خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا: در جهانی که دیوارهای بی‌اعتمادی، نژادپرستی و ملیت‌گرایی افراطی هر روز بلندتر می‌شود، اربعین به مثابه آیینه‌ای تمام‌نما از وحدت و برادری انسانی می‌درخشد. میلیون‌ها انسان از سراسر گیتی، با رنگ‌های مختلف، زبان‌های گوناگون و فرهنگ‌های متنوع، در مسیر نجف تا کربلا گرد هم می‌آیند و صحنه‌ای بی‌نظیر از «زندگی مسالمت‌آمیز» را به تصویر می‌کشند.(۱) قرآن کریم، قرن‌ها پیش، فلسفه این تنوع و راهکار دستیابی به وحدت را به زیبایی تبیین کرده است. 

مدرسه «شناخت»؛ از تفاوت‌ها به هم‌دلی می‌رسیم

«یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُم مِّن ذَکَرٍ وَأُنثَیٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ»
(2)

 «ای مردم! ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید؛ بی‌گمان گرامی‌ترین شما نزد خدا، پرهیزگارترین شماست. بی‌گمان خدا دانای آگاه است.»

این آیه، منشور برابری و شناخت در اسلام است. خداوند با خطاب عمومی «ای مردم»، همه انسان‌ها را بدون تبعیض مورد خطاب قرار می‌دهد. ریشه مشترک همه را از «یک مرد و زن» یادآور می‌شود تا غرور نژادی را در هم بشکند. سپس، تنوع ملت‌ها و قبیله‌ها را نه یک عیب، بلکه ابزاری برای «تَعَارُف» (شناخت متقابل) معرفی می‌کند. علامه طباطبایی در المیزان ذیل این آیه می‌فرماید: «مقصود از تشعّب و قبایل، ایجاد شناخت و ارتباط انسانی است نه تفاخر و تفرقه».(۳) فخر رازی نیز تأکید دارد که این آیه، همه امتیازات نژادی و قبیله‌ای را نفی می‌کند و کمال واقعی را در معنویت و اخلاق می‌داند.(۴) در اربعین، این آیه به تماشایی‌ترین شکل ممکن تحقق می‌یابد. زائر افغانستانی کنار زائر پاکستانی، ایرانی در کنار عراقی، ترکی در کنار هندی و حتی مسیحی و ایزدی در کنار شیعه، همگی بدون توجه به ملیت و نژاد، در یک مسیر واحد حرکت می‌کنند.(۵) در موکب‌ها، یک عراقی غذای خود را به ایرانی تقدیم می‌کند و پاکستانی، کفش‌های ترکی را تعمیر می‌کند؛ بی‌آنکه زبان یکدیگر را بفهمند. در این فضاست که «شناخت» به «هم‌دلی» تبدیل می‌شود و برتری‌های کاذب نژادی فرو می‌ریزد. جامعه‌شناسان معتقدند که اربعین، بزرگ‌ترین آزمایشگاه همبستگی انسانی در جهان معاصر است که نظریه «برابری» را بدون هیچ اجبار سیاسی یا اقتصادی به نمایش می‌گذارد (۶). تنها معیار ماندگار، «تقوا» و «ایثار» است؛ همان چیزی که در عمق وجود هر زائر حسینی به ودیعه نهاده شده است.

ریسمان محکم الهی؛ وحدتی که تفرقه را در هم می‌شکند

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا ۚ وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا»
(۷)

«و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود به یاد آورید که زمانی دشمن یکدیگر بودید، پس میان دل‌هایتان الفت انداخت و به لطف او برادر شدید.»

این آیه، فرمان وحدت و هشدار از تفرقه است. «حبل الله» (ریسمان خدا) به قرآن، پیامبر و محورهای مشترک الهی تفسیر شده است که همه مؤمنان را به هم پیوند می‌دهد. آیه یادآور می‌شود که پیش از این الفت الهی، انسان‌ها دشمن یکدیگر بودند، اما خداوند دل‌هایشان را به هم نزدیک کرد و برادر شدند. مفسران بر این باورند که این آیه، بزرگ‌ترین دستور قرآن برای حفظ انسجام جامعه اسلامی است و هرگونه تفرقه را نکوهش می‌کند (۸)

اربعین، تجلی عینی این «ریسمان الهی» در عصر حاضر است. چه عاملی می‌تواند میلیون‌ها انسان از هشتاد ملیت را با وجود دشمنی‌های سیاسی و تبلیغات سوء رسانه‌ای، در کنار هم جمع کند؟ پاسخ، عشق به اباعبدالله الحسین (ع) است که خود، تجسم کامل «حبل الله» و ادامه‌دهنده راه پیامبر است. زائران با گام نهادن در این مسیر، عملاً به ریسمان الهی چنگ می‌زنند و از پراکندگی می‌رهند. موکب‌های مردمی، حلقه‌های این ریسمان محکم هستند که با خدمت بی‌چشم‌داشت، دل‌های به ظاهر بیگانه را به هم گره می‌زنند.(۹) آن‌که دیروز دشمن بود، امروز در کنار سفره ایثار، برادر دیروزی می‌شود. این همان «تألیف قلوب» در مقیاسی جهانی است که سیاست‌مداران از انجام آن عاجزند. گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که در طول مسیر، اختلافات سیاسی و قومی جای خود را به همدلی و مهربانی می‌دهد و زائران، برادری‌هایی فراتر از نسب و نژاد را تجربه می‌کنند.(۱۰)

 برادری فراگیر؛ وقتی ایمان، نسب‌ها را کنار می‌زند

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ ۚ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»
(۱۱)

 «مؤمنان برادران یکدیگرند؛ پس میان برادرانتان صلح برقرار کنید و از خدا پروا دارید تا مورد رحمت قرار گیرید.»

