سیدمرتضی کاظمی دینان، مدیر رادیوایران، در بازدید از روزنامه جامجم جزئیات راهبردهای تحولی رادیوایران را در مواجهه با تغییرات ذائقه مخاطبان شرح داد. این فرصت رسانهای، محملی برای واکاوی دغدغههای مدیریتی از بازمهندسی جدول پخش براساس نظرسنجیهای علمی تا تلاش برای احیای برندهای ریشهدار و ورود تخصصی به حوزههای نقد سینما، تئاتر و مسائل اجتماعی شد. مباحث این گفتوگو طیف گستردهای را در بر میگیرد؛ از اجرای طرحهای نوآورانه نظیر برنامه «پیرنگ» برای نقد آثار نمایشی، برنامههای سندمحور برای واکاوی و نقد اصولی دوران پهلوی، تا رویکرد پژوهشمحور به وضعیت زنان در غرب در برنامه «پیدای پنهان» و استراتژیهای شبکه برای جذب نسل جوان از طریق تولیدات کوتاه و تعامل با فضای مجازی که در ادامه تفصیلی به آن پرداخته شده است.
رویکرد مدیریتی و تحلیل نظرسنجیها
ایجاد توازن میان حفظ و تقویت برنامههای ویژند و پاسخگویی به نیازهای مخاطبان جدید، یکی از مهمترین چالشهای مدیریت رادیوایران است. سیدمرتضی کاظمیدینان، مدیر رادیوایران، معتقد است تصمیمگیری درباره جدول پخش و محتوای شبکه باید هم بر شناخت هویت تاریخی رادیو و هم بر دادههای دقیق مخاطبشناسی استوار باشد. او درباره این رویکرد توضیح میدهد: در نخستین روزهای حضور در رادیو ایران، کارهایی کردیم که به باور من، واجبترین وظایف یک مدیر شبکه بود. یکی اینکه نظرسنجیهای چنددورهای مرکز تحقیقات درباره شبکههای رادیویی را مطالعه و بررسی کردیم تا دریابیم طیف مخاطبان و موضوعات مورد علاقهشان چگونه است. از سوی دیگر جدول پخش و کنداکتور را جلوی خودمان گذاشتیم تا ببینیم این کنداکتور با توجه به هدفی که برای رادیوایران تعریف شده و همچنین سند تحول سازمان صداوسیما، چقدر منطبق است. رادیوایران بهعنوان یک شبکه ملی، سراسری و صدای وحدت و انسجام ملت ایران باید پاسخگوی نیاز طیف وسیعی از مخاطبان باشد.
او با تأکید بر این که در رادیوایران داستان کاملا متفاوت از شبکههای تخصصی است، چنین ادامه میدهد: رادیو ایران قدیمیترین رسانه شنیداری رسمی کشور است و برنامههای بیبدیلی دارد که چند نسل، مخاطب پیگیرشان بودهاند. همین مخاطبان حتی به تغییر نام بعضی از این برنامهها واکنش نشان میدهند، چه رسد به تغییر محتوا یا عوامل آن. این کار ما را سنگینتر میکرد، چون باید با حفظ شاکله اصلی رادیوایران و برنامههای ریشهدارش، حتما برای بخشهایی از جامعه که برنامهسازی برایشان کمتر بوده یا اصلا نبوده، فکر میکردیم.
ورود به حوزههای تخصصی و فرهنگی
به نظر میرسد ورود رادیوایران به حوزههای سینما، تئاتر و نمایش خانگی، بخشی از تلاش این شبکه برای پاسخگویی به تغییرات مصرف فرهنگی جامعه است. بسیاری از مخاطبان امروز، بهویژه نسل جوان، بخش قابلتوجهی از محصولات فرهنگی خود را از پلتفرمها دریافت میکنند. از اینرو، کم توجهی رسانهملی به این عرصهها میتواند فاصله میان رسانه و مخاطب را بیشتر کند. کاظمیدینان درباره ضرورت ورود شبکه به این حوزهها میگوید: ما متوجه شدیم وزن فرهنگی شبکه رادیوایران کم است، هرچند ماهیتا باید بیشتر بر اخبار و تحولات و تحلیلهای سیاسی استوار باشد، اما در برخی حوزهها اساسا ورود ندارد یا ورودش بسیار کم و ناکافی است.
