گروه جامعه: افزایش سن فرزندآوری، پدیدهای است که امروزه تحت تاثیر عوامل اقتصادی، اجتماعی، تحصیلی، تجربه ناباروری و غیره شاهد آن هستیم؛ در همین راستا یک روانشناس با تأکید بر ضرورت توجه به سلامت روان مادر پیش از بارداری و پرهیز از نگاه صفر و یکی به سن فرزندآوری، در عین حال معتقد است که حمایت خانوادگی، کیفیت رابطه زوجین و انعطافپذیری روانی نیز میتواند تجربه مادرشدن در سنین بالاتر را تحتتأثیر قرار دهد.
دنیا نهضت، با بیان اینکه تصمیم به بچهدار شدن در سنین بالاتر تحت تاثیر عوامل متعددی قرار دارد، اظهار کرد: تصمیم برای فرزندآوری یک تصمیم چند بعدی است و تحت تاثیر عوامل گوناگونی میباشد. افزایش سطح تحصیلات زنان، اشتغال، مسائل اقتصادی، دشواریهای یافتن شریک زندگی مناسب، ناباروری و از طرفی هم پیشرفت روشهای کمکباروری، باعث شده سن اولین بارداری در بسیاری از کشورها افزایش پیدا کند. امروزه بیش از گذشته بسیاری از زنان ترجیح میدهند زمانی مادر شوند که احساس ثبات بیشتری در هویت، رابطه عاطفی، وضعیت مالی و سلامت روان خود داشته باشند.
وی ادامه داد: طبق مطالعات انجام شده عواملی مانند آمادگی روانی برای پذیرش نقش والدگری، کیفیت رابطه زوجین و حمایت اجتماعی، از مهمترین پیشبینیکنندههای تجربه مثبت والدگری هستند و گاهی از سن تقویمی اهمیت بیشتری دارند. البته نباید فراموش کرد که هنوز هم افزایش سن میتواند احتمال برخی خطرات پزشکی برای بارداری را افزایش دهد؛ بنابراین تصمیم گیری در این زمینه بهتر است با آگاهی از ابعاد جسمانی، روانی و خانوادگی زوجین انجام شود.
فشار قضاوتهای اجتماعی بر مادران
نهضت درباره تأثیر قضاوتهای اطرافیان بر تجربه مادرانِ با سن بالاتر گفت: قضاوت اجتماعی غالباً یکی از منابع اصلی استرس و اضطراب برای این زنان است. برخی زنان سالها به دلیل نداشتن فرزند تحت فشار اطرافیان بودهاند و زمانی هم که در سن بالاتر باردار میشوند، با قضاوتهایی مانند "دیگر دیر شده" یا "توانایی بزرگ کردن بچه را نداری" روبهرو میشوند.
به گفته این روانشناس، آنچه از خود قضاوتها اهمیت بیشتری دارد، نحوه مواجهه مادر با این افکار است. آسیب اصلی زمانی ایجاد میشود که مادر این افکار را حقیقت مطلق بداند و درگیر آنها شود، اگر بتواند این قضاوتها را صرفاً بهعنوان افکار ببیند نه واقعیت، انعطافپذیری روانشناختی بیشتری خواهد داشت و راحتتر میتواند براساس ارزشها و تصمیمی که برای زندگیاش مهم است، عمل کند.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، مطالعات نشان میدهند که حمایت اجتماعی یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر اضطراب و افسردگی دوران باردای است، بنابراین حضور همسر، خانواده و افرادی که بدون قضاوت کنار مادر باشند، میتواند تجربه این دوران را بسیار آرامتر و دلپذیرتر کند.
عوامل تعیینکننده در سلامت روان مادر
وی با تأکید بر اینکه سن بهتنهایی عامل تعیینکنندهای برای سلامت روان نیست، تصریح کرد: سابقه اضطراب یا افسردگی مادر، کیفیت رابطه زناشویی، حمایت خانوادگی، استرسهای اقتصادی، کیفیت خواب، تجربه ناباروری و به طور کلی ویژگیهای شخصیتی مادر، بیش از خود سن، سلامت روان مادر را پیشبینی میکنند.
