به گزارش خبرگزاری آنا؛ گاهی آنچه سالم به نظر می‌رسد، برای همه افراد انتخاب مناسبی نیست. در سال‌های اخیر، پروتئین به یکی از پرطرفدارترین اجزای رژیم غذایی تبدیل شده است؛ از نوشیدنی‌ها و غلات صبحانه گرفته تا میان‌وعده‌ها و مکمل‌های ورزشی، همه با وعده دریافت پروتئین بیشتر به بازار عرضه می‌شوند. با این حال، مرور نتایج صد‌ها پژوهش علمی اکنون این پرسش را مطرح کرده است که آیا مصرف بیش از اندازه پروتئین، به‌ویژه در افرادی که فعالیت بدنی کمی دارند، می‌تواند پیامد‌هایی برخلاف انتظار داشته باشد؟

نتایج یک مطالعات نشان می‌دهد محدود کردن دریافت پروتئین در برخی شرایط می‌تواند به بهبود سلامت متابولیک، کاهش التهاب و حتی افزایش طول عمر در مدل‌های جانوری منجر شود. پژوهشگران تأکید می‌کنند این یافته‌ها به معنای توصیه عمومی برای کاهش مصرف پروتئین نیست، بلکه نشان می‌دهد نیاز بدن به این ماده مغذی ممکن است بیش از آنکه تصور می‌شود، به عواملی مانند سن، وضعیت سلامت و میزان فعالیت بدنی وابسته باشد.

تب مصرف پروتئین؛ از توصیه‌های تغذیه‌ای تا قفسه فروشگاه‌ها

در سال‌های اخیر، توصیه به افزایش مصرف پروتئین به یکی از محور‌های اصلی دستورالعمل‌های تغذیه‌ای تبدیل شده است. همزمان صنایع غذایی نیز با تولید انواع محصولات غنی‌شده با پروتئین، از نوشیدنی‌ها و قهوه گرفته تا غلات صبحانه، این روند را تقویت کرده‌اند.

در آمریکا، میزان توصیه‌شده مصرف پروتئین به حدود ۰.۵ تا ۰.۷ گرم به ازای هرحدود ۵۰۰ گرم وزن بدن افزایش یافته است؛ رقمی که تقریباً دو برابر برخی توصیه‌های پیشین به شمار می‌رود. همین تغییر موجب شده بسیاری از افراد، حتی بدون نیاز واقعی، تلاش کنند پروتئین بیشتری در رژیم غذایی خود بگنجانند. با وجود این، پژوهشگران معتقدند افزایش مصرف پروتئین برای همه افراد مزیت یکسانی ندارد و ممکن است در برخی گروه‌ها حتی پیامد‌های نامطلوبی به همراه داشته باشد.

مروری بر بیش از ۳۵۰ مطالعه علمی

«بیلی ناپف» (Bailey Knopf) و «دادلی لمینگ» (Dudley Lamming)، پژوهشگران دانشگاه «ویسکانسین-مدیسون»، در مطالعه‌ای منتشر شده در «سل پرس» (Cell Press)؛ پژوهش‌های مرتبط با محدودیت مصرف پروتئین و سالمندی را بررسی کردند. بخش عمده این مطالعات روی مگس‌ها، کرم‌ها، موش‌ها و سایر مدل‌های جانوری انجام شده بود. اگرچه داده‌های انسانی هنوز محدود است، اما نتایج مطالعات جانوری الگوی نسبتاً ثابتی را نشان می‌دهد؛ رژیم‌های غذایی با پروتئین کمتر، در بسیاری از موارد باعث بهبود عملکرد متابولیک و افزایش طول عمر شده‌اند. پژوهشگران یادآور می‌شوند که این مطالعه یک مرور علمی است و آزمایش جدیدی روی انسان انجام نداده است؛ بنابراین نتایج آن باید با احتیاط تفسیر شود.

چرا کاهش پروتئین می‌تواند اثرگذار باشد؟

سال‌هاست دانشمندان می‌دانند محدود کردن دریافت کالری در بسیاری از گونه‌های جانوری می‌تواند روند پیری را کندتر کند و خطر ابتلا به بیماری‌های وابسته به افزایش سن را کاهش دهد. با این حال، پیروی طولانی‌مدت از رژیم‌های کم‌کالری برای بسیاری از افراد دشوار است.