از نقد دوران پهلوی تا مسائل زنان در غرب
نقد تاریخی زمانی میتواند بر مخاطب اثر بگذارد که از سطح شعار و کلیگویی فراتر برود و بر اسناد و منابع معتبر تکیه کند. ضرورت ارائه چنین روایتی درباره دوران پهلوی، بهویژه برای نسل جدید، ازجمله موضوعاتی بوده که در طراحی برنامه «بدون اجازه» مورد توجه قرار گرفته است. کاظمیدینان درباره شکلگیری این برنامه میگوید: در حوزه نقد پهلوی هم برنامه جدیدی راهاندازی کردیم. چون بعضی اوقات مشاهده شده درباره پهلوی نقدهای سطحی، غیرمستند و غیرپژوهشی مطرح میشود که آن تأثیرگذاری لازم را ندارد. ما با دوستانمان نشستیم و یک تیم پژوهشی در گروه فرهنگ و تمدن شکل دادیم که حاصلش شد برنامه بدون اجازه.
او ادامه میدهد: این برنامه که اکنون چند قسمت از آن روی آنتن رفته و پنجشنبهها پخش میشود، براساس اسناد موثق و منابعی است که واقعا مو لای درزش نمیرود؛ از کتابها و خاطرات خود سران پهلوی و مسئولان رده اول آن دوره، مثل خاطرات علم و فردوست گرفته، تا لایههای دیگر. این برنامه به بررسی سینما، تئاتر و ادبیات دوران پهلوی هم میپردازد و نقدی عالمانه و منصفانه، نه شعاری و بیاستناد، ارائه میدهد. ما اعتقاد داریم نسل جدید نسل هوشمندی است و اگر بخواهیم بر او تأثیر بگذاریم، باید همه چیز را با سند و مدرک به ارائه دهیم.
در حوزه مسائل و مشکلات زنان در غرب نیز، بر مبنای پژوهشی عمیق از دانشگاه تهران که به انتشار کتاب «زنان زندانی» انجامید و در آن وضعیت زنان در غرب با استناد به مقالات معتبر اروپایی بررسی شده است، برنامه «پیدای پنهان» را تولید و روانه آنتن کردیم.
انعکاس پیشرفتهای کشور و حفظ ویژندهای ماندگار رادیو
نشاندادن پیشرفتهای کشور به نسل جوان در رسانه ملی، همواره یکی از موضوعات مورد بحث بوده است. فعالان رسانهای نیز در فرصتها و تریبونهای مختلف، بر ضرورت معرفی دقیق و باورپذیر ظرفیتهای علمی، صنعتی و فناوری ایران به نسل جدید تأکید کردهاند. سیدمرتضی کاظمیدینان این دغدغه را یکی از محورهای برنامهسازی رادیوایران در حال حاضر میداند و معتقد است پیشرفتها باید همراه با بیان چالشها و مطالبهگری روایت شوند.
او درباره برنامه «ایران ما» میگوید: دغدغه من همیشه این بوده که پیشرفتهای واقعی و دقیق کشور را به نسل جدید نشان بدهیم. مثلا در جنگ رمضان، وقتی پلهای عظیم ساختهشده توسط مهندسان ایرانی یا دیگر زیرساختهای مهم بزرگ کشور مورد تهاجم واقع شد، تازه خیلیها متوجه شدند که مهندس ایرانی میتواند چنین شاهکارهایی خلق کند.
