به گزارش جامجم آنلاین، آیین گرامیداشت ثبت جهانی دژ الموت و استحکامات وابسته به آن با حضور جمعی از مسئولان، اساتید، پژوهشگران و فعالان حوزه میراث فرهنگی در دانشگاه معماری و هنر پارس برگزار شد. در این آیین، سخنرانان ضمن تشریح اهمیت تاریخی، معماری و فرهنگی الموت، بر ضرورت حفاظت از این میراث جهانی و توسعه گردشگری پایدار تأکید کردند.
پروفسور محمود گلابچی، بنیانگذار دانشگاه معماری و هنر پارس در این آیین با اشاره به ویژگیهای معماری و دفاعی این مجموعه اظهار کرد: الموت در شمال قزوین و بر فراز صخرهای مرتفع و باریک ساخته شده و این صخره و پرتگاههای طبیعی، بخش مهمی از استحکامات دفاعی این دژ را شکل دادهاند.
وی افزود: موقعیت جغرافیایی خاص الموت و سامانه دفاعی این قلعه که میتوان آن را یک سامانه دفاعی بر روی صخرهای سنگی دانست، از افتخارات سرزمین ماست.
گلابچی با تشریح عناصر دفاعی قلعه الموت گفت: این مجموعه در طول تاریخ شکلگیری خود، عناصر دفاعی متعددی داشته است؛ از صخره طبیعی که به عنوان دیوارهای دفاعی از مجموعه حفاظت میکرد تا دیوارههای سنگی، باروها، مسیرهای ورودی بسیار دشوار و محدود، برجها و مواضع متعدد دیدهبانی که با دقت و کیفیت بالایی طراحی شده بودند.
وی ادامه داد: یکی از ویژگیهای قابل توجه الموت، نحوه پیشبینی آب و ذخیره آذوقه است. روشهای پیشرفتهای برای انتقال و ذخیره آب و همچنین نگهداری مواد غذایی و نیازهای حیاتی ساکنان در نظر گرفته شده بود و انبارها و فضاهای داخلی متعددی نیز برای این منظور ساخته شده بود.
گلابچی با تأکید بر مسئولیتهای ایران پس از ثبت جهانی این اثر اظهار کرد: ثبت جهانی الموت علاوه بر اینکه افتخاری برای کشور ماست، مسئولیتهایی نیز ایجاد میکند. یکی از مهمترین وظایف ما این است که بتوانیم نقشه دقیق قلعه را بازسازی و شناخت کاملی از ساختار اصلی این مجموعه ارائه کنیم.
وی با اشاره به قابلیتهای دفاعی الموت برای مطالعات معماری و نظامی امروز گفت: قلعه الموت و استحکامات دفاعی آن به خوبی نشان میدهد که چگونه از توپوگرافی منطقه برای محدود کردن مسیرهای حرکت دشمن و ایجاد مواضع دفاعی چندمرحلهای استفاده شده است.
این استاد معماری یکی دیگر از ویژگیهای الموت را شبکهای بودن آن دانست و اظهار کرد: الموت تنها یک قلعه نیست، بلکه بخشی از یک شبکه دفاعی کوهستانی متشکل از قلعههای متعدد است که در کنار یکدیگر امکان حفاظت از این مجموعه را فراهم میکردند.
ایران؛ موزهای بدون سقف
دکتر علی دارابی، قائممقام وزیر و معاون میراث فرهنگی نیز در این آیین، با تبریک ثبت سیامین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو اظهار کرد: ایران اکنون ۳۰ اثر میراث ملموس و طبیعی در ۱۱۴ سایت جهانی دارد و در این حوزه جزو ۱۰ کشور نخست دنیا قرار گرفته است.
وی افزود: در حوزه میراث ناملموس نیز ایران با ۱۲۷ اثر در رتبه چهارم جهان قرار دارد و در آذرماه امسال نیز سه پرونده دیگر برای ثبت جهانی داریم. البته نفس ثبت جهانی از نگاه یونسکو به معنای رقابت یا برتری کشورها نیست، بلکه نشاندهنده میزان توجه و اهتمام کشورها به میراث فرهنگی است.