مطالعات بررسی‌شده در سایت «پاب مد» (Pub Med) نشان می‌دهد کاهش میزان پروتئین، حتی بدون کاهش کالری دریافتی، می‌تواند بخشی از همین آثار سودمند را ایجاد کند. در برخی مطالعات انسانی کوتاه‌مدت نیز افرادی که دریافت پروتئین خود را کاهش داده بودند، کاهش وزن، کاهش چربی بدن و بهبود کنترل قند خون را تجربه کردند؛ حتی زمانی که انرژی دریافتی آنها تغییر محسوسی نداشت. به گفته پژوهشگران، این نتایج نشان می‌دهد نوع ترکیب مواد مغذی دریافتی، گاهی به اندازه مقدار کالری مصرفی اهمیت دارد.

هورمونی که با کاهش پروتئین فعال می‌شود

یکی از مهم‌ترین یافته‌ها نقش هورمونی به نام «فاکتور رشد فیبروبلاستی ۲۱» (Fibroblast Growth Factor ۲۱ یا FGF۲۱) مربوط می‌شود. زمانی که دریافت پروتئین کاهش می‌یابد، میزان ترشح این هورمون افزایش پیدا می‌کند. مطالعات نشان داده‌اند FGF۲۱ مصرف انرژی را افزایش می‌دهد، کنترل قند خون را بهبود می‌بخشد و التهاب را کاهش می‌دهد.

در پژوهش‌های انجام‌شده روی موش‌هایی که به‌صورت ژنتیکی میزان بیشتری از این هورمون تولید می‌کردند، طول عمر حیوانات به شکل قابل توجهی افزایش یافت؛ به‌گونه‌ای که طول عمر موش‌های نر حدود ۳۰ درصد و موش‌های ماده نزدیک به ۴۰ درصد بیشتر شد. البته هنوز مشخص نیست چنین اثری در انسان نیز با همین شدت رخ می‌دهد یا خیر.

وقتی سلول‌ها فرصت بازسازی پیدا می‌کنند

کاهش مصرف پروتئین تنها بر وزن یا سوخت‌وساز بدن اثر نمی‌گذارد، بلکه فعالیت درون سلول‌ها را نیز تغییر می‌دهد. پژوهشگران توضیح می‌دهند رژیم‌های غذایی سرشار از پروتئین موجب فعال ماندن مسیر‌های زیستی مرتبط با رشد سلولی می‌شوند؛ مسیر‌هایی که در صورت فعالیت بیش از اندازه، ممکن است با افزایش خطر برخی بیماری‌های مرتبط با سالمندی همراه باشند.

در مقابل، کاهش دریافت پروتئین موجب فعال شدن فرایند «خودخواری سلولی» (Autophagy) می‌شود؛ سازوکاری طبیعی که طی آن سلول‌ها اجزای آسیب‌دیده خود را تجزیه و بازیافت می‌کنند. این فرایند به حفظ عملکرد طبیعی بافت‌ها کمک کرده و از تجمع سلول‌های فرسوده و ایجاد التهاب مزمن جلوگیری می‌کند. نکته قابل توجه آن است که برخی مطالعات منتشر شده در مجله «نیچر» (Nature) نشان داده‌اند حتی آغاز رژیم کم‌پروتئین در سنین بالاتر نیز می‌تواند بخشی از این مزایا را ایجاد کند.

همه اسید‌های آمینه یکسان نیستند

پروتئین‌ها از واحد‌هایی به نام «اسید‌های آمینه» (Amino Acids) ساخته شده‌اند، اما به نظر می‌رسد همه این ترکیبات نقش یکسانی در روند پیری ندارند. پژوهشگران سه اسید آمینه را بیش از سایرین مورد توجه قرار داده‌اند؛ «متیونین» (Methionine)، «ایزولوسین» (Isoleucine) و «والین» (Valine).

مطالعات حیوانی نشان داده‌اند مصرف زیاد این اسید‌های آمینه می‌تواند مسیر‌های رشد سلولی مرتبط با چاقی، التهاب و بیماری‌های وابسته به افزایش سن را فعال کند.برای مثال، محدود کردن متیونین در رژیم غذایی جوندگان باعث افزایش طول عمر آنها شده است. این اسید آمینه به‌طور طبیعی در گوشت، تخم‌مرغ و ماهی فراوان است. 