این آیه، نهایی‌ترین و زیباترین تعریف برادری را ارائه می‌دهد. برادری در اینجا نه بر اساس خون و نسب، که بر اساس ایمان و باور مشترک تعریف می‌شود. در سایه این برادری، وظیفه «اصلاح ذات البین» (صلح‌دهی میان برادران) نیز بر دوش همگان نهاده می‌شود تا جامعه مؤمنان همواره در آرامش و آشتی باشد. شیخ طبرسی در مجمع البیان ذیل این آیه می‌نویسد: «خداوند مؤمنان را برادر یکدیگر قرار داد تا کینه و دشمنی از میانشان برود و محبت و الفت جایگزین آن شود».(۱۲)

در راهپیمایی اربعین، این برادری معنوی به عالی‌ترین وجه خود را نشان می‌دهد. زائرانی که تا دیروز هیچ شناختی از هم نداشتند، امروز خود را «خواهر و برادر دینی» می‌دانند. مرزهای جغرافیایی، زبانی و حتی مذهبی (با حضور اهل سنت و مسیحیان) در سایه این برادری فراگیر رنگ می‌بازد. صحنه‌های کمک مؤمنان به یکدیگر؛ از بستن کفش و مالیدن پا گرفته تا تقسیم آخرین جرعه آب، همه و همه ترجمان عملی «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» است (۱۳). در این فضای برادرانه، کینه‌ها و دشمنی‌های دنیوی جای خود را به مهربانی و دلدادگی می‌دهند و زائران با «تقوای الهی»، زمینه رحمت خداوند را برای خود و دیگران فراهم می‌کنند.

اربعین، تجلیگاه آیات وحدت

اربعین فقط یک راهپیمایی نیست؛ مکتبی پویا و زنده برای آموزش وحدت و برادری به جهانیان است. آیه «لِتَعَارَفُوا» به ما می‌آموزد که تفاوت‌ها را پله‌های شناخت کنیم. آیه «اعْتَصِمُوا» به ما فرمان می‌دهد که ریسمان مشترک الهی را محکم بگیریم و از تفرقه بگریزیم. آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ» نیز بالاترین درجه همبستگی را، یعنی برادری ناب معنوی، به ما هدیه می‌دهد. در مسیر اربعین، این سه آیه نه در کتاب‌ها که در رفتار میلیون‌ها انسان جاری است و به ما ثابت می‌کند که زیستن در کنار هم، با همه تفاوت‌ها، نه تنها ممکن، که شیرین‌ترین شکل زندگی است. این همان پیام جاودانه کربلاست که در سایه عشق، جغرافیا و مرزها را در هم می‌شکند و «امت واحده» را به نظاره می‌نشیند.

پی نوشت:

۱. ستاد مرکزی اربعین ایران. گزارش عملکرد سالانه ۱۴۰۲، تهران، ۱۴۰۲، ص ۱۵.

۲.سوره حجرات/ آیه ۱۳

۳. طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۸، قم: انتشارات اسلامی جامعه مدرسین، ۱۳۶۳، ص ۳۳۲.

۴. رازی، فخرالدین. تفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، ج ۷، بیروت: دار الفکر، ۱۴۰۴ ق، ص ۱۴۰.

۵.زواره‌ای، محمدجواد. جغرافیای حماسه؛ تحلیل فضایی پیاده‌روی اربعین، تهران: انتشارات پژوهشکده حج و زیارت، ۱۳۹۶، ص ۴۵.

۶. رضایی، احمد. «جامعه‌شناسی پیاده‌روی اربعین»، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره ۴۵، ۱۳۹۵، ص ۱۲۵.

۷.سوره آل عمران/ آیه ۱۰۳

۸. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. تفسیر نمونه، ج ۲، تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۵۳، ص ۵۲۰.

۹.قائمی، علی اکبر. حماسه اربعین، قم: انتشارات دارالحدیث، ۱۳۹۰، ص ۱۱۲.

۱۰. سازمان حج و زیارت ایران. گزارش‌های سالانه آمار زائران اربعین، تهران، ۱۴۰۲، ص ۳۴.

۱۱.سوره حجرات/أیه ۱۰

۱۲.طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۹، بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۶ ق، ص ۲۴۰.

۱۳. کریمی، محمدحسین. اربعین؛ همبستگی اجتماعی در عصر جهانی‌شدن، قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۱، ص ۸۵.

فیروزه دلداری(پژوهشگر,  فعال رسانه و فضای مجازی)