این استاد دانشگاه با اشاره به دو گفتمان قالب درباره زن در جهان امروز اظهار داشت: «گفتمان نخست، زن را عمدتاً در چارچوب خانه و خانواده محدود میکند و گفتمان دوم، ارزش او را تنها بر پایه رقابت اقتصادی و استقلال فردی میسنجد. در مقابل این دو نگاه، مکتب اسلام الگویی متفاوت ارائه میدهد؛ الگویی که زن را در عین حفظ کرامت انسانی، خانواده و معنویت، کنشگری فعال در عرصه اجتماعی، فرهنگی، علمی و تمدنی میداند.»
وی با اشاره به نظریههای جامعهشناسی، از تأکید «Durkheim» بر انسجام اجتماعی، برجسته کردن نقش ارزشها در جهتدهی به کنش اجتماعی از سوی «Weber»، سخن گفتن «Bourdieu» از سرمایه اجتماعی و سرمایه نمادین، ترسیم اعتماد اجتماعی به عنوان بنیان توسعه توسط «Putnam Giddens» و معرفی عاملیت انسان به عنوان عامل تغییر ساختارها یاد کرد و بیان داشت که زنان مسلمان در عمل، تجلی این مفاهیم بودهاند و نه تنها سرمایه اجتماعی، بلکه سرمایه ایمانی، فرهنگی و هویتی را به جامعه بخشیدهاند.
بانوی اندیشمند کشورمان از ارائه «مدل پنج ضلعی کنشگری زن مسلمان» خبر داد و گفت در این مدل، زن مسلمان پنج نوع سرمایه تولید میکند: نخست سرمایه ایمانی به عنوان منبع جهت و معنای کنشهای اجتماعی؛ دوم سرمایه خانوادگی، چراکه خانواده نخستین نهاد جامعهپذیری و مهمترین بستر انتقال هویت، اخلاق و فرهنگ است؛ سوم سرمایه اجتماعی شامل اعتماد، مشارکت، همبستگی و مسئولیتپذیری که زیربنای پایداری هر جامعه است؛ چهارم سرمایه فرهنگی شامل دانش، آموزش، روایت تاریخی و انتقال ارزشها که مانع گسست فرهنگی میشود؛ و در نهایت سرمایه تمدنی که از همافزایی چهار سرمایه پیشین شکل میگیرد و جامعه را قادر میسازد علم، فرهنگ، پیشرفت و تمدن تولید کند.
وی مقاومت اجتماعی را صرفاً محصول قدرت سخت ندانست و آن را حاصل شکلگیری همین سرمایههای انسانی و اجتماعی برشمرد. این پژوهشگر با مددگرفتن از تاریخ اسلام، حضرت خدیجه کبری (س) را نخستین معمار سرمایه اجتماعی امت اسلامی معرفی کرد که با ایمان، اعتماد، حمایت و ایثار، سرمایه اقتصادی خود را به سرمایه اجتماعی تبدیل و مشروعیت اجتماعی جامعه نوپای اسلامی را استحکام بخشید.
حضرت فاطمه زهرا (س) را نیز الگوی کامل پیوند میان خانواده، هویت و مسئولیت اجتماعی توصیف کرد که در شخصیتشان عبادت، مادری، همسری و مسئولیت اجتماعی در کنار هم معنا یافته و نشان دادند که خانواده و جامعه دو نهاد رقیب نیستند.
وی ادامه داد: «حضرت زینب کبری (س) نمونه بیبدیل مدیریت بحران، روایت حقیقت و حفظ حافظه تاریخی است. اگر عاشورا تنها یک حادثه نظامی بود، شاید در تاریخ باقی نمیماند؛ اما روایت آگاهانه ایشان، آن را به اسطورهای ماندگار و الهامبخش برای همه آزادیخواهان جهان تبدیل کرد.» به گفته وی، آنچه امروز در ادبیات جامعهشناسی با مفاهیمی همچون تابآوری اجتماعی، حافظه جمعی و روایت مقاومت شناخته میشود، قرنها پیش در سیره حضرت زینب (سلام الله علیها) متجلی شده است.
لطیفه دوجی با طرح پرسش چگونگی استمرار این میراث تاریخی در جهان معاصر، پاسخ را به «الگوی سوم زن» مربوط دانست که از سوی رهبر انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی سید علی خامنهای (رحمت الله علیه) مطرح شده است. وی این نظریه را فارغ از نگاههای سیاسی، از منظر جامعهشناسی به عنوان چارچوبی تحلیلی برای فهم نقش زن مسلمان در جهان معاصر قابل مطالعه دانست و اظهار داشت در این چارچوب، زن مسلمان نه به حاشیه جامعه رانده میشود و نه هویتش صرفاً در رقابت اقتصادی تعریف میشود، بلکه با حفظ کرامت انسانی، خانواده را کانون تولید سرمایه اجتماعی میداند و در عرصههای علم، فرهنگ، آموزش، مدیریت، پژوهش و خدمات اجتماعی حضوری فعال و اثرگذار دارد.