دارابی با تأکید بر اینکه ثبت جهانی یک اثر آغاز فعالیتها و برنامههای جدید است، گفت: برگزاری چنین نشستهایی از سوی دانشگاهها و مراکز علمی با هدف افزایش سواد میراثی جامعه انجام میشود تا بتوانیم میراث فرهنگی را به فرهنگ عمومی در کشور تبدیل کنیم.
وی با اشاره به تجربه پنج سال فعالیت خود در حوزه میراث فرهنگی گفت: در این مدت ۱۸ اثر را در فهرست جهانی یونسکو ثبت کردهایم، اما هر بار که به ایران بازمیگردیم، مهمترین دغدغه من این است که پس از ثبت جهانی، حفاظت، مرمت، نگهداری و معرفی این آثار را چگونه دنبال کنیم.
دکتر دارابی ایران را کشوری برخوردار از میراث تمدنی گسترده دانست و اظهار کرد: همیشه این تعبیر را به کار میبرم که ایران یک موزه بدون سقف است؛ هر جای ایران را که نگاه کنید، با آثار و نشانههایی از تاریخ و تمدن روبهرو میشوید.
وی با اشاره به اهمیت تاریخی الموت گفت: در منابع تاریخی آمده است که در قلعه الموت بیش از ۴۰۰ هزار جلد کتاب در کتابخانه آن وجود داشته است. این موضوع نشان میدهد دانش و خرد چه جایگاه مهمی در میان ایرانیان داشته است.
دارابی افزود: پادشاهان و حکومتهای مختلف آمدند و رفتند، اما ایرانیگری در طول تاریخ تداوم پیدا کرده است و یکی از دلایل این تداوم را باید در عقلانیت و توانایی ایرانیان برای مواجهه با تهدیدها و تبدیل آنها به فرصت جستوجو کرد.
وی در ادامه با اشاره به ویژگیهای دفاعی قلعه الموت گفت: الموت علاوه بر اینکه مرکز علم و دانش بوده، یک دژ دفاعی نفوذناپذیر نیز به شمار میرفته است. بازخوانی این موضوع برای امروز ما نیز اهمیت دارد.
دکتر دارابی یکی دیگر از رموز ماندگاری فرهنگ ایرانی را توانایی ایرانیان در تبدیل تهدیدها به فرصت دانست و گفت: ایرانیان با ایجاد نظام کشاورزی و قنوات توانستند کویر را مهار و آن را در خدمت توسعه، عمران و آبادانی کشور قرار دهند.
وی با اشاره به ظرفیت بالای ایران برای ثبت آثار در فهرست جهانی یونسکو گفت: ایران تنها کشوری در جهان است که اگر سالانه یک پرونده ثبت شود، برای ۵۸ سال آینده نوبت پروندههای ایران خواهد بود. اکنون ۵۸ پرونده در نوبت رزرو و ذخیره داریم که به تدریج آنها را آماده و دنبال میکنیم.
دارابی با اشاره به محدودیتهای موجود در حوزه میراث فرهنگی اظهار کرد: میراث فرهنگی وزارتخانهای متشخص و برخوردار از منزلت است، اما به لحاظ نیروی انسانی، امکانات، اعتبارات و بودجه متأسفانه در انتهای جدول دولت قرار دارد. این موضوع نباید باعث شود از مسئولیتی که به عنوان میراثدار نیاکانمان داریم غافل شویم؛ این مسئولیت بسیار سنگین است.
الموت؛ نمونهای از نبوغ و خلاقیت بشری
دکتر حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو نیز در ادامه این آیین با اشاره به معیارهای ثبت جهانی الموت اظهار کرد: در بسیاری از موارد برای ثبت جهانی یک اثر، یک معیار میتواند کفایت کند و ما نیز با همین رویکرد پرونده الموت را پیش بردیم.
