت اين تخريب عامدانه، خواستار يادآوري معاهدات بينالمللي متضمن حراست از اين آثار و ازجمله كنوانسيون ۱۹۵۴ لاهه درباره حمايت از اموال فرهنگي در زمان مخاصمات مسلحانه، كنوانسيون ۱۹۷۲ درباره حفاظت از ميراث فرهنگي و طبيعي جهان و قطعنامه ۲۳۴۷ شوراي امنيت سازمان ملل شد و همچنين بعد از اعلام آتشبس هم براي كمكهاي بينالمللي جهت بازسازي بناهاي آسيبديده در جنگ با نهادهاي جهاني ازجمله يونسكو، ايكوم، ايكوموس و ايكروم داشت ولي پاسخ شايستهاي به اين درخواستها داده نشد.
طبق اعلام شوراي شهر تهران و وزارت ميراث فرهنگي، در مجموع 149 اثر تاريخي در 20 استان كشور دچار خسارات جزيي تا شديد شد كه در اين ميان، استان تهران با 83 اثر آسيبديده در رديف اول خسارات قرار دارد درحالي كه 36 اثر از مجموع 83 اثر آسيبديده در استان تهران، در فهرست آثار ملي ثبت شده و ۴۵ بنا نيز واجد ارزش تاريخي است و ۶ اثر ازجمله كنيسه رفيع نيا و انيستيتو پاستور هم بهطور كامل، تخريب شده است.
بنا به گزارش وزارت ميراث فرهنگي، استان اصفهان با ۲۷ اثر، استان كردستان با ۱۳ اثر، استان خوزستان با ۱۲ اثر، استان كرمانشاه با ۵ اثر، استان لرستان با ۴ اثر، استان قم با ۳ اثر و ساير استانها با ۱۵ اثر تاريخي آسيبديده در رديفهاي بعد خسارت ميراث تاريخي از جنگ هستند. از مجموع ميراث تاريخي آسيبديده در 20 استان كشور، ۷۴ اثر بر اثر موج انفجار آسيب ديدهاند، ۴۲ اثر در نتيجه اصابت به حريم آثار تاريخي خسارت ديدهاند و ۳۳ اثر به دليل اصابت مستقيم به عرصه آسيب ديدهاند. وزارت ميراث فرهنگي همچنين اعلام كرد كه از مجموع 149 اثر ارزشمند تاريخي آسيبديده در حملات هوايي امريكا و اسراييل، ۵ اثر در فهرست ميراث جهاني يونسكو بودند و اين حملات به ۷ بافت تاريخي و ۵۴ موزه هم آسيب جزيي تا شديد وارد كرده است.
برخي آثار تاريخي آسيبديده در جنگ 40 روزه
استان تهران: كاخ گلستان، مجموعه فرهنگي تاريخي سعدآباد (ساختمانها و ١۴ موزه مجموعه)، پادگان ۰۶ و ساختمان مجلس سنا، دانشگاه جنگ، ساختمان انستيتو پاستور ايران، موزه تاريخ كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان، عمارت كلاهفرنگي عشرتآباد، عمارت كلاهفرنگي زندان قصر، برج آزادي، كاخ مرمر، فرهنگسراي نگارستان (موزه سابق قرآن)، مدرسه ابومسلم در ميدان منيريه، محدوده ارگ تاريخي تهران، مجلس شوراي ملي ميدان بهارستان، مسجد اردبيليها در محدوده حريم سنگلج، كاخ فرحآباد (دوشانتپه)، عمارت قصر ياقوت، عمارت منظريه در اردوگاه شهيد باهنر، آسياب كهك، حسينيه ارشاد در خيابان دكتر شريعتي، عمارت ارباب هرمز در خيابان تهرانپارس، عمارت كلاه پهلوي (بيسيم)، ساختمان وزارت ميراث فرهنگي و گردشگري در خيابان آزادي، ترمينال شماره يك فرودگاه مهرآباد، خانه تيمورتاش در شمال غرب