به گزارش سرویس علم خبرگزاری کتاب ایران ایبنا، «دنیاگیریها: بیماریهای مرگبار از طاعون خیارکی تا کرونا» نوشتهی دیوید والتنر-تیوز با ترجمهی رشاد مردوخی از سوی نشر نی منتشر شد؛ کتابی دربارهی بیماریهایی که از حیوانات به انسان رسیدهاند و این پرسش که انسان تا چه اندازه خود در ساختن زمینهی ظهور و گسترش آنها نقش داشته است.
بیماریهای همهگیر معمولاً در روایتهای تاریخی بهعنوان فجایعی ناگهانی و گاه غیرقابلپیشبینی ظاهر میشوند؛ بیماریای از راه میرسد، شیوع پیدا میکند، جوامع را غافلگیر میکند و پس از مدتی فروکش میکند. اما دیوید والتنر-تیوز، همهگیرشناس، دامپزشک و متخصص بیماریهای مشترک انسان و حیوان و سلامت زیستبوم، در کتاب «دنیاگیریها» تلاش میکند این تصویر ساده را کنار بزند و به سراغ پرسشی بنیادیتر برود: بیماریهای مرگبار چگونه از جهان حیوانات به جهان انسان وارد میشوند و چرا در دنیای امروز امکان ظهور و گسترش آنها بیشتر شده است؟
نسخهی انگلیسی این کتاب با عنوان On Pandemics: Deadly Diseases from Bubonic Plague to Coronavirus در سال ۲۰۲۰ منتشر شد. این اثر در واقع بازنویسی و بهروزرسانی کتابی است که والتنر-تیوز نخستینبار در سال ۲۰۰۷ با عنوان The Chickens Fight Back: Pandemic Panics and Deadly Diseases that Jump from Animals to Humans منتشر کرده بود. تجربهی همهگیری کووید-۱۹ و یافتههای تازه دربارهی بیماریهای نوپدید، نویسنده را به بازنگری در اثر واداشت؛ به همین دلیل، کتاب حاضر را میتوان حاصل نگاه دوباره به مسئلهی دنیاگیریها در میانهی یکی از بزرگترین بحرانهای بهداشت عمومی قرن بیستویکم دانست.
بیماری فقط یک مسئلهی پزشکی نیست
«دنیاگیریها» تلاشی برای فهم اکوسیستم پیچیدهای است که بیماری در آن شکل میگیرد. نویسنده از مفهوم «بیماریهای مشترک انسان و حیوان» یا زئونوزها آغاز میکند؛ بیماریهایی که عامل آنها در جمعیتهای حیوانی وجود دارد و در شرایطی میتواند از سد میان گونهها عبور کرده و به انسان منتقل شود.
از این منظر، ویروس یا باکتری بهتنهایی توضیحدهندهی یک همهگیری نیست. شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستمحیطی نیز در این فرایند نقش دارند. تغییرات اقلیمی، از میان رفتن تنوع زیستی، تخریب زیستگاههای طبیعی، کشاورزی صنعتی، جهانیشدن، توسعهی بیمحابای اقتصادی و تغییر الگوهای زندگی انسان، مجموعهای از شرایط را ایجاد کردهاند که تماس میان انسان، حیوانات اهلی و حیاتوحش را افزایش میدهد. نویسنده همین پیوندها را دنبال میکند تا نشان دهد ظهور یک بیماری جدید را نمیتوان جدا از محیطی دانست که انسان برای خود و دیگر گونهها ساخته است.
از همینجاست که عنوان کتاب معنای گستردهتری پیدا میکند. مسئله فقط این نیست که یک ویروس از کجا آمده است؛ مسئله این است که چه شرایطی به آن اجازه داده است از یک گونه به گونهی دیگر منتقل شود، در جمعیت انسانی باقی بماند و در نهایت به تهدیدی جهانی تبدیل شود.
از طاعون و کک تا سارس و کرونا
ساختار کتاب نیز بر همین نگاه بینرشتهای استوار است. «دنیاگیریها» در ۱۸ فصل، مجموعهای از بیماریها، ناقلان، حیوانات و موقعیتهای مختلف را بررسی میکند و از طاعون خیارکی و رابطهی موشها و ککها با این بیماری آغاز میشود. سپس خواننده را به سراغ بیماریهایی مانند لایم، بیماریهای منتقله از حشرات، آنسفالیت اسبی، ویروس نیل غربی، آنفلوانزا، نیپا، سارس و کووید-۱۹ میبرد.
در فصلهایی دیگر، ابولا، لاسا و ماربورگ و بیماریهایی که با خفاشها، موشها و میمونها ارتباط دارند بررسی میشوند. همچنین بیماریهایی مانند لپتوسپیروز و هانتاویروسها، بیماریهای مرتبط با حیوانات خانگی و برخی عفونتهای دیگر نیز در کتاب جای گرفتهاند. فهرست مطالب نشان میدهد که نویسنده عمداً از یک بیماری خاص فراتر میرود و تلاش میکند الگوهای مشترک میان ظهور و گسترش بیماریهای مختلف را پیدا کند.
یکی از ویژگیهای کتاب، حرکت میان مقیاسهای مختلف است؛ از یک حشره یا حیوان حامل بیماری گرفته تا شهرهای بزرگ، نظامهای غذایی، سیاستهای دولتها و مناسبات جهانی. برای مثال، در بررسی بیماریهایی مانند آنسفالیت اسبی و ویروس نیل غربی، تغییرات محیطی و حتی تغییر شیوهی زندگی شهری و استفاده از تهویهی مطبوع نیز بهعنوان بخشی از زنجیرهی پیچیدهی شکلگیری خطر مورد توجه قرار میگیرد.