وی افزود: قلعه الموت توانست یک سنت فرهنگی و تمدنی را به عنوان معیار ارائه کند؛ سنتی که دربردارنده نوعی سنت حکمرانی و فرهنگی در زمان خود بوده است.
وی با اشاره به ویژگیهای معماری و تاریخی الموت گفت: یکی از معیارهای ثبت جهانی، معرفی یک شاهکار از نبوغ و خلاقیت بشری است. مردمانی در حدود هزار سال پیش تصمیم گرفتند بنایی را در چنین موقعیتی انتخاب و به گونهای از آن استفاده کنند که ضمن تأمین امنیت خود، امکان دسترسی و ارتباط با نقاط مختلف را نیز داشته باشند. اگر این نمونهای از خلاقیت بشری نیست، پس چه چیزی را میتوان خلاقیت دانست؟
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو افزود: یکی دیگر از معیارها، فرصت تبادل ارزشهای بشری در یک بازه زمانی است. وجود کتابخانهها و فعالیتهای علمی و دانشمندپروری در الموت، این ویژگی را نیز نشان میدهد. معیار دیگر، نمونه برجستهای از معماری است که الموت این ویژگی را نیز داشته و دارد.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو با اشاره به گستردگی ظرفیتهای تمدنی ایران گفت: اگر به کل تمدن ایرانی نگاه کنیم، میبینیم که بسیاری از این شاخصها و معیارها، از جمله دربردارنده سنتهای فرهنگی، شاهکارهایی از نبوغ و خلاقیت انسانی و نمایانگر ارزشهای بشری بودن، در آثار تمدنی ایران وجود دارد. امیدواریم ثبت جهانی الموت فرصتی برای شکوفایی هرچه بیشتر گردشگری فرهنگی و تاریخی در کشور عزیزمان باشد.
ثبت جهانی و بازسازی تصویر ایران
دکتر علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور نیز با بیان اینکه ثبت آثار را میتوان از منظری فراتر از نگاه تخصصی بررسی کرد، گفت: به باور من، ثبت جهانی نوعی تصویرسازی است. متأسفانه سالهاست در بازار مکاره بنگاههای خبرپراکنی، تصاویر عجیب و غریبی از فرهنگ و تمدن دیرینه سرزمین ما ارائه شده است و یکی از شاخصترین نمونههای آن فیلم «۳۰۰» است. باید دید چه تصویری از ایران در اذهان عمومی جهان ساخته شده است.
وی افزود: با ثبت آثار، به دنبال ایجاد یک تصویر واقعی از ایران هستیم. سالهاست در بازارهای بینالمللی و حوزه تبلیغات و پروپاگاندا دسترسی و امکان مقابله مؤثر با این تصاویر منفی را نداشتهایم و در مقابل، تصاویر زشت، زننده و دور از واقعیت درباره کشورمان به وفور منتشر شده است.
مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی کشور ادامه داد: ثبت جهانی فرصتی برای تصویرسازی واقعی از ایران است و ضمن معرفی واقعیتهای فرهنگی، میتواند مقدمات توسعه را نیز فراهم کند و بستری مناسب برای تحقق توسعه پایدار باشد.
وی با اشاره به ثبت جهانی الموت گفت: رسیدن به توسعه پایدار در محدوده الموت، دو نگرانی و یک درخواست مهم دارد. ثبت این مجموعه و نقاط ارزشمند تاریخی که در پرونده آمده، قطعاً الموت را به مقصدی برای گردشگران داخلی و بینالمللی تبدیل خواهد کرد.
دکتر ایزدی افزود: از سختی سفر در دوران حسن صباح تا سهولت سفر در سال ۱۴۰۵، اتفاقات زیادی رخ داده و الموت شاهد تحولات فراوانی بوده است. این منطقه در ذهن مردم نیز تصاویر مختلفی دارد و با قرار گرفتن در فهرست میراث جهانی، خواهناخواه به یک مقصد گردشگری در سطح داخلی و بینالمللی تبدیل خواهد شد.