کاظمیدینان ادامه میدهد: برای همین با مشورت با همکاران گروه دانش و اقتصاد و با پیگیریهای پژوهشی، برنامه ایران ما را طراحی کردیم که هر روز ساعت ۱۲:۴۰ پخش میشود و به تبیین همین توسعهها و ظرفیتها و پیشرفتهای کشور را میپردازد. حتی چالشها را هم میگوید. اگر کار شروع شده و به مشکل خورده یا ضعفی بوده، آن را هم مطرح و مطالبهگری میکند.
او درباره حضور مسئولان در این برنامه توضیح میدهد: نمایندگان، وزرا و استانداران هم در این برنامه میآیند و به ظرفیتها، خدمات، پیشرفتها و چالشهای هر استان میپردازند. یک برنامه جدید دیگر به نام «نشان افتخار» داریم که کوتاه است و پیشرفتهای علمی و فناوری ایران و دستاوردهای حوزههای مختلف را با حضور خود افراد موفق روایت میکند.
برنامههای قدیمی و ویژند رادیوایران که بخشی از حافظه جمعی چند نسل از مخاطبان این رسانهاند، به موضوع دیگر این گفتوگو تبدیل شد. مدیر رادیوایران معتقد است سیاست شبکه بر حذف و یا جایگزینی شتابزده این برنامهها استوار نیست، بلکه تلاش میشود ضمن حفظ هویت اصلی، عناصر تازه و شیوههای جدید روایت به آنها اضافه شود. کاظمیدینان درباره این نگاه مدیریتی میگوید: برنامههایی مثل راه شب، صبح جمعه با شما، قصه ظهر جمعه، خانه و خانواده و گلبانگ برنامههایی هستند که مخاطب با آنها ارتباط خوبی برقرار کرده، باید حفظ و تقویت شوند.
بازآفرینی «صبح جمعه با شما»
برنامه «صبح جمعه با شما» بهعنوان یکی از شناختهشدهترین برنامههای طنز تاریخ رادیو، همزمان نیازمند حفظ سرمایههای گذشته و ایجاد ارتباط با مخاطبان جدید است. از همین رو، بازطراحی آن با حضور پیشکسوتان و افراد جدید میتواند خبر خوبی برای بسیاری از مخاطبان قدیمی رادیو باشد.
کاظمیدینان در توضیح این برنامه میگوید: «صبح جمعه با شما» برای ما از اهمیت ویژهای برخوردار است؛ چراکه هم از ماندگارترین برنامههای رادیوی جمهوری اسلامی و هم از پرمخاطبترین برنامههای طنز و شادابساز تاریخ رادیو محسوب میشود. از آقای ساجد قدوسیان و دیگر تهیهکنندگانی که سالها برای این برنامه زحمت کشیدهاند، صمیمانه سپاسگزاریم.
او ادامه میدهد: اما از طرفی، با توجهب ه نیاز روز جامعه، احساس کردیم صبح جمعه با شما نیاز به تحول دارد. اگر فقط بر پایه همان کاراکترهای قدیمی بمانیم، شاید نتوانیم نسل جدید را جذب کنیم؛ بنابراین طرحی جدید خواستیم، فراخوان دادیم، ۳ ــ ۲ ماه فرصت تعیین شد و چندین طرح رسید. از میان آنها دو طرح بسیار قوی از دو
تهیهکننده باسابقه و کاربلد رادیو ارائه شد. طرح آنها پس از بررسی مورد تصویب قرار گرفت و اولین ضبط دوره جدید، این جمعه انجام خواهد شد.
او درباره ترکیب عوامل جدید و قدیمی میگوید: در این ساختار جدید، قرار است پیشکسوتها همچنان حضور داشته باشند. افرادی مثل استادان اصغر سمسارزاده، بیوک میرزایی، علیرضا جاویدنیا و عباس محبی و دیگر بزرگان همچنان با ما خواهند بود، اما در کنارشان عناصر جدید هم میآیند. اگر بخواهیم این برنامه ادامه پیدا کند، نیاز به خون تازه و عناصر تازه داریم تا انتقال تجربه رخ دهد.