کووید-۱۹؛ بیماریای که کتاب را دوباره نوشت
کووید-۱۹ در این میان جایگاه ویژهای دارد. نویسنده نسخهی جدید کتاب را در سال ۲۰۲۰ و همزمان با قرنطینهی جهانی ناشی از گسترش ویروس SARS-CoV-2 نوشت. در مقدمهی نسخهی دوم، او تجربهی این همهگیری را به مجموعهای از بیماریهای پیشین مانند سارس، آنفلوانزای پرندگان، آنفلوانزای خوکی، ابولا و طاعون پیوند میدهد و نشان میدهد که کووید-۱۹ را نمیتوان پدیدهای کاملاً جدا از تاریخ طولانی بیماریهای مشترک انسان و حیوان دانست.
در نگاه والتنر-تیوز، این بیماریها بخشی از تاریخ رابطهی انسان با سایر گونهها هستند. کروناویروسها مدتها در جمعیتهای حیوانی، از جمله خفاشها، وجود داشتهاند؛ مسئله زمانی آغاز میشود که تغییرات اکولوژیک و اجتماعی امکان انتقال آنها به انسان و سپس انتشار گسترده را فراهم میکند. از همین رو، شناخت بیماریهای نوپدید تنها با مطالعهی ویروسها در آزمایشگاه کامل نمیشود و نیازمند فهم رابطهی انسان با محیط پیرامون خود است.
انسان؛ قربانی یا یکی از عوامل بحران؟
شاید مهمترین پرسش «دنیاگیریها» همین باشد: آیا انسان صرفاً قربانی بیماریهای نوپدید است؟
پاسخ کتاب پیچیدهتر از یک «بله» یا «خیر» ساده است. از یک سو، بسیاری از عوامل بیماریزا مدتها پیش از مواجههی انسان با آنها در طبیعت وجود داشتهاند؛ از سوی دیگر، نحوهی زندگی انسان مدرن میتواند فرصتهای بیشتری برای عبور این عوامل از مرز میان گونهها ایجاد کند.
رشد شهرها، افزایش جمعیت، تخریب زیستگاهها، تجارت و جابهجایی گسترده، کشاورزی صنعتی و تغییرات آبوهوایی از جمله عواملی هستند که در کتاب در کنار ویژگیهای زیستی بیماریها قرار میگیرند. به این ترتیب، دنیاگیری صرفاً نتیجهی برخورد یک ویروس با بدن انسان نیست؛ نتیجهی برخورد یک عامل بیماریزا با مجموعهای از شرایط اجتماعی و زیستمحیطی است.
این نگاه، مسئلهی پیشگیری را نیز تغییر میدهد. اگر بخشی از زمینهی ظهور بیماریها را خود انسان ایجاد میکند، مقابله با همهگیری آینده نیز نمیتواند تنها به تولید واکسن یا درمان بیماری محدود بماند. حفاظت از زیستبومها، بازنگری در نظامهای غذایی، توجه به تغییرات اقلیمی و شناخت بهتر رابطهی انسان و حیوان میتواند بخشی از سیاست پیشگیری باشد.
برای دوران میان دنیاگیریها
آخرین فصل کتاب با عنوان «Stories for the InterPandemic» به آینده و دورهای میپردازد که میان دو دنیاگیری قرار دارد؛ دورهای که در ظاهر خبری از بحران جهانی نیست، اما میتواند برای آمادهشدن در برابر بحران بعدی تعیینکننده باشد.
این بخش از کتاب اهمیت ویژهای دارد، زیرا مسئلهی اصلی «دنیاگیریها» آن است که از تجربهی گذشته چه میتوان آموخت. اگر همهگیریها در نقطهی تلاقی زیستشناسی، محیطزیست، اقتصاد، فرهنگ و سیاست شکل میگیرند، مقابله با آنها نیز نیازمند همکاری میان همین حوزههاست.
دیوید والتنر-تیوز، که در کنار تخصص در همهگیرشناسی و بیماریهای مشترک انسان و حیوان، در حوزهی سلامت زیستبوم نیز فعالیت کرده و بیش از ۲۰ کتاب نوشته است، در این اثر تلاش میکند زبان تخصصی بیماریهای عفونی را به پرسشی دربارهی شیوهی زیست انسان تبدیل کند.
«دنیاگیریها» از این منظر کتابی دربارهی شناخت سازوکارهایی است که بیماری را به بحران تبدیل میکنند. کتاب به خواننده یادآوری میکند که برای فهم دنیاگیری بعدی، شاید لازم باشد پیش از آنکه سراغ ویروس بعدی برویم، به شیوهی زندگی خودمان و رابطهمان با جهان طبیعی نگاه کنیم.
«دنیاگیریها: بیماریهای مرگبار از طاعون خیارکی تا کرونا» نوشتهی دیوید والتنر-تیوز با ترجمهی رشاد مردوخی در ۲۶۱ صفحه از سوی نشر نی منتشر شده است. نسخهی اصلی کتاب با عنوان On Pandemics: Deadly Diseases from Bubonic Plague to Coronavirus در سال ۲۰۲۰ منتشر شده و ویرایش دوم اثری است که ریشهی آن به کتاب سال ۲۰۰۷ نویسنده بازمیگردد.