وی افزود: مطالعاتی وجود دارد که نشان میدهد زنان در سنین بالاتر، به دلیل ثبات بیشتر در زندگی، تابآوری و رضایت افزونتری از والدگری دارند. در عین حال باید توجه داشته باشیم که اگر بارداری پس از سالها درمان ناباروری یا همراه با نگرانیهای پزشکی اتفاق افتد، احتمالا اضطراب هم افزایش پیدا میکند، بنابراین نمیتوان نگاه صفر و یکی به مقوله سن بارداری داشت.
نهضت درباره چالشهای مادرانی که پس از سالها درمان ناباروری صاحب فرزند میشوند، افزود: تجربه این افراد تجربهای پیچیدهتر است؛ این مادران معمولا ترکیبی از شادی، امید، ترس و نگرانی را همزمان تجربه میکنند. ترس مداوم از دستدادن جنین، کمالگرایی افراطی در نقش مادری، احساس مسئولیت افراطی در قبال فرزند، اضطراب مداوم در مورد سلامت فرزند و حتی نگرانی بیش از حد بابت اینکه همه چیز خوب پیش خواهد رفت یا خیر، از جمله دغدغههای این مادران است. انتظار مادری کامل بودن، میتواند زمینه فرسودگی والدگری را فراهم کند.
نهضت درباره راهکارهای کاهش استرس و افزایش آمادگی روانی برای والدگری گفت: آمادگی روانی برای والد شدن، به اندازه آمادگی جسمانی اهمیت دارد. قبل از هر چیز باید بدانیم که تجربه استرس در آستانه والد شدن کاملا طبیعی است؛ چون والدگری یکی از بزرگترین تغییرات زندگی هر فرد است. آنچه اهمیت دارد این است که والدین با افزایش آگاهی درباره بارداری، نیازهای کودک و مهارتهای فرزندپروری، خود را برای این تغییر آماده کنند. همچنین خوب است از خود بپرسند: «من عمیقا میخواهم چه نوع پدر یا مادری باشم؟» پاسخ به این سوال میتواند مسیر والدگری هر فرد را روشنتر کند.
وی افزود: در کنار این موضوع، یادگیری مهارت تنظیم هیجان نیز بسیار مهم است. تنظیم هیجان به این معنا نیست که اضطراب، ترس یا غم را تجربه نکنیم، بلکه یعنی بتوانیم با وجود این احساسات، همچنان همان پدر یا مادری باشیم که عمیقا دوست داریم باشیم. در نهایت، والدین نباید انتظار کاملبودن از خود داشته باشند. کودکان به والد بینقص نیاز ندارند، بلکه به والدی به اندازه کافی خوب نیاز دارند، به همین دلیل، یادگیری مهارت شفقت به خود، به جای خودسرزنشگریهای مداوم میتواند از فرسودگی والدگری پیشگیری کند و به والدین کمک کند با مهربانی بیشتری با خودشان برخورد کنند. همچنین حمایت همسر، خانواده و داشتن یک شبکه حمایتی امن، نقش مهمی در کاهش استرس و افزایش آمادگی روانی والدین دارد.
نهضت با اشاره به اینکه احساس گناه، تردید یا نگرانی درباره آینده فرزند در این مادران شایع است، اظهار کرد: لزوما این موارد نشانه اختلال روانشناختی نیست. بسیاری از مادران در سن بالاتر نگران آینده فرزند، وضعیت جسمانی خود در سالهای بعد و یا فاصله سنی با فرزندشان هستند. مشکل زمانی ایجاد میشود که این نگرانیها تبدیل به نشخوار فکری یا اجتنابهایی شود که در روند زندگی روزمره فرد اختلال ایجاد کند.