مخاطبان بالای ۵۰ سال و تلاش برای جذب جوانان
براساس بررسیهای انجامشده، بخش عمدهای از مخاطبان رادیو را در حال حاضر افراد بالای ۵۰ سال تشکیل میدهند. اما این آمار باعث نشده مدیر رادیوایران مخاطبان جوان خود را نادیده بگیرد؛ بلکه این وضعیت، ضرورت برنامهریزی برای جذب مخاطبان جوانتر را دوچندان کرده است.
کاظمیدینان درباره سیاست شبکه در فضای مجازی نیز میگوید: برای همین برنامههایی که تولید میکنیم یا روی آنتن رفتهاند، یک ترجیعبند دارند: ۳۰ درصد هدفگذاری برای آنتن و ۷۰ درصد برای تداوم در فضای مجازی. شما نمیتوانید انتظار داشته باشید مثل دهه ۶۰ برنامهای را روی آنتن بگذارید و مخاطب خودش صرفا بیاید سراغش. امروز باید مهندسی معکوس داشته باشید؛ نقاط عطف برنامه را در فضای مجازی بارگذاری کنید تا از آنجا مخاطب را بگیرید و دوباره به رادیو برگردانید. دغدغه اساسی ما این است که افراد زیر ۵۰ سال را هم به آنتن رادیو جذب کنیم.
از سوی دیگر به نظر میرسد تغییر عادتهای رسانهای مخاطبان و افزایش استفاده از محتوای کوتاه و پادکست، رادیوایران را به سمت طراحی محصولاتی برده است که هم قابلیت پخش از آنتن داشته باشند و هم در درگاههای فضای مجازی منتشر شوند. کاظمیدینان درباره این سیاست میگوید: یکی از مأموریتهایی که به مدیر فضای مجازی در دوره جدید دادم همین استباید مخاطب نسل جدید را همراه داشت و یکی از کارهای مهم در این حوزه، تولید پادکست است. ما در همین جنگ رمضان مجموعه پادکست «خوشه پروین» را تولید کردیم که هم در فضای مجازی بارگذاری شد و هم روی آنتن رفت.
برنامه بدون اجازه هم ساختارش پادکستپخش است؛ یعنی به گونهای طراحی و تولید شده که بتواند بهراحتی در درگاههای انتشار پادکست هم بارگذاری شود و مورد استفاده قرار بگیرد.
بازآفرینی «راه شب» و «سلام صبح بخیر»
تغییر در برنامههای قدیمی رادیو ایران به معنای کنارگذاشتن ساختار اصلی آنها نیست. در بازطراحی «راه شب» تلاش شده است محتوای برنامه با حضور چهرههای فرهنگی و هنری و ارائه مباحث عمیقتر، از قالبی ساده و تکراری فاصله بگیرد.
کاظمیدینان درباره تغییرات راه شب میگوید: در مورد این برنامه یک کار را کلید زدیم و این روند ادامه دارد. الان در راه شبهای رادیو ایران، با حضور اساتید و چهرههای شناختهشده فرهنگی و هنری کشور، برنامه تولید میشود. مثلا یک شب استاد داریوش مودبیان میآید، یک شب سیدمهرداد ضیایی که از نظر من اگر بخواهیم بگوییم سه بازیگر کتابخوان این کشور چه کسانی هستند، قطعا یکیشان آقای ضیایی است.
او ادامه میدهد: یک شب استاد مسعود فروتن حضور دارد، یک شب حسن همایی اجرا دارد، یک شب استاد داوود حیدری، یک شب علیرضا جاویدنیا، و یک شب هم شهاب شهرزاد.
