صاحبخبر - گروه دیپلماسی – مهدی یزدی : بنابه نوشته روزنامه نیویورک تایمز؛ در حالی که بازار انرژی و تجارت جهانی همچنان زیر سایه بسته شدن تنگه هرمز قرار دارد، ایران و عمان به توافقی نزدیک شدهاند که هدف آن بازگرداندن رفتوآمد کشتیها در این گذرگاه حیاتی است؛ اما پشت این توافق احتمالی، یک مناقشه بزرگتر نهفته است: اینکه آیا بازگشایی تنگه به معنای بازگشت آن به وضعیت پیش از جنگ خواهد بود یا اینکه عملاً به تثبیت نقش ایران در مدیریت و کنترل یکی از مهمترین مسیرهای انتقال انرژی جهان منجر میشود.
بر اساس اطلاعاتی که مقامهای ایرانی، آمریکایی و افراد مطلع از روند مذاکرات ارائه کردهاند، کشتیهایی که قصد ورود به خلیج فارس را دارند، قرار است از مسیری عبور کنند که در نزدیکی سواحل ایران قرار دارد و تحت کنترل تهران خواهد بود. در مقابل، کشتیهایی که از خلیج فارس خارج میشوند، از مسیری نزدیک به آبهای عمان عبور خواهند کرد.
همین جزئیات، نقطه اصلی اختلاف میان تهران و واشنگتن است. ایران معتقد است این سازوکار، واقعیت جدیدی را به رسمیت میشناسد: اینکه تهران توانایی مدیریت امنیت و عبور و مرور در تنگه هرمز را دارد. اما آمریکا تأکید دارد که هیچ توافقی نباید به معنای پذیرش حق کنترل ایران بر یک آبراه بینالمللی باشد.
بنابر شواهد تا عصر دیروز ، تردد قابل مشاهده در تنگه هرمز به شکل قطره چکانی ادامه داشته اند. هرچند بارها فرماندهی مرکزی آمریکا و دونالد ترامپ مدعی شدند که این آبراه مهم بینالمللی باز است. در همین حال، «اسکات بسنت» وزیر خزانه داری آمریکا در گفت و گو با شبکه خبری سیانبیسی ادعا کرد که در روزهای آینده ایران و آمریکا ممکن است در مورد تنگه هرمز به توافق برسند. نفت برنت پس از مصاحبه تلویزیونی اسکات بسنت وزیر خزانهداری آمریکا و اعلام احتمال دستیابی به توافقی جدیدبرای بازگشایی تنگه هرمز به ۸۰ دلار سقوط کرد.
ناگفته نماند که «مارکو روبیو» وزیرامورخارجه آمریکا هم مدعی شده که «در مذاکرات برای بازگشایی تنگه هرمز پیشرفتی حاصل شده است، اما هنوز توافق نهایی به دست نیامده است ؛ امیدواریم که توافق به زودی نهایی شود.»
ادعای بسنت درباره توافق قریبالوقوع با ایران بر سر تنگه هرمز در حالی مطرح شده است که روز گذشته اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در نشست خبری هفتگی خود گفت: در هفت الی هشت روز گذشته مذاکرات با طرف عمانی با جدیت ادامه پیدا کرد. همچنین در چند روز گذشته تماسهایی بین وزیر خارجه کشورمان با همتایان خود در سطح منطقه و خارج از منطقه با هدف جلوگیری از تشدید ناامنی و تامین منافع ایران انجام شد.
سخنگوی وزارت خارجه ایران در پاسخ به سوالی درباره رایزنیهای صورتگرفته با میانجیها درباره احیای یادداشتتفاهم و شروط ایران گفت: ما الان مذاکرهای با آمریکا نداریم. مذاکرات، با عمان است و متمرکز بر تفاهم بر سر مسیری که مسیر ایمن کشتیرانی را در تنگه هرمز تامین کند. تلاش ما این است که در اولین فرصت، با مشورت و همکاری عمان مسیری را تعیین کنیم؛ مسیری که موقت خواهد بود و بر اساس آن بتوانیم ایمنی کشتیرانی را فراهم کنیم. این مذاکرات دوجانبه و با حضور دو دولت ساحلی انجام میشود. دیگران حتما میتوانند در این مسیر به صورت سازنده یا مخرب ظاهر شوند اما موضوع به ایران و عمان مرتبط است. این که در مرحله بعد چه اتفاقی میافتد، باید درباره آن تصمیمگیری شود.
او افزود: تفاهم بر سر مسیر تردد ایمن کشتیرانی از تنگه هرمز، شرط لازم برای بازگشایی تنگه هرمز است اما شرط کافی نیست. تنگه هرمز به خاطر اختلاف نظر بین ایران و عمان بسته نشده بلکه به دلیل تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی بوده است. مادامی که شرارتهای آمریکا و محاصره دریایی ادامه داشته باشد، قاعدتا در وضعیت تنگه هرمز تغییر خاصی نمیافتد. مذاکرات با عمان درباره تنگه هرمز است و در موضوعاتی که به ایران و آمریکا مربوط میشود، باید ببینیم اوضاع و احوال به چه سمت و سویی خواهد رفت.