نقش همسر و خانواده در سلامت روان مادر
وی با بیان اینکه همسر و خانواده در سلامت روان مادران با سن بالاتر نقش مهمی دارند، اظهار کرد: حمایت همسر یکی از قویترین و مهمترین عوامل محافظ سلامت روان مادر است. همسر میتواند با مشارکت در مراقبتهای بارداری، حمایت هیجانی، تقسیم مسئولیتها، تصدیق و اعتباربخشی به احساسات مادر استرس او را به شکل قابل توجهی کاهش دهد. خانوادهای که به جای قضاوت، پذیرا و همدلانه کنار مادر قرار میگیرد تا حد زیادی میتوانند عبور از این دوران جدی و پرمسئولیت را برای مادر تسهیل کنند.
این روانشناس درباره اینکه یک زن میتواند در سن مناسب مادر شود یا زمانی که آمادگی روانی واقعی دارد، گفت: مطالعات نشان میدهد در دنیا نمیتوان گفت کدام یک از دیگری مهمتر است. از یک طرف نمیتوان بر واقعیتهای زیستی افزایش سن چشمپوشی کرد و از طرف دیگر آمادگی روانی، رابطه زوجین، ثبات موارد بسیار مهم و تعیین کننده در رشد کودک است. بهترین زمان موقعی است که تعادلی بین آمادگی جسمانی، روانی و شرایط زندگی زوجین وجود داشته باشد، نه صرفا سن پایین تضمینکننده والدگری مطلوب است و نه صرف آمادگی روانی میتواند جبران کننده همه محدودیتهای زیستی و بیولوژیکی باشد.
وی با اشاره به شکاف نسلی احتمالی میان والدین مسنتر و فرزندان، خاطرنشان کرد: سن بیشتر والدین بهخودیخود مشکلآفرین نیست؛ آنچه اهمیت دارد انعطافپذیری آنهاست. اگر والدین بتوانند با تغییرات فرهنگی ، فناوری و نیازهای نسل جدید همراه شوند، شکاف نسلی به حداقل میرسد، اما اگر سبک فرزندپروری والدین خشک، کنترلگر یا غیرمنعطف باشد، احتمال تعارض بیشتر میشود. خانوادههای زیادی را میبینیم که با وجود اختلاف سنی مناسب با فرزندانشان تعارضات زیادی را تجربه میکنند. مطالعات نشان میدهد کیفیت رابطه والد - فرزند بسیار مهمتر از فاصله سنی است.
اهمیت مراجعه به روانشناس پیش از بارداری
نهضت با بیان اینکه مراجعه به روانشناس پیش از بارداری یا در دوران بارداری برای زنان باید اهمیت داشته باشد، گفت: در بسیاری از کشورها سلامت روان، بخشی از مراقبتهای استاندارد دوران بارداری برای همه گروهها محسوب میشود. مشاوره پیش از بارداری میتواند به والدین کمک کند نگرانیهای خود را بشناسند، تعارضات حل نشده زوجین را بررسی کنند. سبکهای دلبستگی و طرحوارههای خود را بهتر بشناسند تا بتوانند فارغ از آسیبهایی که خودشان در زندگی از کودکی تجربه کردهاند، فرزندشان را تربیت کنند.
به گفته وی، خیلی اوقات والدین به آسیبهایی که خودشان دیدهاند بیتوجه هستند و ناخودآگاه براساس همان آسیبها با فرزندانشان رفتار میکنند و بدون اینکه قصدی در کار باشد، فرزندانشان را هم قربانی صدمههایی که از کودکی خورده بودند، میکنند. والدین می توانند با مراجعه به روانشناس مهارتهای تنظیم هیجان را بیاموزند. توجه به این مساله حائز اهمیت است که این کار فقط برای پیشگیری از اختلالات روانی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای کیفیت رابطه آینده والد و کودک است.
نهضت در پایان صحبتهایش با تاکید بر اهمیت مراجعه به روانشناس در دوران پیش از بارداری، یادآور شد: به جای اینکه فقط از خودتان بپرسید «آیا دیر شده؟» از خود بپرسید:« آیا در کنار مراقبتهای پزشکی، برای مراقبت از سلامت روان خودم، رابطه با همسرم و مهارتهای والدگری نیز آماده میشوم؟» کودکان بیش از آنکه به والدین کامل نیاز داشته باشند، به والدینی نیاز دارند که بتوانند اشتباه کنند، یاد بگیرند، انعطاف داشته باشند و با خود و فرزندشان مهربان باشند. سن یکی از عوامل والدگری است، اما کیفیت رابطه، امنیت عاطفی و سلامت روان والدین، نقش تعیینکنندهتری در رشد سالم کودک خواهد داشت.
