به گزارش ایرنا، رودخانه گرگانرود در سالهای کمبارش، گلستان را با بحران آب روبهرو میکند و در بارشهای سنگین میتواند به سیلابی ویرانگر تبدیل شود، همزمان یک فرصت و یک تهدید است و حالا سد آقدکش در نقطهای قرار گرفت که قرار است این دو چهره متضاد آب را مدیریت کند؛ سدی که هدف آن علاوه بر ذخیره آب، کنترل سیلاب، تامین آب کشاورزی و صنعت، توسعه آبزیپروری و گردشگری و ایجاد پشتوانه آبی برای توسعه اقتصادی شمال گلستان است.
آقدکش بر اساس برنامه قرار است بخشی از آورد سیلابی رودخانه را از مسیر اصلی منحرف و در مخزن ذخیره کند که این سازوکار، در صورت بهرهبرداری صحیح میتواند همزمان دو مساله کاهش شدت سیلاب در پاییندست و استفاده از آبی که در شرایط عادی ممکن است از دسترس خارج شود را هدف بگیرد.
اهمیت این موضوع را شاید بیش از هر چیز بتوان در حافظه سیلابی گلستان جستوجو کرد؛ سیل سال ۱۳۹۸ که بخش بزرگی از استان بهویژه آققلا و مناطق پیرامونی آن را درگیر کرد نشان داد مدیریت سیلاب بدون زیرساختهای مهار و ذخیرهسازی آب تا چه اندازه پرهزینه خواهد بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان، پیشتر با اشاره به نقش آقدکش در مدیریت سیلاب تاکید کرده بود که اگر این سد در زمان سیلاب سال ۱۳۹۸ در مدار بهرهبرداری قرار داشت، میتوانست در کنترل بخشی از دبی پیک سیلاب موثر باشد.
به گفته ایرج حیدریان «دبی اوج سیلاب آن سال حدود ۸۲۵ مترمکعب بر ثانیه بود» که این رقم ابعاد فاجعه را نشان میدهد اما اهمیت آقدکش فقط در مهار سیلاب خلاصه نمیشود بلکه آبی است که میتواند از تهدید به سرمایه تبدیل شود.
گلستان با وجود قرار گرفتن در شمال کشور از نظر سرانه منابع آب در وضعیت مطلوبی قرار ندارد. سرانه آب گلستان با هزار و ۲۵۰ مترمکعب به ازای هر نفر در سال، تصویری روشن از محدودیت منابع آبی استان ارائه میدهد که نهتنها از میانگین حدود هزار و ۶۰۰ مترمکعبی کشور پایینتر است بلکه در مقایسه با استانهایی مانند مازندران، خراسان شمالی و سمنان نیز وضعیت شکنندهتری را نشان میدهد.
این واقعیت همچنین یک تناقض مهم را آشکار میکند که استان همیشه در معرض بارشهای شدید و سیلاب، همزمان با کمبود آب پایدار نیز مواجه است.
در واقع استان گلستان با سرانه پایین منابع آب، در زمان بارشهای شدید با حجم قابل توجهی از رواناب و سیلاب مواجه میشود و کوتاه بودن زمان تمرکز آب در بسیاری از حوضههای آبریز استان باعث میشود بارش در مدت کوتاهی به رواناب تبدیل شده و با سرعت به سمت پاییندست حرکت کند.
مساله زمانی پیچیدهتر میشود که بخش عمده مصرف آب گلستان به کشاورزی اختصاص دارد و بهرهوری پایین شبکه انتقال و آبیاری، بخش قابل توجهی از منابع را پیش از رسیدن به مرحله تولید هدر میدهد از سویی دیگر شیبدار بودن حدود ۱۱۰ هزار هکتار از اراضی استان و فرسایش شدید خاک بهویژه در شرق گلستان نیز این مساله را پیچیدهتر کرده طوری که نرخ فرسایش در برخی مناطق به حدود ۹۰ تن در هکتار در سال میرسد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای گلستان از راندمان حدود ۳۰ تا ۳۱ درصدی انتقال آب سخن گفته و بر توسعه آبیاری نوین، اصلاح الگوی کشت و تکمیل زنجیره صنایع تبدیلی بهعنوان راهکارهای افزایش بهرهوری تاکید دارد که با این تفاسیر آقدکش را نمیتوان تنها با مترمکعب آب ذخیرهشده سنجید بلکه ارزش واقعی آن زمانی آشکار میشود که آب ذخیرهشده با بهرهوری بیشتر، الگوی کشت مناسبتر و صنایع مولد همراه شود.
حیدریان با اشاره به پیشرفت پروژه سد آقدکش، از بهرهبرداری این سد در هفته دولت خبر داد و گفت: این سد در ابتدای فعالیت دولت چهاردهم ۳۸ درصد پیشرفت فیزیکی داشت که با یک جهش قابل توجه، اکنون در آستانه بهرهبرداری قرار گرفته است.
وی با اشاره به سیلاب سال ۱۳۹۸ و آبگرفتگیهای گسترده در آققلا توضیح داد: با بررسی سیلاب سال ۹۸ و آبگرفتگیهای شهر آققلا، نقش اساسی این سد در کنترل سیلاب کاملا مشخص میشود. اگر در آن زمان امکان هدایت و کنترل دبی اوج سیلاب با استفاده از ظرفیت سد وجود داشت، میتوانستیم بخش قابل توجهی از این جریان را مدیریت کرده و از ورود حجم زیادی از آب به سیلابدشت جلوگیری کنیم.
توسعه اقتصادی در انتظار آب
یکی دیگر از ابعاد کمتر دیدهشده آقدکش ارتباط آن با آینده اقتصادی شمال گلستان است.
