سرویس بینالملل خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)- الهه شمس: شاید برایتان عجیب باشد، اما دنیای افسانههای شوالیهای که امروز میشناسیم، تنها بخش کوچکی از یک اقیانوس بزرگ است. پژوهشهای جدید نشان میدهند که بخش عظیمی از دستنوشتههای شوالیهای قرون وسطی برای همیشه از پهنه تاریخ پاک شدهاند؛ گویی هرگز وجود نداشتهاند. اما این داستان چگونه کشف شد و ریاضیات چه کمکی به حل این معمای تاریخی کرد؟
پیش از آنکه گوتنبرگ با اختراع دستگاه چاپ دنیا را تکان دهد، تکثیر کتابها کار بسیار سختی بود. کاتبان باید ساعتها مینشستند و متون را با دست کپی میکردند. در این میان، اشتباهات انسانی یا تغییرات عمدی باعث میشد نسخه جدید کمی با اصل متن تفاوت داشته باشد. این تفاوتها در کپیهای بعدی هم تکرار میشدند و درست مانند جهشهای ژنتیکی در زیستشناسی، در طول نسلها انتشار مییافتند.
رابطه جالب میان تبارشناسی موجودات زنده و دستنویسهای قدیمی، نخستین بار در قرن نوزدهم توجه دانشمندان را جلب کرد. ژولین راندون–فورلینگ (Julien Randon-Furling)، ریاضیدان مرکز بورلی در مدرسه عالی نرمال پاریس–ساکلی، با الهام از تلاشهای مایکل پی. ویتزمن (Michael P. Weitzman) در دهههای ۷۰ و ۸۰ میلادی، با استفاده از مدلهای کامپیوتری به شبیهسازی مسیر تکثیر داستانهای شوالیهای از قرن دوازدهم به بعد پرداخت تا بفهمد چه مقدار از این میراث به دست ما رسیده است.
نتایج این تحقیق که در نشریه تخصصی پیانایاس نکسوس (PNAS Nexus) منتشر شد، تکاندهنده بود: حدود ۶۰ درصد از متون شوالیهای و بیش از ۹۵ درصد از نسخههای خطی آنها در طول تاریخ نابود شدهاند. اولیس گودرو (Ulysse Godreau)، پژوهشگر دانشگاه علوم و ادبیات پاریس، میگوید اگرچه مورخان همیشه میدانستند میزان خسارت زیاد است، اما این مدل ریاضی توانست ابعاد دقیق این فاجعه را روشن کند.
ژان–باتیست کمپس (Jean-Baptiste Camps)، فیلولوژیست محاسباتی، بر این باور است که ویژگی خاص این مطالعه در نگاه پویا به تاریخ نهفته است. این مدل کامپیوتری نهتنها متغیر زمان، بلکه تاثیر جنگها، طاعون و حتی افت محبوبیت یک اثر را بر بقای آن ارزیابی کرده است. برای مثال، اگر اثری در سالهای نخست نگارش خود به تعداد کافی کپی نمیشد، با یک حادثه کوچک برای همیشه از بین میرفت.
این پژوهش با وجود آمار غمانگیزش، ابزار فوقالعادهای برای شناخت تاریکیهای تاریخ است. راندون–فورلینگ میگوید دانستن اینکه چه سهمی از گذشته به ما رسیده، تصویر ما را از تاریخ کاملا تغییر میدهد. حالا این تیم علمی تصمیم دارد به سراغ متون یونان باستان و آثار پدران کلیسا برود و با بررسی انتقال فرهنگی میان اکوسیستمهای مختلف اروپای قرون وسطی، به رازهای بیشتری پی ببرد.
منبع: popsci, JUL 11, 2026