∎
دنیا نهضت، با بیان اینکه تصمیم به بچهدار شدن در سنین بالاتر تحت تاثیر عوامل متعددی قرار دارد، اظهار کرد: تصمیم برای فرزندآوری یک تصمیم چند بعدی است و تحت تاثیر عوامل گوناگونی میباشد. افزایش سطح تحصیلات زنان، اشتغال، مسائل اقتصادی، دشواریهای یافتن شریک زندگی مناسب، ناباروری و از طرفی هم پیشرفت روشهای کمکباروری، باعث شده سن اولین بارداری در بسیاری از کشورها افزایش پیدا کند. امروزه بیش از گذشته بسیاری از زنان ترجیح میدهند زمانی مادر شوند که احساس ثبات بیشتری در هویت، رابطه عاطفی، وضعیت مالی و سلامت روان خود داشته باشند.
وی ادامه داد: طبق مطالعات انجام شده عواملی مانند آمادگی روانی برای پذیرش نقش والدگری، کیفیت رابطه زوجین و حمایت اجتماعی، از مهمترین پیشبینیکنندههای تجربه مثبت والدگری هستند و گاهی از سن تقویمی اهمیت بیشتری دارند. البته نباید فراموش کرد که هنوز هم افزایش سن میتواند احتمال برخی خطرات پزشکی برای بارداری را افزایش دهد؛ بنابراین تصمیم گیری در این زمینه بهتر است با آگاهی از ابعاد جسمانی، روانی و خانوادگی زوجین انجام شود.
فشار قضاوتهای اجتماعی بر مادران
نهضت درباره تأثیر قضاوتهای اطرافیان بر تجربه مادرانِ با سن بالاتر گفت: قضاوت اجتماعی غالباً یکی از منابع اصلی استرس و اضطراب برای این زنان است. برخی زنان سالها به دلیل نداشتن فرزند تحت فشار اطرافیان بودهاند و زمانی هم که در سن بالاتر باردار میشوند، با قضاوتهایی مانند "دیگر دیر شده" یا "توانایی بزرگ کردن بچه را نداری" روبهرو میشوند.
به گفته این روانشناس، آنچه از خود قضاوتها اهمیت بیشتری دارد، نحوه مواجهه مادر با این افکار است. آسیب اصلی زمانی ایجاد میشود که مادر این افکار را حقیقت مطلق بداند و درگیر آنها شود، اگر بتواند این قضاوتها را صرفاً بهعنوان افکار ببیند نه واقعیت، انعطافپذیری روانشناختی بیشتری خواهد داشت و راحتتر میتواند براساس ارزشها و تصمیمی که برای زندگیاش مهم است، عمل کند.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، مطالعات نشان میدهند که حمایت اجتماعی یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر اضطراب و افسردگی دوران باردای است، بنابراین حضور همسر، خانواده و افرادی که بدون قضاوت کنار مادر باشند، میتواند تجربه این دوران را بسیار آرامتر و دلپذیرتر کند.
عوامل تعیینکننده در سلامت روان مادر
وی با تأکید بر اینکه سن بهتنهایی عامل تعیینکنندهای برای سلامت روان نیست، تصریح کرد: سابقه اضطراب یا افسردگی مادر، کیفیت رابطه زناشویی، حمایت خانوادگی، استرسهای اقتصادی، کیفیت خواب، تجربه ناباروری و به طور کلی ویژگیهای شخصیتی مادر، بیش از خود سن، سلامت روان مادر را پیشبینی میکنند.
وی افزود: مطالعاتی وجود دارد که نشان میدهد زنان در سنین بالاتر، به دلیل ثبات بیشتر در زندگی، تابآوری و رضایت افزونتری از والدگری دارند. در عین حال باید توجه داشته باشیم که اگر بارداری پس از سالها درمان ناباروری یا همراه با نگرانیهای پزشکی اتفاق افتد، احتمالا اضطراب هم افزایش پیدا میکند، بنابراین نمیتوان نگاه صفر و یکی به مقوله سن بارداری داشت.
