به گزارش خبرگزاری ایمنا از قم، قبرستان نو جایی است که سنگمزارها با لهجه تاریخ حرف میزنند و باد از میان بقعههای شکسته، نام ۴۰۰ مشاهیر را نجوا میکند؛ حالا قرار است این قبرستان کهن، «باغ مزار» شود. اما آیا میتوان این آرامش ابدی را با هیاهوی شهر آشتی داد؟
ضلع غربی حرم مطهر فاطمه معصومه (س) آنجا که انعکاس نور آفتاب از گنبد مطهر بانوی کرامت به کوچهپسکوچههای غرب قم میتابد، دیوارهای نیمهفروریخته آرامستان نوی قم خودنمایی میکند.
از پشت این دیوارهای بلند که همچون پیرمردی خشمگین محله را از خودش جدا کرده است، بوی عطر گلاب و خاک نمدار به مشام میرسد. اگر گوش بایستی، صدای ترکخوردن سنگهای کهن را میشنوی که زیر پای زمان خم شدهاند.
اینجا آرامستان نو است؛ کمی که در فضای آن قدم میزنی، بقعهای را میبینی که سقف آن فروریخته و آفتاب از میان شکافها، روی سنگمزارهای شکسته خطخطی از نور انداخته است. جایی دیگر، قبوری است که سالهاست نشست کرده است و انگار زمین، آرامآرام دارد آنها را به اعماق خود میبلعد.
آرامستان نو نه یک قبرستان ساده که آرشیوی زنده از ۴۰۰ چهره ماندگار، از میرزا حسن رشدیه که الفبا را به این سرزمین هدیه داد تا کربلایی کاظم ساروقی که قرآن را با نغمههای آسمانی به گوش تاریخ رساند.
این گنجینه پنجهکتاری، سالهاست در غبار فراموشی و فرسودگی فرو رفته است؛ سقف بعضی بقعهها فروریخته، قبوری نشست کردهاند و دیوارهای بلند بیتوجهی، هوای تازه شهر را از نفسهای این مزارها دریغ کردهاند؛ حالا اما قرار است نسیمی تازه از درون همین دیوارها بوزد.
دیوارهایی که تاریخ را حبس کردهاند
در گذشته آرامستان نو را که از خیابان امیرکبیر تماشا میکردی، چیزی بهجز یک جداره سیمانی خسته و چند مغازه تعمیرگاهی دودزده نمیدیدی این روزها اما این دیوار فروریخته و جایش را به حفاظ های کارگاه عمرانی پروژه امام موسی صدر داده است.
چند قدم آنسوتر از همین حفاظهای نقرهای رنگ، دنیایی از نامها و خاطرهها در سکوت فرو رفتهاند. آرامستان نو درست در غرب حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) جا خوش کرده است، جایی که اگر روزی روزگاری، در حاشیه شهر بود، امروز به قلب تپنده بافت تاریخی و زیارتی قم بدل شده است.
علیرضا خاکی، مدیرعامل سازمان بهسازی، نوسازی و زیباسازی اطراف حرم مطهر فاطمه معصومه(س) که سالهاست پروژه بازآفرینی آرامستان نو را پیگیری میکند در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با نگاهی که از پشت عینک، غبار غم و امید را توأمان بازتاب میداد، میگوید: در طول ۵۰ سال گذشته، بعد از باغ ملی، هیچ فضای شهری در کنار حرم ایجاد نشده است. هرچند آرامسازی خیابان ارم کمی این مشکل را رفع میکند، اما لازم است فضای پنج هکتاری آرامستان نو بهسازی و برای تردد عموم مناسب شود.
وی با نگرانی از آسیبهای وارد شده به دلیل بی توجهی سالیان طولانی به این آرامستان عنوان میکند: تبدیل شدن آرامستان نو به یک فضای رها شده شهری، موضوع کم اهمیتی نیست، در بسیاری از بقعهها سقفها ریزش کرده است، برخی قبور نشست داشته و برخی قبور مورد هتک حرمت قرار گرفته و خالی شدهاند.
در سایه ۴۰۰ ستاره
آرامستان نو بیش از ۴۰۰ شخصیت سیاسی، علمی، مذهبی، فرهنگی، نظامی و شهید را در خود جای داده است و یکی از مهم ترین اهداف طرح بازآفرینی این آرامستان شناساندن این ظرفیتها به مردم قم و زائران حرم بانوی کرامت است.
مدیرعامل سازمان بهسازی اطراف حرم مطهر دراینباره میگوید: قبرستان نو قرار است به باغ موزه مشاهیر قم تبدیل شود. این مجموعه ظرفیت بسیار خوبی برای مراجعه زائران و گردشگران دارد و اگر هرکدام از این مشاهیر و بزرگان به تنهایی در هر شهری بودند، محوریت توسعه گردشگری آن شهر محسوب میشدند.
اگر یک شهر، تنها یک آرامگاه میرزا حسن رشدیه را داشت، موزهای برایش میساختند، اما اینجا، دهها میرزا حسن رشدیه در کنار هم آرمیدهاند؛ در سکوت و غبار فراموشی.