پادگان باغشاه سابق، خانه بينا در خيابان كارگر جنوبي، خانه پروفسور عدل (پژوهشكده فرهنگ و هنر)، كاروانسراي گمرك در ميدان شوش، بقعه سرقبر آقا، ساختمان راديو تهران، مسجد ارگ تهران، بانك ملي شعبه بازار، ساختمان وزارت دارايي، ساختمان دادگستري تهران، مدرسه حكيم باشي در محدوده ارگ تاريخي، مسجد سپهسالار-مدرسه عالي شهيد مطهري، موزه هنرهاي ملي، عمارت مسعوديه در محدوده حريم ميدان بهارستان، خانه مستوفيالممالك در محدوده حريم سنگلج، مجموعه چوگان و سواركاري فرحآباد، آشيانه قديمي فرودگاه قلعهمرغي در غرب جواديه، ميدان شهدا، ميدان بهارستان، ميدان ارگ، مجموعه بازار تهران، محور فرهنگي خيابان وليعصر و خانه احمد مصدق، عمارت باغ وثوقالدوله، دانشگاه افسري، ساختمان كاخ سفيد (موزه نگارستان سابق)، ساختمان ژاندارمري سابق، كلانتري بازار، سينما شكوفه، تالار حوزه هنري، فرهنگسراي نگارستان، كاخ ملكه مادر، بخش رياستجمهوري در كاخ سعدآباد، عمارت منظريه، كاخ سرخه حصار (بيمارستان لواساني)، خانه مستوفيالممالك، ساختمان دادگستري تهران، ساختمان قديمي مجلس شوراي ملي، كاخ شمس پهلوي، كاخ اشرف پهلوي، كاخ غلامرضا پهلوي، كاخ احمدرضا پهلوي و كاخ فاطمه پهلوي، كاخ شاهپور عبدالرضا پهلوي، سردر سنگي كاخ مرمر، كتابخانه سابق مجلس سنا، عمارت نظاميه، خانه تاريخي دولو، ساختمان موزه آبگينه، موزه هوا و فضا، موزه صنعت برق ايران، كليساي جامع ارتدوكس سنت نيكولاي، بخشي از ساختمانهاي واقع در محوطه سفارت سابق امريكا، كليساي ارتدوكس يوناني «سنت مري»، استاديوم ۱۲ هزار نفري آزادي، سردر دفتر اميركبير در ميدان ارك، سردر كنار ساختمان كلانتري بازار با نماد فروهر و زرتشت، كاخ سلطنتآباد.
استان خوزستان: پادگان دژ خرمشهر، پايگاه چهارم شكاري دزفول، هوانيروز مسجدسليمان، پادگان ميشداغ هويزه، تپههاي اللهاكبر در محدوده تپههاي باستاني، ساختمان گلف اهواز، پادگان حميديه، يادمان شهيد تندگويان، ساختمان ستاد فرماندهي لشكر ۹۲ زرهي، محوطه پادگان شلمچه، حمام تاريخي كرناسيون دزفول (موزه مردمشناسي)، موزه راهآهن (انديمشك)، موزه بيمارستان صحرايي شهيد مخبري ارتش (شوش)
استان فارس: بلديه قديم
استان همدان: آرامگاه باباطاهر
استان البرز: قلعه صمصام، كاخ موزه سليمانيه
استان زنجان: حسينيه اعظم
استان گيلان: كاخ ميانپشته بندرانزلي (موزه نيروي دريايي)
استان اصفهان: كارخانه ريسندگي نوين، مسجد مريم بيگم، دبيرستان تاريخي سعدي، كاخ موزه چهلستون، موزه هنرهاي تزييني (عمارت ركيب خانه و كوشك مركزي)، مسجد جامع عباسي، مجموعه بناهاي ميدان نقش جهان (مسجد شيخ لطفالله، كاخ عالي قاپو، سردر قيصريه) تالار اشرف، جبه خانه، تالار تيموري، مجموعه توحيدخانه (دانشگاه هنر)، خانه امين، كاخ هشت بهشت، خانه جبارزاده، خانه مشكي، تكيه ميرزا رفيعا ناييني، بقعه بابا ركنالدين، تكيه مادر شاهزاده، حمام جارچي باشي، موزه خصوصي خط و كتابت (پيدني)، مسجد جامع خوانسار، خانه تاريخي ابهر و مسجد رييسان در خوانسار
