فاطمه ترکاشوند
اربعین امسال، تنها موعد بازگشت میلیونها زائر به جادهای نیست که از نجف به کربلا میرسد. جاده همان جاده است؛ ستونها هماناند، موکبها برپا میشوند، چای عراقی در استکانهای کوچک میچرخد و پرچمهای سیاه بر فراز مسیر به حرکت درمیآیند؛ اما چیزی در فضای امسال تغییر کرده است. انگار این بار، جاده اربعین پیش از آنکه زائران را به کربلا برساند، از میان سوگ تازهای عبور میکند؛ سوگی که هنوز در ایران و عراق زنده است و نام رهبر شهید انقلاب را در کنار نام شهیدان مقاومت و خاطره کربلا قرار داده است.
تشییع پیکر رهبر شهید انقلاب در شهرهای ایران و سپس در نجف و کربلا، پیش از آغاز موسم اربعین، پیوندی تازه میان این جغرافیاها ساخت. پیکری که از مرز عبور کرد و در شهرهای مقدس عراق بر دوش جمعیت حرکت کرد، تنها پیکر یک رهبر سیاسی نبود؛ در نگاه بخش بزرگی از مردم عراق، حامل خاطرهای مشترک از مقاومت، ایستادگی در برابر آمریکا و مخالفت با پروژههایی بود که طی دو دهه گذشته، منطقه را درگیر جنگ، اشغال و ناامنی کردهاند.
مراسم تشییع در نجف و کربلا، با حضور گسترده مردم و مقامهای عراقی برگزار شد و تصاویر آن نشان داد که سوگ، از مرز سیاسی ایران عبور کرده و در حافظه مذهبی و اجتماعی عراق نیز جای گرفته است. مقامهای عراقی در مراسم حضور یافتند و بر همدردی مردم عراق با ایران تأکید کردند؛ در خیابانها نیز پرچمهای ایران و عراق در کنار نشانههای مذهبی و پرچمهای گروههای مقاومت دیده میشد.
این تجربه، اربعین امسال را در موقعیتی متفاوت قرار میدهد. در سالهای گذشته، اربعین برای بسیاری از مردم ایران و عراق، نماد همدلی دو ملت و بازسازی رابطهای بود که هشت سال جنگ نتوانست برای همیشه از میان ببرد. اما امسال، این همگرایی در فضای جنگ و تهدید شکل میگیرد؛ در شرایطی که منطقه همچنان با آثار حملات آمریکا و اسرائیل، بحرانهای امنیتی و نگرانی از گسترش درگیری روبهرو است.
به همین دلیل، اربعین امسال احتمالاً بیش از گذشته، حامل زبان سیاسی مقاومت خواهد بود؛ نه به این معنا که آیین سوگواری به یک تجمع صرفاً سیاسی تبدیل شود، بلکه از آن جهت که حافظه کربلا، در فرهنگ مردم منطقه، همواره با مفاهیمی چون ایستادگی در برابر ظلم، نفی سلطه و دفاع از کرامت پیوند داشته است. وقتی مردم ایران و عراق در شرایط جنگ و تهدید، در یک مسیر حرکت میکنند، این حرکت ناگزیر معنایی فراتر از یک سفر مذهبی پیدا میکند.
شعارهایی که در مراسم تشییع رهبر شهید در عراق شنیده شد، از جمله شعارهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی، نشانهای از همین پیوند بود. این شعارها در خلأ شکل نگرفتند؛ آنها بر حافظهای تاریخی تکیه دارند که در عراق با تجربه اشغال، جنگ، تحریم و حضور طولانیمدت نیروهای آمریکایی گره خورده است. در ایران نیز تجربه جنگهای اخیر و شهادت فرماندهان و شهروندان، احساس مشترکی از مواجهه با تهدید خارجی ایجاد کرده است.
از این منظر، جاده اربعین میتواند به صحنهای برای همگرایی دوباره ملتهای منطقه تبدیل شود؛ همگراییای که تنها میان دولتها شکل نمیگیرد و ریشه آن در تجربههای مشترک مردم است. مردم عراق، لبنان، ایران، یمن، پاکستان و دیگر جوامع منطقه، هر یک به شکلی متفاوت، با مسئله جنگ، مداخله خارجی و امنیت جمعی مواجه بودهاند. اربعین فرصتی است که این تجربههای پراکنده، در یک جغرافیای مشترک به هم برسند.
اما فضای امسال، بیش از هر چیز، سوگوارانه است. راه نجف تا کربلا، برای بسیاری از زائران، تنها مسیر یادآوری شهادت امام حسین(ع) نیست؛ مسیر مرور نامهایی است که در سالهای اخیر به حافظه مقاومت اضافه شدهاند. در این میان، شهادت رهبر انقلاب، لایهای تازه به این سوگواری افزوده است؛ گویی بخشی از مسیر اربعین، این بار با یاد کسی طی میشود که خود سالها از پیوند ملتهای ایران و عراق و اهمیت راهپیمایی اربعین سخن گفته بود.
در چنین فضایی، هر موکب میتواند بیش از یک محل استراحت باشد؛ جایی برای گفتوگو، یادآوری و بازسازی پیوندها. هر پرچم میتواند نشانهای از یک خاطره مشترک باشد و هر قدم، معنایی فراتر از حرکت از یک شهر به شهر دیگر پیدا کند. شاید به همین دلیل است که اربعین، با وجود همه تلاشها برای محدود کردن یا سیاسیزدایی از آن، همچنان ظرفیت تبدیل شدن به یک زبان منطقهای را حفظ کرده است.
این زبان، زبان یک دولت یا یک جریان سیاسی نیست؛ زبان مردمی است که در طول سالها، با وجود اختلافها و فراز و نشیبهای سیاسی، در جادهای مشترک کنار هم راه رفتهاند.
اربعین به مردم ایران و عراق یادآوری میکند که مرزهای سیاسی، همیشه مرزهای حافظه و عاطفه نیستند؛ همانگونه که تشییع رهبر شهید در نجف و کربلا نشان داد، سوگ نیز میتواند از مرز عبور کند و به یک تجربه جمعی تبدیل شود.
امسال، جاده نجف تا کربلا شاید بیش از هر زمان دیگری، جادهای میان گذشته و حال باشد؛ میان عاشورا و جنگهای امروز، میان شهادت امام حسین(ع) و نام شهیدان تازه، میان سوگ و ایستادگی. زائران در این مسیر، هم برای حسین(ع) گریه میکنند و هم خاطره کسانی را با خود حمل میکنند که در سالهای اخیر، در روایت مقاومت جای گرفتهاند.
اربعین امسال، در چنین فضایی، فقط بزرگترین گردهمایی مذهبی جهان نیست؛ صحنهای است که در آن سوگواری، همبستگی و سیاست به هم میرسند. جادهای که از نجف آغاز میشود و به کربلا میرسد، این بار از ایرانِ داغدار نیز عبور کرده است؛ از میان خاطره تشییع، از میان نام شهیدان و از میان نگرانیهای منطقه.
و شاید مهمترین پیام آن، همین باشد: در روزگاری که آمریکا و اسرائیل تلاش میکنند منطقه را از مسیر جنگ و فشار بازتعریف کنند، ملتهای منطقه هنوز میتوانند بر جادهای مشترک، کنار هم راه بروند؛ نه برای فراموش کردن رنج، بلکه برای تبدیل سوگ به پیوند، و پیوند به توان ایستادگی.
میلیونها نفر در اولین اربعینی که با تشییع رهبر شهید آغاز شد، به نیابت از او گام برمیدارند
همقدم با رهبر شهید
صاحبخبر -
∎