نهضت درباره چالشهای مادرانی که پس از سالها درمان ناباروری صاحب فرزند میشوند، افزود: تجربه این افراد تجربهای پیچیدهتر است؛ این مادران معمولا ترکیبی از شادی، امید، ترس و نگرانی را همزمان تجربه میکنند. ترس مداوم از دستدادن جنین، کمالگرایی افراطی در نقش مادری، احساس مسئولیت افراطی در قبال فرزند، اضطراب مداوم در مورد سلامت فرزند و حتی نگرانی بیش از حد بابت اینکه همه چیز خوب پیش خواهد رفت یا خیر، از جمله دغدغههای این مادران است. انتظار مادری کامل بودن، میتواند زمینه فرسودگی والدگری را فراهم کند.
نهضت درباره راهکارهای کاهش استرس و افزایش آمادگی روانی برای والدگری گفت: آمادگی روانی برای والد شدن، به اندازه آمادگی جسمانی اهمیت دارد. قبل از هر چیز باید بدانیم که تجربه استرس در آستانه والد شدن کاملا طبیعی است؛ چون والدگری یکی از بزرگترین تغییرات زندگی هر فرد است. آنچه اهمیت دارد این است که والدین با افزایش آگاهی درباره بارداری، نیازهای کودک و مهارتهای فرزندپروری، خود را برای این تغییر آماده کنند. همچنین خوب است از خود بپرسند: «من عمیقا میخواهم چه نوع پدر یا مادری باشم؟» پاسخ به این سوال میتواند مسیر والدگری هر فرد را روشنتر کند.
وی افزود: در کنار این موضوع، یادگیری مهارت تنظیم هیجان نیز بسیار مهم است. تنظیم هیجان به این معنا نیست که اضطراب، ترس یا غم را تجربه نکنیم، بلکه یعنی بتوانیم با وجود این احساسات، همچنان همان پدر یا مادری باشیم که عمیقا دوست داریم باشیم. در نهایت، والدین نباید انتظار کاملبودن از خود داشته باشند. کودکان به والد بینقص نیاز ندارند، بلکه به والدی به اندازه کافی خوب نیاز دارند، به همین دلیل، یادگیری مهارت شفقت به خود، به جای خودسرزنشگریهای مداوم میتواند از فرسودگی والدگری پیشگیری کند و به والدین کمک کند با مهربانی بیشتری با خودشان برخورد کنند. همچنین حمایت همسر، خانواده و داشتن یک شبکه حمایتی امن، نقش مهمی در کاهش استرس و افزایش آمادگی روانی والدین دارد.
نهضت با اشاره به اینکه احساس گناه، تردید یا نگرانی درباره آینده فرزند در این مادران شایع است، اظهار کرد: لزوما این موارد نشانه اختلال روانشناختی نیست. بسیاری از مادران در سن بالاتر نگران آینده فرزند، وضعیت جسمانی خود در سالهای بعد و یا فاصله سنی با فرزندشان هستند. مشکل زمانی ایجاد میشود که این نگرانیها تبدیل به نشخوار فکری یا اجتنابهایی شود که در روند زندگی روزمره فرد اختلال ایجاد کند.
نقش همسر و خانواده در سلامت روان مادر
وی با بیان اینکه همسر و خانواده در سلامت روان مادران با سن بالاتر نقش مهمی دارند، اظهار کرد: حمایت همسر یکی از قویترین و مهمترین عوامل محافظ سلامت روان مادر است. همسر میتواند با مشارکت در مراقبتهای بارداری، حمایت هیجانی، تقسیم مسئولیتها، تصدیق و اعتباربخشی به احساسات مادر استرس او را به شکل قابل توجهی کاهش دهد. خانوادهای که به جای قضاوت، پذیرا و همدلانه کنار مادر قرار میگیرد تا حد زیادی میتوانند عبور از این دوران جدی و پرمسئولیت را برای مادر تسهیل کنند.
