منابع زنده، ذخایر آبزی، سواحل و تالابهای وابسته، ظرفیتهای حملونقل و گردشگری، منابع انرژی و نیز ارزشهای طبیعی و تاریخی آن، این دریا را به سرمایهای مشترک برای نسلهای امروز و آینده تبدیل کرده است. از این رو، حفاظت و بهرهبرداری پایدار از آن، نیازمند شناخت علمی دقیق و تصمیمگیری مبتنی بر داده و شواهد است.
امروز دریای کاسپین با مجموعهای از چالشهای بههمپیوسته مواجه است؛ تغییرات تراز آب و دمای دریا، تغییر رژیمهای هیدرولوژیک و اقلیمی، آلودگیهای ناشی از فعالیتهای ساحلی و خشکیزاد، ورود آلایندههای نوظهور و میکروپلاستیکها، تغییرات جوامع زیستی و منابع آبزی، تخریب زیستگاههای ساحلی، شکوفاییهای جلبکی، و مخاطرات زمینشناختی و ساحلی، تنها بخشی از مسائلی هستند که آینده این پهنه آبی را تحت تأثیر قرار میدهند.
پیچیدگی این مسائل نیز از آنجا ناشی میشود که بسیاری از آنها محدود به مرزهای سیاسی نیستند و پیامدهای آنها در مقیاس کل حوضه خود را نشان میدهد.
در چنین شرایطی، همکاری علمی و منطقهای میان کشورهای ساحلی، با مشارکت دانشگاهها، مؤسسات پژوهشی، دستگاههای اجرایی، سازمانهای متولی محیطزیست و منابع طبیعی، جوامع محلی و سایر ذینفعان، ضرورتی اجتنابناپذیر است.
پایش هماهنگ، تبادل داده و اطلاعات، توسعه برنامههای مشترک پژوهشی و ایجاد سازوکارهای مشترک برای ارزیابی تغییرات محیطی میتواند زمینه را برای درک بهتر تحولات خزر و اتخاذ تصمیمهای مؤثرتر در زمینه حفاظت و بهرهبرداری پایدار از آن فراهم کند.
پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی نیز طی سالهای گذشته، بخشی از ظرفیت علمی و پژوهشی خود را به مطالعه و پایش دریای کاسپین اختصاص داده است.
پژوهشگران پژوهشگاه در حوزههای مختلفی از جمله اقیانوسشناسی فیزیکی و مطالعه گردش و ساختار آب، بررسی تغییرات دما و شوری و تراز آب، هیدروشیمی و کیفیت آب، رسوبشناسی و ژئوشیمی، مطالعه آلایندهها، تنوع زیستی و جوامع پلانکتونی و کفزی، منابع آبزی، مخاطرات دریایی و زمینشناختی، و استفاده از دادههای ماهوارهای و روشهای نوین پایش به مطالعه این دریا پرداختهاند.
بخشی از این تحقیقات به شناخت ساختار و پویایی آبهای خزر جنوبی و فرایندهای مؤثر بر تجدید و جابهجایی تودههای آب، تغییرات تراز آب و پاسخ دریا به عوامل جوی اختصاص داشته است.
در حوزه شیمیایی و محیطزیستی نیز بررسی اکسیژن محلول، مواد مغذی و کیفیت آب، مطالعه روند ورود و انتشار آلایندهها و آلایندههای نوظهور، و ارزیابی وضعیت رسوبات، تصویری دقیقتر از فرایندهای مؤثر بر سلامت محیط دریایی ارائه کرده است.
در حوزه زیستی نیز مطالعات پژوهشگاه به شناخت تغییرات جوامع فیتوپلانکتونی و بنتوزی، بررسی تغییرات ساختار زیستی و ارزیابی وضعیت اکولوژیک مناطق ساحلی کمک کرده است. در کنار این مطالعات، استفاده از ظرفیتهای سنجش از دور برای پایش تغییرات دمای سطح آب، کلروفیل و سایر شاخصهای محیطی، و همچنین پژوهش درباره رسوبات، تغییرات دیرینه محیطی و مخاطراتی مانند زمینلغزشهای زیردریایی و امواج ناشی از آنها، ابعاد دیگری از فعالیتهای علمی پژوهشگاه در دریای کاسپین را شکل داده است.
این مجموعه مطالعات، علاوه بر توسعه دانش علمی درباره خزر، میتواند پشتوانهای برای پایش مستمر، ارزیابی وضعیت محیطی، شناسایی روندهای تغییر، پیشبینی مخاطرات و پشتیبانی علمی از تصمیمگیریهای مدیریتی باشد. با این حال، استمرار این مسیر نیازمند توسعه شبکههای پایش، تکمیل دادههای بلندمدت، استفاده از فناوریهای نوین مشاهده و سنجش از دور، و مهمتر از همه، تقویت همکاری و تبادل داده در مقیاس منطقهای است.
پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی آمادگی دارد در چارچوب مأموریتهای علمی خود، در توسعه برنامههای مشترک پژوهشی و پایش دریای کاسپین با مؤسسات علمی کشورهای ساحلی همکاری کند و همچنین ظرفیتهای علمی و تخصصی خود را برای ارائه مشاوره، انجام مطالعات کاربردی، پایش و ارزیابی وضعیت محیطی و پاسخ به نیازهای پژوهشی دستگاههای اجرایی و سازمانهای مرتبط در داخل کشور به کار گیرد.
امید است با اتکا به دانش و تجربه پژوهشگران کشورهای ساحلی و با مشارکت مؤثر همه ذینفعان، بتوانیم شناخت دقیقتر و جامعتری از تحولات دریای کاسپین به دست آوریم و زمینه را برای حفاظت از محیط زیست، بهرهبرداری مسئولانه از منابع و انتقال این میراث طبیعی ارزشمند به نسلهای آینده فراهم کنیم.
* رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوسشناسی و علوم جوی