عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در مکه، پیمان دفاع مشترکی امضا کردند که بر اساس آن، هرگونه حمله به هر یک از این کشورها، حمله به همه آنها تلقی می‌شود. این توافق در شرایطی امضا شد که خاورمیانه درگیر جنگی گسترده میان آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر است و حملات موشکی و پهپادی به خاک عربستان، این کشور را ناامن کرده است.

اما فراتر از متن نظامی، این پیمان یک پیام سیاسی بزرگ دارد: اعتراف تلخ متحدان سنتی آمریکا به زوال نقش امنیتی واشنگتن در منطقه.
دهه‌ها بود که عربستان امنیت خود را در ازای تأمین نفت و همکاری سیاسی، به آمریکا سپرده بود. اما در عمل، وقتی حملات به خاک عربستان شدت گرفت، واکنش آمریکا نه تنها قاطع نبود، بلکه به دنبال آن بودند که هزینه جنگ با ایران را از کشورهای حاشیه خلیج فارس بگیرند. متحدین آمریکا که سال‌ها تصور می‌کردند بر فراز خاکستر‌های خاورمیانه خانه ساخته‌اند و امنیت‌شان از رهگذر تسلیم و همراهی با آمریکا تامین خواهد شد، ناگهان با به صدا درآمدن طبل جنگ، خانه‌های شیشه‌ای خود را در میانه سنگ و آتش مشاهده کردند.

تحقیر و «بوسیدن باسن ترامپ در ازای امنیت» حقیقتی از اتحاد با آمریکاست که ارمغان آن نه امنیت و توسعه بلکه ناامنی و حقارت است. حقیقتی که چشم‌های نابینای غرب‌زدگان خاورمیانه از دیدن آن عاجز بودند، اما جنگ همه چیز را بر همگان روشن ساخت. همچنانکه در جریان درگیری‌های اخیر، وقتی پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک عربستان مورد حمله قرار گرفتند این واقعیت تلخ را به متحدان منطقه ثابت کرد که اگر آمریکا نتواند از منافع مستقیم خود دفاع کند، چگونه می‌تواند از متحدانش محافظت کند؟

از سوی دیگر، گزارش‌ها حاکی از آن است که پس از ماه‌ها درگیری مستقیم و غیرمستقیم، ذخایر موشکی و سامانه‌های پدافندی آمریکا—از جمله «پاتریوت» و «تاد»—به شدت کاهش یافته است. این واقعیت، که حتی تصمیم‌گیری‌های کلان نظامی واشنگتن را تحت تأثیر قرار داده، به متحدان منطقه ثابت کرده که چتر امنیتی آمریکا سوراخ است.

پیمان مکه، بیانگر آن است که منطقه دیگر نه تنها به آمریکا متکی نخواهد بود بلکه نقش آن حتی در میان متحدانش از «تضمین‌کننده امنیت» به «یکی از بازیگران» تقلیل یافته است.

بنابراین، پیمان دفاع مشترک مکه، بیش از آنکه یک توافق نظامی باشد، یک «اعتراف تلخ» است: که دیگرآمریکا نمی‌تواند امنیت متحدانش را تأمین کند و دوران «چتر امنیتی آمریکا» به پایان رسیده است.

نگاه تهران به پیمان مکه چگونه است؟

ایران با درک این که پیمان مکه واکنشی به «خلأ امنیتی» ناشی از افول نقش آمریکاست، این فرصت را خواهد دید تا خود را به‌عنوان بازیگری ضروری و تأثیرگذار در هر نظم امنیتی جدید منطقه معرفی کند.

واکنش تهران به این توافق، تلویحی و در قالب توصیه راهبردی به همسایگان بدون نام بردن از کشوری خاص بود. برهمین اساس، سیدعباس عراقچی وزیر امور خارجه در پیامی خطاب به همسایگان گفت: «زمان آن فرا رسیده است که به خود متکی باشیم و برادری واقعی را در پیش گیریم.» وی افزود: «نیروهای مسلح قدرتمند ایران، آمادگی، توانمندی و اقتدار خود را در برابر پیشرفته‌ترین نیروی نظامی جهان به اثبات رسانده‌اند. هنگامی که مسلمانان در کنار یکدیگر متحد و یکپارچه باشند، می‌توانند در برابر هر چالشی که از سوی بیگانگان بدخواه ایجاد می‌شود، با قدرت و قاطعیت ایستادگی کنند.وی خطاب به کشورهای همسایه گفت: زمان آن فرا رسیده است که تنها به خود متکی باشیم و برادری واقعی را در پیش گیریم.»
پیام تهران روشن است: امنیت با «توافق کاغذی» به دست نمی‌آید و ریاض باید به‌جای تکیه به دیگران، سیاست‌های خود را اصلاح کند.

ایران حنی پیش از این، پیشنهاد تشکیل یک ائتلاف امنیتی فراگیر با کشورهای منطقه را مطرح کرده بود. ایده ای که می‌تواند به‌عنوان «طرح جایگزین» و عملی و نه کاغذی امنیت کل منطقه را تامین نماید. چرا که پیمان مکه بیش از آنکه نوید امنیت برای منطقه و یک پیمان نظامی باشد، یک پیمانی سیاسی و رسانه‌ای است تا عربستان را از زیر تیغ برهاند. از سوی دیگر، زمانیکه برتری نظامی آمریکا در جنگ با ایران نتوانست تضمین‌کننده پیروزی آن در جنگ باشد، قطعا چنین پیمان هایی نیز نمی تواند امنیت منطقه را تامین سازد.