کاظمیدینان درباره کیفیت محتوایی این تغییرات میگوید: الان شبی که آقای ضیایی اجرا میکند، اگر بنشینید و گوش کنید، انگار سه کتاب خلاصهشده را در قالبی جذاب تحویل میگیرید. او برای برنامه مطالعه میکند و استاد فروتن هم همینطور از تجربیات و خاطراتشان میگویند. در برنامه «یک دو صدا» نیز تغییرات جدیدی در نظر گرفته شده است. هدف اصلی، خارجکردن رقابت از محدوده تهران و فراهمکردن امکان حضور استعدادهای گویندگی در کل کشور است.
او درباره برنامه «سلام صبح بخیر» نیز توضیح میدهد: برای سلام صبح بخیر هم دو تهیهکننده جدید انتخاب شدند و با حفظ ساختار کلی، آیتمهای جدید و متناسب با شرایط روز را به آن اضافه کردیم.
پاسداشت زبان فارسی در نگاه مدیریت رادیوایران، به استفاده موردی از واژههای فارسی محدود نمیشود. هدف، حضور زبان درست، زیبا و روان در همه اجزای برنامه است؛ به گونهای که هم از ظرفیت ادبیات کلاسیک استفاده شود و هم برای مخاطب دشوار و مبهم نباشد. کاظمیدینان در این زمینه میگوید: این را شفاف به همکاران و مدیرگروهها گفتهایم که من در حوزه پاسداشت زبان فارسی اصلا به آن سطحی که مثلا صرفا بیاییم بگوییم بهجای این کلمه، فلان واژه را بگویید، قانع نیستم. ما باید زبان فارسی را در رگ و پی و همه اجزای برنامههای شبکه جاری کنیم.
کانالهای تعامل و مشارکت مردمی
شناخت ذائقه مخاطب تنها از مسیر نظرسنجیهای رسمی انجام نمیشود. پیامهای ارسالی مردم در برنامهها، سامانه ۱۶۲ و شبکه گسترده باشگاه ایرانیاران، مسیرهای مهم رادیوایران برای دریافت بازخورد مستقیم، شناسایی مطالبات و مشارکتدادن مخاطبان در روند برنامهسازی است. مدیر رادیوایران درباره این مسیرهای ارتباطی میگوید: ما برای سنجش ذائقه مخاطب چند درگاه داریم. یکی از درگاههای اصلی، ۱۶۲ سازمان است. تماسهایی که در ماههای اخیر با این سامانه گرفته شده، درباره دغدغههایی مثل پخش تکراری، کیفیت برنامهها، یا مثلا نبود صبح جمعه با شما و مطالباتی از ایندست بوده است.
او درباره باشگاه ایرانیاران توضیح میدهد: حدود ۴۰۰۰ نفر در کشور عضو ایرانیاران هستند؛ کسانی که واقعا پای کار، پیگیر و همدلند. هر روز با ایرانیارها برنامه داریم و از آنتن شبکه ایران پخش میشود. این باشگاه، یک گروه هم در «پیامرسان بله» دارد.
تغییر ذائقه مخاطب و کاهش فرصت او برای دنبالکردن برنامههای طولانی، تولیدمحتوای کوتاه را به یکی از اولویتهای رادیوایران تبدیل کرده است. به اعتقاد کاظمیدینان، این رویکرد به معنای کنارگذاشتن مباحث جدی نیست، بلکه هدف آن ارائه موضوعات مهم در قالبهایی کوتاهتر و قابلاستفادهتر است. او میگوید: یکی از دستورکارهایی که در شبکه مورد تأکید قرار گرفته، بحث راهاندازی نهضت تولیدات کوتاه است. اعتقاد قلبی ما این است که با توجه به اینکه مخاطب حالوحوصله برنامههای طولانی را دیگر ندارد، باید مباحث جدی را در تولیدات کوتاه ارائه کرد.