توسعه منطقه آزاد اینچهبرون و شکلگیری شهرک هزار هکتاری اترک به زیرساختهای پایدار از جمله منابع آب نیاز دارد. توسعه صنعتی بدون آب پایدار عملا با یک سقف محدود مواجه است و هر سرمایهگذاری جدید در این منطقه، دیر یا زود با این پرسش روبهرو خواهد شد که منبع آب آن کجاست؟
نماینده مردم گرگان و آققلا در مجلس شورای اسلامی نیز در گفتوگو با خبرنگار ایرنا در تشریح وضعیت منابع آبی گلستان بر ضرورت اجرای مجموعهای از طرحهای آبی تاکید کرده و آقدکش را در کنار دیگر طرحهای آبی استان، بخشی از راهحل تامین آب و توسعه منطقه دانست.
رمضانعلی سنگدوینی با اشاره به تشدید خشکسالی و ضعف زیرساختهای آبی گلستان افزود: شرایط منابع آب آشایمدنی و کشاورزی استان مناسب نیست و تکمیل و اجرای سدهای مهمی همچون آقدکش، کبودوال و میرداماد باید بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی تامین آب گلستان دنبال شود.
از نگاه نماینده مردم گرگان و آققلا در مجلس شورای اسلامی؛ گلستان نمیتواند در شرایط خشکسالی و کاهش منابع زیرزمینی همچنان با الگوی گذشته به نیازهای شرب، کشاورزی و صنعت پاسخ دهد و توسعه سدها، مدیریت منابع موجود و استفاده از ظرفیتهایی مانند شیرینسازی آب دریا باید در یک بسته جامع دنبال شود.
سنگدوینی با اشاره به پیگیریهای انجامشده برای تامین اعتبار سدهای گلستان گفت: پس از برگزاری جلسات با مسوولان ارشد کشور، مقرر شد از ظرفیت مولدسازی داراییها برای تامین منابع مورد نیاز پروژههای سدسازی و طرحهای آبی استفاده شود. حدود ۲۰ روز پیش نیز در جلسهای با وزیر امور اقتصادی و دارایی، موضوع تامین منابع مالی پروژههای آبی استان با حضور جمعی از نمایندگان و مسوولان گلستان پیگیری و مقرر شد اقدامات لازم در این زمینه انجام شود.
وی همچنین بیان کرد: در دیدار با رییس سازمان برنامه و بودجه، موضوع تامین اعتبار سد آقدکش مطرح شد و مسوولان مربوطه بر پیگیری و استفاده از ظرفیت مولدسازی برای تامین منابع این پروژه تاکید کردند.
به گفته سنگدوینی؛ تامین آب آشامیدنی و حفظ ظرفیتهای کشاورزی گلستان موضوع قابل تعویق نیست و باید با نگاه بلندمدت و متناسب با شرایط جدید اقلیمی برای آینده منابع آب استان تصمیمگیری شود.
یکی از پیشنیازهای مهم سرمایهگذاری و توسعه استان ضرورت نگاه بلندمدت و ایجاد زیرساختهای پایدار است که اهمیت این نگاه در حوزه آب بیش از هر بخش دیگری است چراکه توسعه اقتصادی بدون زیرساخت آب میتواند به جای فرصت به بحران تبدیل شود.
تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده که پروژههای آبی در ایران تنها با ساخت سازه به پایان نمیرسند و تامین اعتبار، تملک اراضی، جابهجایی و پرداخت مطالبات، بهرهبرداری، نگهداری و مهمتر از همه تعیین الگوی مصرف بخشهای دیگری از این زنجیره هستند.
آقدکش میتواند سیلاب را مهار کند، بخشی از آب را ذخیره سازد، به کشاورزی و صنعت کمک کند و پشتوانهای برای توسعه شمال استان باشد اما اگر همزمان الگوی کشت اصلاح نشود، آبیاری نوین گسترش نیابد، صنایع تبدیلی توسعه پیدا نکنند، برداشت از منابع زیرزمینی کنترل نشود و ملاحظات زیستمحیطی نادیده گرفته شود، سد تنها بخشی از مساله را حل خواهد کرد.
تجربه سیل ۱۳۹۸ هم یک پیام روشن داشت آن هم اینکه آبِ رهاشده در سیلاب میتواند خسارتزا باشد اما تجربه خشکسالیهای سالهای اخیر نشان داد آبی که ذخیره نشود و درست مصرف نشود، میتواند به بحران تبدیل شود.
به گزارش ایرنا، سد آقدکش ظرفیت عبور ۱۵۰ متر مکعب بر ثانیه سیلاب را دارد که شامل سد بتنی به ارتفاع ۶ متر ، طول تاج ۸۰ متر و دیوارههای حفاظتی ساحل چپ و راست به طول پنج هزار و ۱۰۰ متر است.
عملیات اجرایی ساخت سد آقدکش بر روی رودخانه گرگانرود در بالادست آق قلا از سال ۱۳۹۲ آغاز شده بود و قرار بود سال ۱۳۹۵ مورد بهرهبرداری قرار بگیرد.
حجم مخازن ذخیره احداثی سدآقدکش ۱۷.۵ میلیون متر مکعب است که از این حجم ۷.۵ میلیون متر مکعب برای انحراف سیلاب و مابقی مربوط به ذخیره سیلاب برای تامین آب کشاورزی و صنعت است.
همچنین کنترل سیل و ایمن کردن شهر و روستاهای اطراف، تامین آب صنایع در بالا دست شمال آق قلا، بهبود وضعیت کشاورزی منطقه و حفظ مسائل زیست محیطی در انتهای حوضه گرگانرود از جمله اهداف احداث این سد است.