پذیرش خواسته های تهران
حوالی عصر دیروز ، یک منبع بلندپایه به شبکه «الحدث» گفت:« احتمالا به زودی، بیانیهای مشترک از سوی ایران و عمان درباره تنگه هرمز منتشر خواهد شد.»
سخنگوی وزارت خارجه قطر با این ادعا که متن یک توافق احتمالی بین ایران و آمریکا تدوین شده، گفت این متن اکنون میان طرفها در حال تبادل است.الانصاری افزود تمرکز فعلی میانجیها بر یافتن «یک راهحل کوتاهمدت» است که بتواند واشنگتن و تهران را بار دیگر به میز مذاکره بازگرداند. با این حال، گفت که «در حال حاضر، هیچ برنامهای برای برگزاری مذاکرات مستقیم وجود ندارد».
گفتنی است که «پاتریک وینتور» دبیر دیپلماسی گاردین به نظر میرسد عمان، تحت فشار آمریکا، اروپا و عربستان سعودی، در حال پذیرش مسیری برای بازگشایی تنگه هرمز است که تا حد زیادی با ابتکار ایران طراحی شده است.
وی افزود: بر اساس این پیشنهاد، مسیر عبور کشتیها به گونهای خواهد بود که ایران همچنان کنترل غالب را بر آن داشته باشد و کشتیها هنگام ورود به تنگه از آبهای تحت کنترل ایران عبور کنند.
یک منبع بلندپایه ایرانی به رویترز گفته که طرحی موقت درباره تنگه هرمز در حال بررسی با عمان است که کنترل کامل ترافیک کشتیهای ورودی را به تهران میدهد. مبتنی بر این گزارش ، مسیر خروج کشتیها از تنگه هرمز از مسیری بین ایران و عمان خواهد گذشت.در خصوص مسیر خروج از تنگه هرمز، عمان پس از اخطار تهران، به کشتیها اجازه خروج میدهد. گفته شده که بعید است تهران جایگزینی برای بازگشایی تنگه هرمز بپذیرد. تهران در مذاکرات با عمان برای بازگشایی تنگه هرمز، خواستار کنترل تردد کشتیهای ورودی و نظارت بر کشتیهای خروجی و امکان مداخله در عبورومرور در صورت لزوم شده است.
بنا به نوشته نیویورک تایمز ، مقامهای ایرانی میگویند در توافق احتمالی، قرار نیست از کشتیها «عوارض عبور» دریافت شود، اما یک «هزینه خدماتی» در نظر گرفته خواهد شد؛ هزینهای که به گفته آنها برای جبران آثار زیستمحیطی تردد کشتیها، تأمین امنیت نفتکشها و کشتیهای باری و همچنین هزینههای نیروی انسانی دریافت میشود. دو مقام ایرانی گفتهاند درآمد حاصل از این هزینه میان ایران و عمان به صورت مساوی تقسیم خواهد شد.
برای دونالد ترامپ، اصل مسئله بیش از هر چیز جنبه سیاسی دارد. بازگشت جریان کشتیرانی در تنگه هرمز میتواند مهمترین مشکل فوری او را حل کند؛ بحرانی که فشار اقتصادی ناشی از اختلال در انتقال نفت و افزایش نگرانیها درباره بازار انرژی را به همراه داشته است.
در سوی دیگر، مقامهای ایرانی اعلام کردهاند حتی در صورت توافق، تنگه هرمز تا زمانی که آمریکا محاصره دریایی بنادر ایران در خلیج فارس را لغو نکند، همچنان بسته خواهد ماند. تهران همچنین خواستار آن است که دو کشور به برنامه ۱۴ بندی مطرحشده در یادداشت تفاهم اسلامآباد بازگردند.
برخی مقامها معتقدند واشنگتن برای کاهش بیشتر فشار بازار انرژی، میتواند گام دیگری نیز بردارد و با صدور معافیتهایی از تحریمهای ایران، امکان فروش و انتقال قانونی نفت این کشور را فراهم کند.
اما مسئله اصلی اینجاست که اگر بازگشایی تنگه در نهایت با پذیرش نقش کنترلی ایران همراه شود، این توافق ممکن است هزینه ژئوپلیتیکی سنگینی برای آمریکا داشته باشد.
مقامهای ایرانی میگویند طراحی این توافق با هدف تثبیت توانایی تهران برای کنترل تنگه هرمز انجام شده است؛ اهرمی که ایران پیش از جنگ از آن استفاده نکرده بود، اما اکنون آن را به عنوان یک دستاورد راهبردی میبیند.
این موضوع مستقیماً با هدفی که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در ماههای گذشته بارها اعلام کرده، در تضاد قرار میگیرد. روبیو تأکید کرده بود تنگه هرمز باید به همان وضعیت سابق بازگردد؛ یعنی یک آبراه آزاد و بینالمللی که پیش از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه وجود داشت.
او اخیراً در نشست مقامهای کشورهای جنوب شرق آسیا درباره پیامدهای پذیرش کنترل یک کشور بر آبراههای بینالمللی هشدار داده بود.