او ادامه میدهد: ما سعی کردیم آن را تقویت کنیم، بهویژه در شرایط جنگ رمضان که این اتفاق افتاد. مجموعههای بسیار مؤثری تولید شد. مثلا مجموعه «روایت روزهای جنگ» با صدای سعید توکلی صدقسمتی بود و بسیار شنیده شد. برنامه کوتاه دیگر ما مبارزه با صهیونیسم در اندیشه امام موسی صدر بود که صد قسمت از آن در ایام جنگ رمضان تولید شد. باشگاه ایرانیاران در وضعیت فعلی، مجموعهای از مخاطبان فعال و علاقهمند در سراسر کشور است؛ اما مدیریت رادیوایران به دنبال آن است که این ظرفیت را از سطح ارتباط و بازخوردگیری فراتر ببرد و به حوزه آموزش و مشارکت مستقیم در تولید برنامه توسعه دهد. مدیر رادیوایران درباره این طرح میگوید: یک طرح جدید، با یک تیم مشورتی قوی تهیه کردیم و تحت عنوان کانون ایرانیاران رادیوایران به معاون محترم صدا ارائه دادهایم. به امید خدا اگر تصویب شود، در ساختار رادیوایران یک کانون ایرانیاران اضافه خواهد شد و یک مدیر هم خواهد داشت. میخواهیم این را توسعه بدهیم.
او اضافه میکند: هدف این است که همکاران برنامهساز سازمان، همانند رویداد «هفتههای ایرانی»، به استانها بروند و آموزش گویندگی، گزارشگری و سایر مهارتهای برنامهسازی رادیویی را ارائه دهند. الان ایرانیاران ۴۰۰۰ نفر اسمی هستند؛ اما عملا حدود هزار نفر فعالند. ما میخواهیم آن بقیه را هم فعال کنیم تا در امر برنامهسازی همراه و مددکار رادیوایران باشند.
ایثار و شهادت و حضور میدانی در رویدادها
پرداختن به مسأله ایثار و شهادت و مقاومت، بهویژه پس از دو جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و رمضان، از دیگر محورهای مورد توجه رادیوایران است. در این حوزه، برنامه «پلاک ماندگار» با تمرکز بر شهدای جدید روی آنتن رفته و در کنار آن، طرح تولید مستندهایی درباره شهدای شاخص رسانهملی دنبال میشود. کاظمی دینان درباره برنامههای این حوزه میگوید: در حوزه فرهنگی، ایثار و شهادت ما اعتقاد جدی داریم که مخصوصا بعد از این دو جنگی که به ما تحمیل شد، باید کار جدی بکنیم. یکی از آنها پلاک ماندگار است که از ۳ ــ۲ ماه پیش با همین عنوان روی آنتن رفت. این برنامه به شهدای جدید میپردازد.
مدیر رادیوایران هم چنین توضیح میدهد: یکی از رویکردهای جدی ما این است که رادیوایران در میدان باشد و نهفقط در استودیو. در رویدادهای مهم نظیر عید غدیر، ۲۲ بهمن و تشییع امام شهید در تهران و مشهد، حضور میدانی رادیوایران را برجستهتر کردهایم. در اربعین امسال هم با تفاوتی جدی نسبت به سالهای گذشته، بهجای اینکه فقط از کربلا یا از یک هتل برنامه پخش کنیم، رادیوایران آمد در مسیر، در عمود ۲۸۵ و موکب امامرضا (ع)، یکی از موکبهای مهم، مستقر شد و برنامه تولید کرد.
کاظمیدینان درباره دشواریهای این نوع برنامهسازی میگوید: همکاران برنامهساز ما خیلی سختی کشیدند، اما ارزشش را داشت که کنار زائران و در دل مسیر، برنامه بسازیم و روی آنتن ببریم. این دستورکار جدی ماست که در تحولات مهم، رادیوایران در وسط میدان باشد و فقط به برنامهسازی از استودیو اکتفا نکند.