وی «الگوی سوم زن» را بر سه رکن اساسی استوار دانست: کرامت انسانی؛ خانواده به عنوان کانون تولید سرمایه اجتماعی و مشارکت مسئولانه در ساخت آینده جامعه. به گفته وی، این الگو تلاش میکند میان هویت دینی، عاملیت اجتماعی و مسئولیت تمدنی پیوندی پایدار برقرار کند.
این استاد دانشگاه با اشاره به تجربههای امروز زنان مسلمان در ایران، فلسطین، لبنان، یمن و دیگر جوامع اسلامی تصریح کرد کنشگری آنان محدود به نقشهای سنتی نیست؛ بلکه در سختترین شرایط به بازیگران اصلی حفظ سرمایه اجتماعی تبدیل میشوند و در کنار تحمل رنجهای جنگ، مسئولیت حفظ خانواده، مراقبت از کودکان، آموزش، امدادرسانی، تقویت امید، انتقال حقیقت و ثبت روایتهای انسانی را بر عهده گرفتهاند.
وی افزود: «در غزه، زن مسلمان تنها قربانی جنگ نیست؛ بلکه حافظ هویت، فرهنگ و حافظه جمعی یک ملت است. در لبنان نیز زنان در کنار فعالیتهای آموزشی، درمانی و فرهنگی، نقش مهمی در بازسازی سرمایه اجتماعی بعد از بحرانها ایفا کردند.»
لطیفه دوجی با اشاره به دوران دفاع مقدس و جنگ تحمیلی، نقش زنان ایرانی را در عرصههای درمان، امداد، مدیریت خانواده، فعالیتهای داوطلبانه، رسانه، آموزش، پشتیبانی اجتماعی و تقویت روحیه عمومی تعیینکننده خواند و خاطرنشان کرد: «جامعهشناسی بحران به ما میآموزد که هیچ جامعهای صرفاً با ابزارهای نظامی پایدار نمیماند؛ آنچه بقای جامعه را تضمین میکند، شبکه اعتماد، همبستگی اجتماعی و امید جمعی است که زنان از مهمترین تولیدکنندگان و پاسداران آن هستند.»
وی مقاومت را نه تنها ایستادگی در برابر تهدیدات بیرونی، بلکه حفظ کرامت انسان، پاسداری از خانواده، تقویت اخلاق، دفاع از حقیقت و استمرار امید در سختترین شرایط تعریف کرد و زنان مسلمان را در شکلگیری این تابآوری اجتماعی صاحب نقش بیبدیل دانست.
بانوی اندیشمند کشورمان همچنین تقریب مذاهب را صرفاً به معنای نزدیک شدن دیدگاههای فقهی ندانست و آن را به معنای یافتن ظرفیتهای مشترک برای حل مسائل جهان اسلام توصیف کرد. وی جایگاه والای زن مسلمان را یکی از بزرگترین این ظرفیتها خواند و شخصیتهایی مانند حضرت خدیجه، حضرت فاطمه زهرا و حضرت زینب (سلام الله علیهن) را سرمایه مشترک امت اسلامی و محور گفتوگو، همدلی و همکاری میان ملتهای مسلمان معرفی کرد.
دوجی در پایان سخنرانی خود سه گزاره علمی ارائه کرد:
- گزاره نخست: زن مسلمان مهمترین تولیدکننده سرمایه اجتماعی، سرمایه فرهنگی و سرمایه اخلاقی در جوامع اسلامی است.
گزاره دوم: پایداری هر مقاومت، بیش از آنکه به قدرت سخت وابسته باشد، به سرمایه اجتماعی، هویت جمعی و تابآوری جامعه وابسته است و زنان در شکلگیری این سرمایهها نقشی بنیادین دارند.
گزاره سوم: الگوی زن مسلمان، از مکتب نبوی تا روزگار معاصر و در قالب «الگوی سوم زن»، الگویی برای تقابل تمدنها نیست، بلکه الگویی برای ساخت جامعهای مبتنی بر کرامت انسان، عدالت، خانواده، دانش، همبستگی و همزیستی مسالمتآمیز است.
دوجی در بخش پایانی سخنان خود با بیان اینکه راه پیش روی زن مسلمان از ایمان آغاز میشود، با دانش و مسئولیت اجتماعی ادامه مییابد و با ساختن آیندهای سرشار از عدالت، کرامت و امید برای امت اسلامی پایان میگیرد، از توجه و شکیبایی حاضران قدردانی کرد.
انتهای پیام/∎