وی با اشاره به تصاویر منتشرشده از حضور گسترده مردم در الموت گفت: تصاویری که از حضور جمعیت برای بازدید از الموت داشتیم، نشاندهنده یک تصویرسازی مثبت است که میتواند زمینهساز برنامهریزی کلان برای رسیدن به اقتصاد گردشگری و در نهایت توسعه پایدار باشد.
دکتر ایزدی در عین حال هشدار داد: تبدیل شدن الموت به یک مقصد گردشگری، در کنار جنبههای خوشایند، میتواند دو اتفاق نامطلوب نیز رقم بزند که یکی از آنها تخریب است. اصل موضوع در حوزه ثبت آثار، چه در سطح ملی و چه در سطح بینالمللی، حفاظت است و نباید این اصل مغفول بماند.
الموت؛ میراثی با اهمیت جهانی
محمدحسن طالبیان، مسئول پرونده ثبت جهانی قلعه الموت با تشریح ویژگیهای این مجموعه و اهمیت تاریخی و معماری آن اظهار کرد: این منطقه از نظر طبیعی و توپوگرافی بسیار خاص است؛ کوهی که اطراف آن را چهار دره احاطه کرده و ساختار آن بهصورت چندطبقه و با شیبهای بسیار تند و منفی شکل گرفته است. همین شرایط باعث شده انجام مطالعات میدانی و مستندسازی در آن بسیار دشوار باشد، بهطوری که برای بررسیهای دقیقتر و فتوگرامتری با پهپاد، حتی از دو باستانشناس جوان برای بازبینی وضعیت موجود استفاده شد.
وی با اشاره به گستردگی و پیچیدگی استحکامات الموت افزود: این مجموعه بسیار وسیع است و لایههای مختلف آن طی دهههای گذشته مورد کاوش قرار گرفته اما همچنان ظرفیت پژوهشی بالایی دارد و شاید تا سالها نیز نیاز به کاوشهای جدید در بخشهای مختلف آن وجود داشته باشد.
طالبیان ادامه داد: یکی از موضوعات مهم در این پرونده، تدوین طرح جامع گردشگری با رویکرد ایمنی، حفاظت و آموزش است که باید برای این مجموعه اجرا شود. استحکامات متعدد الموت نشاندهنده عظمت و اهمیت این مجموعه در تاریخ معماری و مهندسی ایران است.
وی با بیان اینکه هفت قلعه اصلی این مجموعه از نظر بصری با یکدیگر در ارتباط هستند، گفت: در گذشته دسترسیهای بسیار دقیقی میان این قلعهها ایجاد شده بود و در لایههای پایینتر نیز شواهد فراوانی از فعالیتهای مهندسی، مدیریت منابع آب و نظامهای کشاورزی دیده میشود که حتی بر روستاهای پاییندست نیز تأثیرگذار بوده است.
مسئول پرونده ثبت جهانی قلعه الموت افزود: در این مجموعه، شبکههای پیچیده کانالکشی و سازوکارهای ذخیره و مدیریت آب برای آشامیدن و سایر نیازها وجود داشته که نشاندهنده سطح بالای دانش مهندسی در آن دوره است. همچنین برخی از سازهها با استفاده از سنگ و گچ ساخته شدهاند که ادامهدهنده سنتهای معماری پیش از اسلام هستند و به همین دلیل در برابر شرایط سخت اقلیمی مانند رطوبت، باران و برف مقاومت بالایی دارند.
وی با اشاره به وجود فضاهای دستکند و غارهای مرتبط با این مجموعه گفت: در برخی بخشها، فضاهایی در دل کوه ایجاد شده که در گذشته برای نگهداری و پناهگیری مورد استفاده قرار میگرفته و با شیبهای معکوس، اتاقها و فضاهای ارتباطی پیچیدهای در دل صخرهها شکل گرفته است.