نجوای سنگمزارها و نگرانی دلواپسها
اجرای طرح بازآفرینی آرامستان نو که پس از سالها و با پیگیریهای بین دستگاهی فراوان میسر شده، اما دل نگرانی هایی هم برای دوستداران میراث قم ایجاد کرده است.
مهیار موسوی، روزنامهنگار حوزه میراث در قم در یادداشتی با لحنی که بوی نگرانی از دلش برمیخاست، نوشته است «اگر ماشینآلات سنگین وارد این محدوده شوند، سنگمزارهای کهن، آجرهای سنتی و کاشیکاریهای ارزشمند که هرکدام روایتگر دورهای از هنر و تاریخند، چه سرنوشتی خواهند یافت؟ آیا طرح نهایی، فضایی سبز و سنگفرش است یا چیزی متناسب با معماری و اقلیم کویری قم؟»
این پرسشها بیپاسخ نمانده است. مدیرعامل سازمان بهسازی اطراف حرم مطهر در پاسخ به این نگرانیها، تصریح میکند: به هیچ عنوان بحث تخریب مطرح نیست. بحث بهسازی صورت میگیرد. نگاه این است که سنگ قبرها حفظ شود و همسطحسازی صورت گیرد.
وی ادامه میدهد: در این پروژه هیچ تخریبی صورت نمیگیرد و شأن و حرمت تمام قبور حفظ میشود.
از سوی دیگر حسین صادقی، کارشناس تاریخ فرهنگ قم معتقد است: آرامستانهای تاریخی را باید نوعی موزه باز و آرشیو زیسته دانست؛ جایی که اطلاعات اجتماعی، فرهنگی، هنری و حتی سیاسی یک جامعه در سنگها، مقابر و کتیبهها باقی مانده است؛ تخریب این فضاها، فروپاشی حافظه جمعی را به دنبال دارد.
صادقی بر ارزش هنری سنگمزارها تأکید و به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: سنگتراشی، کتیبهنگاری و نقوش موجود در آرامستانهای قدیمی، بخشی از میراث هنری یک جامعه هستند و نباید نادیده گرفته شوند.
ابوالفضل قیامی از قم پژوهان نیز از زاویه دیگری به این موضوع نگاه میکند و معتقد است: هر سنگمزار، روایتگر یک خانواده، یک دوره تاریخی و یک فرهنگ است. رابطه خانوادهها با مزار درگذشتگان تنها یک رابطه آیینی نیست بلکه حلقهای برای استمرار پیوند خانوادگی و انتقال خاطرات میان نسلهاست.
مفهوم «باغ مزار»؛ رویای پیوند شهر و آرامش
ایده اصلی که چراغ این پروژه است، مفهومی به نام «باغ مزار» است. نه یک پارک عمومی که هویت آرامستان را بشکند و نه یک قبرستان خشن و خشک که زائر را از خود براند.
باغ مزار، یعنی جایی که درختان سایه میگسترانند بر سنگمزارها، مسیرهای پیادهروی با سنگفرشهای آرام، قدمهای زائران را هدایت میکنند، آبخوریها و وضوخانهها در کنار نیمکتهایی برای تأمل و تفکر قرار میگیرند.
مدیرعامل سازمان بهسازی اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س) در تشریح این مفهوم با دقت تمام بر تمایز آن با بوستانسازی تأکید و اضافه میکند: هدف از این اقدامات ساخت آبنما و اتفاقاتی از این دست، به معنای بوستانسازی نیست. مناسبسازی به معنی ساخت نیمکت، آبخوری، وضوخانه و راه دسترسی به حرم مطهر است تا رفتوآمد مردم تسهیل شود.
وی ادامه میدهد: با این اقدامات هم زائران و هم کسانی که ساکن منطقه هستند، شاهد افزایش کیفیت محیطی خواهند بود.
پازل بزرگتر؛ آرامستان در دل محلات
ماجرا تنها به دیوارهای آرامستان ختم نمیشود، پشت این طرح یک نقشه بزرگتر برای بافت پیرامون حرم کشیده شده است. محلههای قمنو و آبشار که سالهاست با بافت فرسوده و دسترسیهای نامناسب دستبهگریباناند، قرار است با تملک برخی پلاکها، به شبکه معابر متصل شوند.
خاکی عنوان میکند: با تملک یکی دو اتصال، محله قمنو و آبشار اتفاق افتاده و بهسازی این محلات آغاز میشود؛ محله آبشار محل اقامت بسیاری از زائران است و با تملک این پلاکها، این محلات دسترسی بهتری به حرم پیدا میکنند و مستقیم به خیابان متصل میشوند.
آرامستان نو قرار نیست قبرستان بودن را فراموش کند؛ قرار است شأن و حرمت آن با کیفیت محیطی والاتر حفظ شود. آینده این پروژه نه به سرعت اجرا که به میزان پایبندی به وعدهای بستگی دارد که خاکی و همکارانش در سازمان بهسازی دادهاند «حفظ ۴۰۰ نام، ۴۰۰ روایت و ۴۰۰ ستاره فروزان تاریخ قم»
این خاکیان خفته در دل آرامستاناند که به ما میآموزند؛ در مسیر توسعه، اگر گذشته را فراموش نکنیم، آیندهای محکمتر خواهیم ساخت.