استان كردستان: خانه حبيبي، عمارت سالار سعيد (موزه باستانشناسي)، عمارت آصف وزيري (خانه كرد-موزه مردمشناسي)، عمارت خسروآباد، منزل آيتالله مجتهدي، مسجد و امامزاده پيرعمر، مسجد جامع، عمارت ملكالتجار، منزل صحرايي، منزل امينالاسلام، منزل نصرت نوري، منزل متوسل، حمام دو خزينه
استان كرمانشاه: مسجد ابوتراب، تكيه بيگلربيگي (موزه خط و كتابت و موزه پارينه سنگي)، دبيرستان كزازي (موزه آموزش و پرورش) و خانه سوري
استان لرستان: مجموعه قلعه فلكالافلاك و موزه مردمشناسي و باستانشناسي، مسجد توسلي، خانه آخوندابو (موزه زبان فرهنگ لرستان) در خرمآباد، قلعه مظفري در الشتر
خسارت ريالي جنگ براي ميراث تاريخي ايران
طبق برآورد اخير وزارت ميراث فرهنگي، ميزان خسارات وارد شده به ميراث تاريخي و ارزشمند كشورمان كه تا اوايل تابستان حدود 7.5 هزار ميليارد تومان براورد شده بود، حالا به رقم 10 هزار ميليارد تومان افزايش يافته كه به طور مشخص، بيش از 2هزار ميليارد تومان از اين رقم، خسارت و طبق ارزيابي كارشناسان ميراث فرهنگي، رقم قطعي خسارت وارده به دو مجموعه كاخ گلستان و كاخهاي سعدآباد هم به بيش از ۲ هزار ميليارد تومان (۲همت) افزايش يافته است و تاكيد وزارت ميراث فرهنگي اين است كه ضمن پيگيري براي تامين اعتبار مرمت اين آثار ارزشمند توسط سازمان برنامه و بودجه، از منابع و بودجه وزارتخانه براي مرمتهاي اضطراري هم اختصاص يافته تا عمليات مرمت آغاز شود كه تا روزهاي پاياني مرداد ماه، مرمت و حفاظت اضطراري 10 اثر تاريخي شامل كاخ گلستان، كاخ سعدآباد، موزههاي آبگينه، موزه معاصر، موزه نقاشي پشت شيشه و ساختمان مركزي وزارتخانه در استان تهران، مرمت دو بنا در آذربايجان غربي، مرمت تكيه خوانساري در تختفولاد، تكيه بابا ركنالدين و تكيه مادرشاه، عمارت جبهخانه در استان اصفهان و مرمت خانه ضيايي در زنجان، تعميرات شيشهها و تجهيزات دو اثر تاريخي مسجد اعظم قم تمام شده، مرمت 21 اثر شامل موزه هنرهاي تزييني، كاخ چهلستون و ركيبخانه در استان اصفهان و عمارت خسروآباد و عمارت مشير در استان كردستان در دست اجراست. همچنين عمليات مستندسازي براي استحكامبخشي دو بناي تاريخي گنبد كبود مراغه و خانه در استان آذربايجان شرقي تمام شده و مستندسازي آرامگاه باباطاهر در استان همدان در حال انجام است. در استان لرستان عمليات آواربرداري حريم قلعه فلكالافلاك توسط نهادهاي نظامي به پايان رسيده و تعميرات شيشه و ويترينهاي موزه در دست اجراست. همچنين تعميرات موزه درهشهر انجام شده اما عمليات استحكامبخشي ساختمان همچنان ادامه دارد.