گروه بینالملل دفاعپرس: «علی الزیدی» نخستوزیر عراق، اولین سفرهای خارجی خود را به ترتیب در ۲۳ تیر به آمریکا، ۱ مرداد به ایران و ۶ مرداد به ترکیه انجام داد. سفر الزیدی به ترکیه، ادامهدهنده روند رو به رشد آغاز شده در دوران نخستوزیری محمد شیاع السودانی، نخستوزیر پیشین عراق محسوب میشود. این تداوم ارتباط حسنه میان دو کشور، با امضای توافقنامههای جدید میتواند به نتایج ملموسی دست یابد.
از میان پنج توافقنامه امضا شده میان دو کشور، دو سند از همه مهمتر هستند: «یادداشت تفاهم درباره حمل و نقل ریلی و جادهای از طریق گذرگاه مرزی «فیشخابور-اواکوی» و «یادداشت تفاهم درباره توسعه زیرساختهای حمل و نقل در خاک عراق در ازای صادرات منابع طبیعی». سفرهای کوتاه مدت وزیر انرژی و منابع طبیعی و وزیر حمل و نقل و زیرساختهای ترکیه به بغداد در فاصله کوتاهی پیش از سفر الزیدی، نشان از برنامهریزی دیرپا برای امضای این دو توافقنامه داشت.
با نگاهی به پیشینه روابط ترکیه و عراق متوجه میشویم که رابطه میان دو کشور تا زمان به قدرت رسیدن محمد شیاع السودانی دچار فراز و نشیبهای بسیاری بوده است، اما پس از به قدرت رسیدن سودانی، شاهد رشد روزافزون روابط میان آنکارا و بغداد بودهایم. محور اصلی این رشد روزافزون، مسائل اقتصادی است. دو کشور بر حوزهای متمرکز شدهاند که کمترین تنش و بیشترین پتانسیل را برای همکاری دارد. هدف این است که با گامهای همکاری اقتصادی، اختلاف نظرها در سایر حوزهها نیز کاهش یابد.
عبارت الزیدی در نشست خبری مشترک با اردوغان که «جغرافیا به ما دو رودخانه داده، ما رودخانه سوم را نیز میخواهیم، رودخانه سوم رودخانه اقتصاد است»، مورد توجه رسانهها قرار گرفت. اقدام ترکیه برای خرید ۱۵ درصد از سهام شرکت «بیپی انرژی» در کرکوک با حمایت عراق، نشان از اهمیت همکاریهاست. همچنین، تصمیم هیئت وزیران عراق در ۳ مرداد برای فعالسازی توافقنامه چارچوب همکاری در حوزه آب و اجرای مکانیسم مالی پروژههای آن از ۱۰ شهریور، یک حرکت مثبت در روابط میان دو کشور محسوب میشود. الزیدی بیش از آن که یک به عنوان یک سیاستمدار شناخته شود، چهرهای اقتصادی به شمار میرود و این ویژگی، رویکردی عملگرایانه به او میدهد. به نظر میرسد تا زمانی که منافع متقابل میان دو کشور وجود داشته باشد، الزیدی به ترکیه روی خوش نشان خواهد داد.
در این میان، پروژه «راه توسعه» اهرم مهمی را در توسعه روابط میان دو کشور ایفا میکند. انسداد تنگه هرمز پس از جنگ منطقهای ایران، اهمیت این پروژه را دوچندان کرده است. نزدیک به ۸۰ درصد نفت عراق از طریق خلیج فارس و تنگه هرمز صادر میشود. ایجاد انسداد در این تنگه برای عراق که ۹۵ درصد بودجه خود را از درآمد نفت تأمین میکند، بحرانی بزرگ ایجاد کرده و هم اکنون دولت عراق حتی برای پرداخت حقوق کارمندان خود نیز با مشکل مواجه شده است. در چنین شرایطی، گسترش مسیرهای شمالی برای عراق حیاتی به نظر میرسد. به همین دلیل، همزمان با مذاکرات برای تمدید قرارداد خط لوله نفت «کرکوک-جیهان» که در ۵ مرداد منقضی شد، در سفر الزیدی به آمریکا نیز توافقی برای بازسازی خط لوله نفت «کرکوک-بانیاس» میان عراق و سوریه امضا شد. گذرگاه مرزی «یاروبیه-رابعه» میان سوریه و عراق نیز پس از توافق میان دو کشور بازگشایی خواهد شد. هم اکنون محمولههای نفتی عراق با تانکر به بانیاس ارسال میشود و دولت عراق در ذهن دارد که این مسیر را به یک مسیر ثابت برای صادرات محمولههای نفت خود به سایر کشورها تبدیل کند. این گامها با سیاست خارجی ترکیه مبتنی بر «مالکیت منطقهای و اتصالپذیری» هماهنگ است. ترکیه نیز از گسترش تعامل میان عراق و سوریه حمایت میکند، چرا که بحث گنجاندن سوریه در پروژه راه توسعه نیز مطرح است.
از سوی دیگر، تحولات داخلی عراق و درگیریهای منطقهای، مسئله امنیت را به موضوعی حیاتی در روابط میان دو کشور تبدیل کرده است. عراق یکی از کشورهای کلیدی برای همکاری در روند «ترکیه بدون ترور» محسوب میشود. امروز خاک عراق، منطقه اصلی فعالیت گروه تروریستی «پکک» محسوب میشود. بنابراین، فعالسازی سازوکارهای امنیتی ایجاد شده میان دو کشور، برای گذار از «ترکیه بدون ترور» به «منطقه بدون ترور» بسیار اهمیت دارد.
از سوی دیگر، با وجود تعریف و تمجید دونالد ترامپ از الزیدی در سفر به آمریکا، حملات آمریکا به عراق ادامه دارد. بازتابهای جنگ منطقهای ایران و گسترش جغرافیای درگیری میان عراق و عربستان نیز قابل مشاهده است. در ۶ مرداد، ادعا شد که پهپادهایی از خاک عراق، عربستان را هدف قرار داده و آمریکا نیز در هماهنگی با ریاض و به بهانه این حمله ادعایی، عملیاتی علیه گروههای مقاومت در عراق انجام داد. حشد الشعبی اعلام کرد که در نتیجه این حملات بزدلانه، حداقل ۲۰ تن از اعضای این سازمان به شهادت رسیدند. الزیدی که پس از سفر به ترکیه، برای سفر به عربستان نیز برنامهریزی کرده بود، این سفر را لغو کرد تا فعلا آخرین سفر خارجی نخستوزیر عراق، سفر وی به ترکیه محسوب شود.
علیرغم ادامه درگیریهای منطقهای، سفر الزیدی به ترکیه و تحولات اخیر، اراده سیاسی رهبران دو کشور برای تقویت روابط آنکارا و بغداد را نشان میدهد. روابط میان این دو کشور که در حوزههای گستردهای از امنیت و توسعه تا منابع آب و انرژی جریان دارد، چارچوبی از ثبات را به نفع کل منطقه ارائه میدهد. تداوم و پایداری این روند، به نهادینه شدن این روابط بستگی دارد. سفر الزیدی گرچه گواه بر ادامه این مسیر است، اما ادامه این مسیر احتیاج به مقاومت سران دو کشور در مقابل دخالت قدرتهای فرامنطقهای دارد. اگر این عزم و مقاومت تداوم یابد، روابط ترکیه و عراق نه تنها صلح منطقهای را تقویت خواهد کرد، بلکه به الگویی برای همکاری منطقهایی در غرب آسیا تبدیل میشود.
انتهای پیام/ 999
∎