روبیو گفته بود: «اگر در خاورمیانه الگویی ایجاد کنیم که یک کشور بتواند تصمیم بگیرد یک آبراه بینالمللی را کنترل کند، برای عبور از آن عوارض بگیرد و اگر هزینه را پرداخت نکردند، کشتیهایشان را منفجر کند، یک سابقه بسیار خطرناک ایجاد کردهایم؛ سابقهای که در دیگر نقاط جهان نیز تکرار خواهد شد.»
وزیر خارجه آمریکا تأکید کرده بود موضوع تنها به اتفاقات تنگه هرمز محدود نمیشود، بلکه اصل بنیادین آزادی کشتیرانی در جهان را هدف قرار میدهد.
او گفته بود: «آنچه در خطر است فقط مسئله تنگه هرمز نیست؛ بلکه یک اصل اساسی درباره آزادی دریانوردی است. قواعدی که طی ۱۵۰ سال گذشته زیربنای تجارت و بازرگانی جهانی بودهاند نیز تهدید شدهاند و اجازه چنین اتفاقی را نمیتوان داد.»
ترامپ تاکنون درباره جزئیات توافق احتمالی میان ایران و عمان سخنان زیادی مطرح نکرده است، اما این توافق بخشی از روند بازگشت به مذاکراتی بوده که به گفته او باعث شد حمله گسترده جدید علیه ایران در آخر هفته گذشته متوقف شود.
بر اساس چارچوب توافق، ایران و عمان ۶۰ روز فرصت خواهند داشت تا درباره بازگشایی تنگه مذاکره کنند. در همین دوره، آمریکا و ایران قرار است گفتوگوها درباره آینده ذخایر اورانیوم غنیشده ایران را نیز از سر بگیرند؛ ذخایری که حدود ۱۱ تن اعلام شده و نزدیک به نیم تن از آن اکنون در سطحی قرار دارد که به سوخت نزدیک به درجه مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای تبدیل شده است.
آمریکا خواستار آن است که این مواد رقیق شوند تا امکان تبدیل سریع آنها به مواد مورد استفاده در سلاح هستهای از بین برود. واشنگتن همچنین میخواهد این ذخایر در نهایت به آمریکا یا کشور دیگری منتقل شود تا یا در آنجا دفع شود یا برای استفاده در نیروگاههای هستهای غیرنظامی به کار گرفته شود.
برنامهای که در اواسط ماه ژوئن توسط جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا و همچنین به طور جداگانه توسط دونالد ترامپ امضا شد، باعث شده بود هر دو مقام با خوشبینی اعلام کنند که یک توافق هستهای ظرف ۶۰ روز قابل دستیابی خواهد بود.
اما اکنون این ضربالاجل تنها دو هفته دیگر به پایان میرسد و مقامهای آمریکایی پذیرفتهاند که حتی اگر مذاکرات آغاز شود، احتمالاً تا ماههای پایانی پاییز و شاید فراتر از آن ادامه خواهد داشت.
در گفتوگوهای خصوصی، برخی مقامها نسبت به دستیابی به توافق هستهای ابراز تردید کردهاند. آنها معتقدند ممکن است ترامپ در نهایت همان موضعی را اتخاذ کند که پیشتر مطرح کرده بود: اینکه ذخایر اورانیوم ایران باید همچنان زیر آوارهای ناشی از حملات هوایی به سه مرکز هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ باقی بماند.با این حال، بازگشایی تنگه هرمز برای ترامپ یک ضرورت سیاسی است.
به همین دلیل، با وجود هشدارهای مارکو روبیو درباره ضرورت بازگشت تنگه به وضعیت یک آبراه آزاد بینالمللی، دولت آمریکا ظاهراً خود را برای شرایطی آماده میکند که در آن تنگه باز شود، اما ایران همچنان نقش مهمی در کنترل روزانه رفتوآمد کشتیها داشته باشد.
در صورت صحت این گزارشها، توافق احتمالی میتواند به ازسرگیری کامل تردد کشتیهای تجاری و نفتکشها در تنگه هرمز کمک کرده و بخشی از نگرانیهای بازار جهانی انرژی را کاهش دهد. همچنین برخی تحلیلگران معتقدند اجرای چنین طرحی، جایگاه راهبردی ایران در مدیریت یکی از مهمترین گذرگاههای انرژی جهان را حفظ خواهد کرد.
با این حال، تاکنون هیچیک از مقامهای رسمی ایران این گزارشها را تأیید یا رد نکردهاند و جزئیات ادعایی مطرحشده از سوی رسانههای خارجی همچنان در حد گمانهزنی رسانهای است.
آمریکا و رژیم صهیونیستی از ۲۸ فوریه (نهم اسفند ۱۴۰۴) حملات تجاوزکارانه خود علیه ایران را آغاز کرده و با جنگ افروزی در منطقه باعث ناامن شدن یکی از گذرگاههای دریایی اصلی انرژی شده و اقتصاد جهانی را با بحران مواجه کردهاند.
∎