به گزارش خبرگزاری تسنیم از قم، سفر اربعین، فراتر از یک حرکت مذهبی، پدیدهای چندبعدی است که میتواند به توسعه فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایران کمک کند. این رویداد عظیم، دستاوردهای متنوعی به همراه دارد که در ادامه به آنها پرداخته میشود.
گشایش افقهای تازه از مسیر خود سفر
خود سفر، به ویژه سفر خارجی، یکی از موثرترین ابزارهای تغییر نگرش و گسترش درک انسان از جهان است. در سفر اربعین، بسیاری از ایرانیان با مناطق مرزی کشور خود، مانند ایلام، مهران، شلمچه و چذابه آشنا میشوند و ورود به خاک عراق و گذر از شهرهایی چون نجف، کربلا، بغداد و اقلیم کردستان، آنان را با منظومهای تازه از فرهنگ و تاریخ روبهرو میکند. همچنین سفر اربعین نقش مهمی در افزایش نسبت دریافت گذرنامه در میان ایرانیان دارد و همین گام نخست، احتمال سفرهای آینده را نیز افزایش میدهد.
ارزانترین سفر خارجی؛ فرصتی برای اقشار کمدرآمد
اربعین را میتوان ارزانترین سفر خارجی برای ایرانیان دانست. هزینه این سفر، با احتساب موکبهای پذیرایی رایگان مردم عراق، به کسری از هزینه یک سفر توریستی معمولی کاهش مییابد. این ویژگی، فرصتی کمنظیر برای بخشهای ضعیفتر جامعه فراهم میآورد که در شرایط عادی امکان سفر خارجی ندارند. این موضوع از منظر عدالت اجتماعی نیز حائز اهمیت است؛ زیرا تجربه سفر خارجی را تا حد زیادی همگانیتر میکند.
تغییر نگرش در سنتیترین اقشار جامعه
در فرهنگ عمومی بسیاری از اقشار سنتی و مذهبی، سفر خارجی، جز برای حج یا تبلیغ دین، معمولا در زمره لهو و لعب دستهبندی میشود. اما اربعین، با ماهیت صرفا مذهبی خود، این چارچوب را به چالش میکشد. سنتیترین افراد در این سفر، در موکبهای مختلف با مردمی از سراسر جهان همنشین میشوند و از نزدیک با فرهنگهای گوناگون آشنا میشوند. این مواجهه، بسیاری از پیشفرضهای ذهنی آنان را دگرگون میکند. نکته مهم آن است که سفر حج، برخلاف اربعین، سفری کاروانی، بسته و با تعامل محدود است، در حالی که اربعین فضایی باز و کاملا مردمی دارد و تاثیر آن در تغییر نگرش، عمیقتر است.
تجربه اینترنت آزاد در مقدسترین شهرها
زائران ایرانی در سفر به عراق، اینترنت آزاد، بیفیلتر و با پهنای باند بالا را تجربه میکنند؛ آن هم در نجف و کربلا، در میان مذهبیترین شیعیان جهان. این موقعیت خاص، هرگونه اتهام لغو را از تجربه اینترنت آزاد میزداید و نشان میدهد که دسترسی آزاد به اطلاعات میتواند با دینداری نیز در تعامل مثبت باشد. بسیاری از حامیان سرسخت فیلترینگ در ایران، در این سفر لذت اینترنت پرسرعت را تجربه میکنند و این تجربه میتواند نگاه آنان را تغییر دهد.
آشنایی با تنوع و همزیستی در جامعه عراق
عراق کشوری با تنوع قومی، زبانی، دینی و مذهبی است. در حوزههای علمیه نجف، مراجع تقلید متعددی از ملیتها و گرایشهای مختلف حضور دارند و پیروان شاخههای مختلف مذهبی، آزادانه و در کنار یکدیگر به عبادت میپردازند. ایرانیان در بازارهای نجف و کربلا با زائرانی از هند، پاکستان، ترکیه، لبنان و کشورهای حوزه خلیج فارس روبهرو میشوند که هرکدام به زبان و فرهنگ خود سخن میگویند و این مواجهه با دیگری، درک آنان را از مفهوم همزیستی عمیقتر میسازد.
تجربه تنوع پوشش و حجاب در عراق
در عراق، مسئله پوشش، مانند بسیاری از حوزههای اجتماعی این کشور، بر اساس فرهنگ و باورهای منطقهای شکل گرفته و دولت در این زمینه رویکردی غیراجباری دارد. در شهرهای مذهبی نجف و کربلا، اکثریت زنان با حجاب کامل حضور دارند که نشاندهنده پایبندی عمیق فرهنگی و دینی مردم این مناطق است. تنوع در نوع حجاب میان زنان ایرانی، عراقی، لبنانی و دیگر ملیتها نیز بازتابی از تفاوتهای فرهنگی و اقلیمی جوامع اسلامی است.