همچنین ایزولوسین و والین که از اعضای گروه «اسید‌های آمینه شاخه‌دار» (Branched-Chain Amino Acids یا BCAAs) هستند و به‌عنوان مکمل ورزشی نیز مصرف می‌شوند، در مطالعات حیوانی با تغییرات قابل توجهی در سوخت‌وساز و افزایش طول عمر برخی حیوانات همراه بوده‌اند.

منبع پروتئین نیز اهمیت دارد

پژوهشگران تأکید می‌کنند همه منابع پروتئینی اثرات مشابهی بر بدن ندارند. برخی مطالعات نشان داده‌اند رژیم‌هایی که بخش بیشتری از پروتئین آنها از منابع گیاهی تأمین می‌شود، با کاهش خطر ناتوانی و ضعف جسمانی در سالمندی ارتباط دارند؛ در حالی که چنین ارتباطی درباره بسیاری از منابع حیوانی مشاهده نشده است.

نمونه‌ای که سال‌ها مورد توجه دانشمندان قرار گرفته، رژیم غذایی سنتی مردم «اوکیناوا» ژاپن است؛ رژیمی که تنها حدود ۹ درصد انرژی آن از پروتئین تأمین می‌شود و بخش عمده همین مقدار نیز منشأ گیاهی دارد. البته پژوهشگران یادآور می‌شوند عوامل متعدد دیگری مانند دریافت کالری کمتر، سبک زندگی و شرایط محیطی نیز در سلامت این جمعیت نقش دارند و نمی‌توان اثرات مشاهده‌شده را تنها به مصرف پروتئین نسبت داد.

فعالیت بدنی معادله را تغییر می‌دهد

نتایج این مطالعات به هیچ عنوان به معنای زیان‌بار بودن پروتئین برای همه افراد نیست. پژوهشگران تأکید می‌کنند ورزشکاران، افراد فعال و کسانی که تمرینات مقاومتی انجام می‌دهند، برای حفظ و ساخت توده عضلانی به پروتئین بیشتری نیاز دارند. به همین دلیل افزایش مصرف پروتئین در کنار فعالیت بدنی می‌تواند آثار سودمندی داشته باشد.

فعالیت بدنی احتمالاً بخشی از اثرات منفی رژیم‌های بسیار پرپروتئین را خنثی می‌کند، زیرا پروتئین اضافی صرف ساخت و ترمیم بافت عضلانی می‌شود، نه فعال نگه داشتن بیش از اندازه مسیر‌های رشد سلولی.

یک نسخه واحد برای همه وجود ندارد

پژوهشگران معتقدند توصیه‌های تغذیه‌ای آینده باید بیش از گذشته شخصی‌سازی شوند. سن، میزان فعالیت بدنی، وضعیت سلامت، دوران بارداری، رشد کودکان، دوران نقاهت پس از بیماری یا جراحی و حتی برخی بیماری‌های مزمن، همگی می‌توانند میزان نیاز بدن به پروتئین را تغییر دهند. به همین دلیل، کاهش خودسرانه مصرف پروتئین برای همه افراد توصیه نمی‌شود و در برخی گروه‌ها حتی می‌تواند پیامد‌های نامطلوبی مانند کاهش توده عضلانی یا اختلال در ترمیم بافت‌ها به همراه داشته باشد.

هنوز پرسش‌های مهمی بی‌پاسخ مانده است

با وجود نتایج امیدوارکننده، پژوهشگران تأکید می‌کنند هنوز شواهد کافی برای نتیجه‌گیری درباره تأثیر مستقیم رژیم‌های کم‌پروتئین بر طول عمر انسان وجود ندارد. بیشتر داده‌های موجود از مطالعات حیوانی به دست آمده و مشخص نیست این نتایج تا چه اندازه در انسان نیز تکرار شوند. به همین دلیل، انجام کارآزمایی‌های بالینی بلندمدت می‌تواند به روشن شدن نقش واقعی میزان مصرف پروتئین در روند سالمندی و پیشگیری از بیماری‌های وابسته به سن کمک کند.

در مجموع، این مرور علمی نشان می‌دهد پروتئین، برخلاف تصور رایج، تنها زمانی سودمند است که متناسب با نیاز واقعی بدن مصرف شود. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، ایجاد تعادل میان تغذیه، فعالیت بدنی و شرایط فردی است؛ زیرا به نظر می‌رسد مسیر دستیابی به سالمندی سالم، نه از مصرف بیشتر یک ماده غذایی، بلکه از شناخت دقیق‌تر نیاز‌های بدن هر فرد می‌گذرد.