طالبیان تأکید کرد: تمام هفت قلعه از نظر فنی، مهندسی و بصری بهصورت یکپارچه طراحی شدهاند و این مجموعه از نظر فناوری مدیریت آب و ذخیرهسازی منابع، نمونهای کمنظیر در تاریخ معماری ایران به شمار میرود؛ بهگونهای که ساکنان آن میتوانستند برای مدت طولانی در ارتفاعات بدون وابستگی بیرونی دوام بیاورند.
وی ادامه داد: بخشهای مختلف این مجموعه بهطور کامل مستندسازی شده و یافتههای باستانشناسی از جمله اشیای کشفشده در کاوشهای محدود، نشاندهنده دورههای مختلف تاریخی و سطح بالای تمدنی این منطقه است. این آثار میتواند الگویی ارزشمند برای مطالعه در حوزه مهندسی آب و مدیریت منابع باشد.
طالبیان همچنین به تولید مستندها و فیلمهای هوایی از این مجموعه اشاره کرد و گفت: بخشی از این مستندات برای یونسکو ارسال شده و در روند ثبت جهانی این اثر نیز نقش مؤثری داشته است.
ثبت جهانی الموت هم فرصت است و هم تهدید
دکتر مراد عنادی، نویسنده کتاب فرمانروایان الموت و مدیرعامل مؤسسه فرهنگی و مطبوعاتی جامجم نیز در این آیین با اشاره به دشواری سفر به الموت در گذشته گفت: خانم فریا استارک در سال ۱۳۱۰ (۱۹۳۱ میلادی) سفری به الموت داشت و سفرنامه الموت و کتاب «جغرافیای سیاسی الموت» را تدوین کرد. او در آن زمان به منطقه سفر کرد، به مالاریا مبتلا شد و سختیهای زیادی را تحمل کرد، اما برای تحقیق به الموت رفت و کتابی درباره این منطقه نوشت.
دکتر عنادی افزود: میتوان گفت کار معرفی الموت از سوی زنان آغاز شد و با زنان ادامه پیدا کرد. خانم دکتر حمیده چوبک نیز ۲۵ سال در الموت زحمت کشیدند. کتابهای تخصصی که در این زمینه نوشته شد، بیشتر الموت را به جامعه دانشگاهی معرفی کرد.
وی ادامه داد: در حوزه معرفی عمومی، شاید بتوان گفت یکی از جذابترین آثاری که درباره الموت نوشته شده، کتاب «خداوند الموت» است؛ رمانی که آقای منصوری آن را ترجمه کرده و به نوعی میتوان گفت خلق خود ایشان نیز محسوب میشود.
نویسنده کتاب فرمانروایان الموت با اشاره به استقبال از این کتاب گفت: چاپ نخست این کتاب در سال ۱۳۵۶ منتشر شد و آنقدر مورد استقبال قرار گرفت که تعداد چاپهای آن از دست رفته و توسط ناشران مختلف منتشر شده است. این کتاب در معرفی الموت به افکار عمومی نقش بسیار مهمی داشت.
وی با اشاره به گستردگی قلعههای الموت گفت: حمدالله مستوفی در «نزهةالقلوب» از وجود حدود ۵۰ قلعه در الموت سخن گفته است. این در حالی است که در سراسر ایران و حتی تا سوریه نیز آثار و قلعههای مرتبط با این حوزه وجود داشته است.
دکتر عنادی افزود: تا سالها تنها تعداد محدودی از این قلعهها شناخته شده بودند و استادانی مانند دکتر منوچهر ستوده از معدود پژوهشگرانی بودند که به سراغ قلعههای دیگر رفتند و آنها را مورد مطالعه قرار دادند.