این روانشناس درباره اینکه یک زن میتواند در سن مناسب مادر شود یا زمانی که آمادگی روانی واقعی دارد، گفت: مطالعات نشان میدهد در دنیا نمیتوان گفت کدام یک از دیگری مهمتر است. از یک طرف نمیتوان بر واقعیتهای زیستی افزایش سن چشمپوشی کرد و از طرف دیگر آمادگی روانی، رابطه زوجین، ثبات موارد بسیار مهم و تعیین کننده در رشد کودک است. بهترین زمان موقعی است که تعادلی بین آمادگی جسمانی، روانی و شرایط زندگی زوجین وجود داشته باشد، نه صرفا سن پایین تضمینکننده والدگری مطلوب است و نه صرف آمادگی روانی میتواند جبران کننده همه محدودیتهای زیستی و بیولوژیکی باشد.
وی با اشاره به شکاف نسلی احتمالی میان والدین مسنتر و فرزندان، خاطرنشان کرد: سن بیشتر والدین بهخودیخود مشکلآفرین نیست؛ آنچه اهمیت دارد انعطافپذیری آنهاست. اگر والدین بتوانند با تغییرات فرهنگی ، فناوری و نیازهای نسل جدید همراه شوند، شکاف نسلی به حداقل میرسد، اما اگر سبک فرزندپروری والدین خشک، کنترلگر یا غیرمنعطف باشد، احتمال تعارض بیشتر میشود. خانوادههای زیادی را میبینیم که با وجود اختلاف سنی مناسب با فرزندانشان تعارضات زیادی را تجربه میکنند. مطالعات نشان میدهد کیفیت رابطه والد - فرزند بسیار مهمتر از فاصله سنی است.
اهمیت مراجعه به روانشناس پیش از بارداری
نهضت با بیان اینکه مراجعه به روانشناس پیش از بارداری یا در دوران بارداری برای زنان باید اهمیت داشته باشد، گفت: در بسیاری از کشورها سلامت روان، بخشی از مراقبتهای استاندارد دوران بارداری برای همه گروهها محسوب میشود. مشاوره پیش از بارداری میتواند به والدین کمک کند نگرانیهای خود را بشناسند، تعارضات حل نشده زوجین را بررسی کنند. سبکهای دلبستگی و طرحوارههای خود را بهتر بشناسند تا بتوانند فارغ از آسیبهایی که خودشان در زندگی از کودکی تجربه کردهاند، فرزندشان را تربیت کنند.
به گفته وی، خیلی اوقات والدین به آسیبهایی که خودشان دیدهاند بیتوجه هستند و ناخودآگاه براساس همان آسیبها با فرزندانشان رفتار میکنند و بدون اینکه قصدی در کار باشد، فرزندانشان را هم قربانی صدمههایی که از کودکی خورده بودند، میکنند. والدین می توانند با مراجعه به روانشناس مهارتهای تنظیم هیجان را بیاموزند. توجه به این مساله حائز اهمیت است که این کار فقط برای پیشگیری از اختلالات روانی نیست، بلکه سرمایهگذاری برای کیفیت رابطه آینده والد و کودک است.
نهضت در پایان صحبتهایش با تاکید بر اهمیت مراجعه به روانشناس در دوران پیش از بارداری، یادآور شد: به جای اینکه فقط از خودتان بپرسید «آیا دیر شده؟» از خود بپرسید:« آیا در کنار مراقبتهای پزشکی، برای مراقبت از سلامت روان خودم، رابطه با همسرم و مهارتهای والدگری نیز آماده میشوم؟» کودکان بیش از آنکه به والدین کامل نیاز داشته باشند، به والدینی نیاز دارند که بتوانند اشتباه کنند، یاد بگیرند، انعطاف داشته باشند و با خود و فرزندشان مهربان باشند. سن یکی از عوامل والدگری است، اما کیفیت رابطه، امنیت عاطفی و سلامت روان والدین، نقش تعیینکنندهتری در رشد سالم کودک خواهد داشت.