در اقتصاد ایران اصلاح ساختار باید از مسیر اصلاح قیمت عبور کند، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که مسائل هیچ‌گاه صرفاً از محل افزایش قیمت حل نشده‌اند. در سال‌های گذشته قیمت بنزین را تا حدود 5 هزار برابر افزایش داده‌ایم، اما همچنان نتوانسته‌ایم مشکل مصرف بنزین و ساختار مصرف انرژی در کشور را اصلاح و مدیریت کنیم. در حال حاضر سهمیه‌بندی بنزین بر مبنای مالکیت خودرو بوده و میزان بنزین یارانه‌ای به کارت سوخت هر خودرو اختصاص می‌یابد. اما موضوع ناترازی بنزین بسیاری از کارشناسان بر لزوم بازنگری در نظام تخصیص یارانه تأکید دارند.
رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی از بررسی 3 سناریو برای مدیریت مصرف و توزیع بنزین خبر داد و گفت تصمیم‌گیری درباره گزینه نهایی طی 10 تا 15 روز آینده انجام خواهد شد. به گفته اسماعیل سقاب اصفهانی، هیچ‌یک از این سناریوها تاکنون به تصویب نهایی نرسیده است.

اختصاص بنزین به هر کدملی

یکی از سناریوهای مطرح اختصاص سهمیه بنزین به هر کد ملی است، این طرح که هدف آن توزیع عادلانه‌تر یارانه بنزین و کاهش قاچاق سوخت عنوان می‌شود، موافقان و مخالفان متعددی دارد.
بر اساس این طرح، میزان مشخصی از بنزین یارانه‌ای ماهانه به هر فرد (بر اساس کد ملی و نه مالکیت خودرو) اختصاص داده می‌شود. هر فرد می‌تواند سهمیه خود را برداشت کرده یا حتی بخشی از آن را به دیگران واگذار کند. این مدل، بنزین را از یک کالای وابسته به خودرو به یک حق عمومی تغییر می‌دهد. افراد فاقد خودرو برای اولین بار از یارانه بنزین بهره‌مند می‌شوند و توزیع یارانه از تمرکز بر مالکان خودرو خارج می‌شود. با رصد بهای مصرف بنزین بر اساس کد ملی، شفافیت بیشتری ایجاد شده و امکان ردیابی مصرف غیرمنطقی و قاچاق آسان‌تر می‌شود. تخصیص سهمیه به جای خودرو احتمالاً به بهینه‌سازی مصرف و کنترل تقاضا منجر خواهد شد.
برخی کارشناسان این طرح را گامی مثبت در جهت توزیع شفاف‌تر یارانه‌ها می‌دانند و معتقدند با اجرای صحیح می‌توان تبعات منفی را به حداقل رساند. در مقابل، بعضی صاحبنظران هشدار می‌دهند بدون تقویت زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و تعیین سازوکار مشخص، اجرای طرح می‌تواند به چالش‌هایی تازه در نظام توزیع یارانه‌ای منجر شود.

توزیع ۱۲۱ میلیون لیتر با قیمت فعلی و سپس خاموشی جایگاه‌ها

سناریوی دوم، قیمت فعلی بنزین بدون تغییر باقی می‌ماند، اما عرضه سوخت به میزان تولید روزانه محدود خواهد شد. بر اساس توضیحات سقاب اصفهانی، سقف تولید روزانه حدود 121 میلیون لیتر در نظر گرفته شده و پس از رسیدن مصرف به این میزان، امکان ادامه عرضه از سوی جایگاه‌ها وجود نخواهد داشت.

فروش مازاد با نرخ آزاد

سناریوی سوم بر مبنای سهمیه‌بندی بنزین تولیدی میان خودروهای موجود طراحی شده است. در این مدل، 121 میلیون لیتر بنزین تولیدشده در روز میان خودروها توزیع می‌شود و افرادی که مصرف بیشتری از سهمیه تعیین‌شده داشته باشند، باید سوخت مورد نیاز خود را با نرخ آزاد تأمین کنند. با الگوی فعلی سهمیه‌بندی همخوانی بیشتری دارد و می‌تواند انگیزه‌ای برای کاهش مصرف ایجاد کند، اما ممکن است فشار مالی به مصرف‌کنندگان پر‌مصرف وارد کند. هرچند دولت می تواند با شناسایی مشاغل خدماتی، میزان سهمیه بنزین هزار و پانصد تومانی آنان را افزایش دهد.

تصمیم نهایی هنوز گرفته نشده است
به هر حال، هر سه سناریو نیازمند اطلاع‌رسانی شفاف و زمان‌بندی مناسب قبل از اجرا هستند تا از غافل‌گیری مردم جلوگیری شود. سقاب اصفهانی تأکید کرده است که ارقام و مدل‌های مطرح‌شده هنوز در مرحله بررسی قرار دارند و هیچ‌کدام به‌عنوان طرح نهایی دولت تصویب نشده‌اند. به گفته او، پس از انتخاب گزینه نهایی نیز قرار نیست طرح به‌صورت ناگهانی اجرا شود و پیش از اجرای آن، چند هفته برای اطلاع‌رسانی و گفت‌وگو با مردم در نظر گرفته خواهد شد.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که دولت در ماه‌های اخیر چند مدل مختلف برای مدیریت ناترازی بنزین و کاهش مصرف بررسی کرده است. سقاب اصفهانی نیز پیش‌تر تأکید کرده بود که انتخاب راهکار نهایی به شرایط تأمین بنزین و امکان واردات آن بستگی خواهد داشت.
نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی، با اشاره به ضرورت اصلاح قیمت حامل‌های انرژی اظهار کرد: برای اصلاح قیمت حامل‌های انرژی باید اختلاف میان قیمت فعلی و قیمت واقعی مشخص شود و این اختلاف در قالب یک طرح پلکانی یا برنامه چهار ساله برای جامعه اصلاح شود. نجفی درباره ارزیابی خود از طرح دولت برای اصلاح نظام توزیع بنزین گفت: به نظر من این طرح کارشناسی‌شده نیست. اگر قرار است دولت طرحی را در این حوزه ارائه کند، حداقل باید مطابق قانون بهبود مستمر محیط کسب‌وکار نظر یکی از تشکل‌های حرفه‌ای مرتبط را دریافت می‌کرد و طرح را برای بررسی در اختیار ما قرار می‌داد. وی ادامه داد: در حالی که چنین اتفاقی رخ نداده و دولت به‌صورت خودسرانه در حال پیشبرد موضوع است، حتی میان ارکان دولت نیز نوعی بی‌خبری وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که ساختارهای مرتبط با پخش و پالایش از تصمیمات معاونت راهبردی انرژی بی‌خبر هستند و ناگهان با طرحی مواجه می‌شوند که برای اخذ نظر ارائه شده است. نجفی درباره نقش سیاست قیمتی در اصلاح مصرف انرژی نیز اظهار کرد: در اقتصاد ایران اصلاح ساختار باید از مسیر اصلاح قیمت عبور کند، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که مسائل هیچ‌گاه صرفاً از محل افزایش قیمت حل نشده‌اند. در سال‌های گذشته قیمت بنزین را تا حدود 5 هزار برابر افزایش داده‌ایم، اما همچنان نتوانسته‌ایم مشکل مصرف بنزین و ساختار مصرف انرژی در کشور را اصلاح و مدیریت کنیم.