نویسنده کتاب فرمانروایان الموت با اشاره به افزایش توجه عمومی به الموت پس از ثبت جهانی گفت: تصور میکنم با اتفاقی که رخ داده و امکاناتی که در منطقه ایجاد شده، طبیعتاً گردشگران بیشتری به الموت خواهند آمد.
وی ادامه داد: هفته گذشته جلسهای با فعالان الموت داشتیم و همه از این اتفاق خوشحال بودند، اما معتقد بودند ثبت جهانی هم یک فرصت است و هم یک تهدید. فرصت از این جهت که الموت جهانی شده، بیشتر شناخته میشود و میتواند زمینه رشد و توسعه منطقه را فراهم کند.
دکتر عنادی افزود: از سوی دیگر، الموت منطقهای بکر است و شاید ظرفیت پذیرش گردشگر انبوه را نداشته باشد. بنابراین نگرانیهایی نیز در این زمینه وجود دارد که باید در چارچوب توسعه پایدار و متوازن مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به ضرورت توسعه زیرساختهای منطقه اظهار کرد: موضوع دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، زیرساختهای الموت است. آقای دکتر دارابی اشاره کردند که میراث فرهنگی از نظر بودجه در انتهای جدول قرار دارد، اما وقتی یک اثر به ثبت جهانی میرسد، باید به زیرساختهای پیرامون آن نیز توجه ویژه شود.
مدیرعامل مؤسسه جامجم گفت: الموت از نظر امکانات نیازمند توجه است. این منطقه به تهران نزدیک است و با احداث جاده جدیدی که قرار است الموت را به تنکابن متصل کند، علاوه بر قلعهها و جاذبههای طبیعی الموت، مسیر دسترسی به شهرهایی مانند تنکابن، رامسر، رودسر و چابکسر نیز تسهیل خواهد شد.
نویسنده کتاب فرمانروایان الموت با تأکید بر ظرفیتهای متنوع گردشگری الموت گفت: همه این عوامل در کنار یکدیگر باعث خواهد شد، چه بخواهیم و چه نخواهیم با افزایش گردشگران در الموت مواجه شویم. این موضوع فقط به قلعهها محدود نمیشود؛ دریاچه، طبیعت و جشنوارههای محلی مانند جشن فندق، گیلاس و زغالاخته نیز از جاذبههای منطقه هستند.
وی افزود: بسیاری از این ظرفیتها هنوز ناشناختهاند و همین موضوع میتواند برای گردشگران جذاب باشد. الموت جاذبههای متنوعی دارد و برای استفاده صحیح از این ظرفیتها نیازمند توجه و برنامهریزی هستیم.
نویسنده کتاب فرمانروایان الموت با اشاره به تأثیر تولیدات تصویری بر افزایش توجه گردشگران به الموت گفت: سریال «حشاشین» که دو سال پیش در مصر ساخته و پخش شد، با وجود اینکه در ایران ممنوع بود و تحریفها و اشتباهات تاریخی زیادی داشت، توانست توجه مردم را به الموت جلب کند.
وی ادامه داد: یکی از مسئولان محلی به من میگفت این سریال باعث شده حدود ۳۰ درصد به تعداد گردشگران منطقه اضافه شود؛ بسیاری از افراد پس از دیدن این سریال علاقهمند شدند بدانند الموت کجاست و در گذشته چه اتفاقاتی در آن رخ داده است.
دکتر عنادی تأکید کرد: این موضوع نشان میدهد الموت ظرفیت بسیار بالایی برای معرفی و جذب گردشگر دارد و ثبت جهانی آن میتواند این ظرفیت را چند برابر کند؛ به شرط آنکه توسعه گردشگری همزمان با حفاظت از طبیعت، میراث تاریخی و بافت بکر منطقه دنبال شود.
در پایان این آیین، از اعضای کمیته پرونده ثبت جهانی قلعه الموت و استحکامات وابسته به آن، به پاس تلاشها و زحماتشان در مسیر ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو، با اهدای لوح تقدیر قدردانی شد.
∎