در بغداد و بصره نیز زنان محجبه در اکثریت هستند و این خود گویای ریشهدار بودن ارزشهای دینی در فرهنگ مردم عراق است. در اقلیم کردستان نیز به سبب تفاوتهای فرهنگی و اجتماعی، برخی زنان پوشش متفاوتی دارند، اما آنچه در همه این مناطق مشترک است، احترام متقابل مردم به یکدیگر و عدم تحمیل یک الگوی واحد از بالا است. این همزیستی مسالمتآمیز پوششهای مختلف، تصویری از بلوغ فرهنگی و اجتماعی جامعه عراق را به نمایش میگذارد که در آن، حجاب یا هر نوع پوشش دیگر، نه برآمده از اجبار دولتی، بلکه زاییده باورها و سنتهای ریشهدار خود جامعه است.
درک ملموس مفهوم زیرساختها
زائر ایرانی در سفر به عراق، کیفیت جادهها، سیستم حملونقل، وضعیت برق و آب، شهرسازی و امکانات عمومی عراق را با آنچه در ایران میشناسد، مقایسه میکند. عراق، با وجود تحریمهای طولانیمدت و جنگها و حملات نظامی گسترده، تصویری از تلاش برای بازسازی را به نمایش میگذارد. تفاوت بارز وضعیت زیرساختهای مرزی ایران، مانند جادههای منتهی به مهران، شلمچه و چذابه، با طرف عراقی، ضرورت توجه بیشتر مسئولان را یادآوری میکند؛ جادههایی که همچنان در وضعیت نامناسبی هستند و سالانه قربانی میگیرند.
تجسم الگویی از مردمیسازی و نقش حداقلی دولت
اربعین در عراق، به تمام معنا، تجسم برگزاری یک رویداد کاملا مردمی است. دولت عراق، با وجود آنکه نخستوزیر و اکثریت وزیران آن شیعه هستند، آگاهانه نقش خود را به پشتیبانی محدود، مانند تامین امنیت، هماهنگی با ایران و فراهمسازی زیرساختهای کلان، محدود کرده است. از مردم عادی که در خانههای خود از زائران پذیرایی میکنند تا شخصیتهای مذهبی و اجتماعی که موکب راهاندازی میکنند، همگی با عشق، بار این مراسم را بر دوش میکشند. این الگو میتواند سرمشقی ارزشمند برای بازتعریف نقش دولت در ایران باشد.
شکوفایی مناطق مرزی و رونق اقتصادی آنها
سفر اربعین، مناطق مرزی غربی و جنوبغربی ایران را که پس از جنگ تحمیلی تا حدی به حاشیه رانده شده بودند، رونق بخشیده است. ایجاد و توسعه گذرگاههای مرزی جدید، مانند مرز چیلات، بهسازی جادهها و توسعه امکانات اقامتی، از آثار مثبت این رویداد است. تلاش دولت برای آسانسازی رفتوآمد زائران، به نرمشدن مرزها انجامیده که به نفع مرزنشینان است و زمینهساز رونق گردشگری و تجارت مرزی میشود. با این حال، کاستیهایی مانند مینروبی ناقص و جادههای خطرناک، از جمله محورهای دهلران و اهواز - خرمشهر، همچنان باقی است و سالانه قربانی میگیرد.
ترمیم زخمهای کهنه جنگ و بستن راه درگیریهای آینده
شاید مهمترین دستاورد این سفر، تاثیر آن بر ترمیم زخمهای جنگ هشتساله ایران و عراق باشد؛ جنگی که یکی از طولانیترین جنگهای قرن بیستم بود و صدها هزار کشته و ویرانی گسترده بر جای گذاشت. سفر سالانه میلیونها ایرانی به عراق و میزبانی پرشور مردم عراق، در حال التیام این زخم تاریخی است. تصویر خانواده عراقی که سفره خود را به روی زائر ایرانی میگشاید، نمادی از این شفای جمعی است.
افزون بر این، تردد سالانه میلیونها انسان میان دو کشور، نوعی وابستگی متقابل گسترده ایجاد میکند که هرگونه اندیشه جنگی جدید را دشوارتر میسازد؛ منطقی که پس از جنگهای جهانی، راه تکرار جنگ را میان فرانسه و آلمان تا حد زیادی بست و همکاری را جایگزین دشمنی تاریخی کرد.
یادداشت از: عبدالوهاب فراتی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
انتهای پیام/