شفقنا – ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در سال ۲۰۱۳ به پالایشگاهی در بندر توآپسه در ساحل دریای سیاه سفر کرد تا بهرهبرداری از آنچه در آن زمان قدرتمندترین واحد فرآوری نفت روسیه محسوب میشد را آغاز کند. او فناوری پیشرفته بهکاررفته در این مجموعه را «فوقالعاده» توصیف کرد.
به گزارش سرویس ترجمه شفقنا، سیزده سال بعد، این تأسیسات به نمادی از نوع دیگری از پیشرفت فناورانه تبدیل شده است: توانایی اوکراین در انجام حملات دقیق در عمق خاک روسیه و وارد کردن خسارتی ماندگار به زیرساختهای انرژی این کشور. این پالایشگاه از جمله تأسیساتی است که در موج اخیر حملات پهپادهای دوربرد اوکراین بیشترین آسیب را دیده است؛ حملاتی که با هدف مختل کردن تولید، اجزای حیاتی پالایشگاهها را هدف قرار داده و نابود کردهاند.
تحلیل روزنامه فایننشال تایمز از نقشههای پالایشگاهها، عکسها، تصاویر ماهوارهای و دادههای مادونقرمز حرارتی نشان میدهد که خسارت واردشده به چندین پالایشگاه بزرگ روسیه، هفتهها و حتی ماهها پس از حملات همچنان پابرجا مانده است. گروه تحلیلی «فرانتلیجنس اینسایت» که توسط یکی از افسران پیشین اوکراینی اداره میشود نیز تحلیلهای تکمیلی ارائه کرده است.
این کارزار اوکراین به ترتیب بیش از ۳۰ درصد از ظرفیت واقعی و ۴۵ درصد از ظرفیت اسمی پالایش نفت روسیه را از مدار خارج کرد و بدترین بحران سوخت را در این کشور متکی به درآمدهای نفتی از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رقم زد. اکنون تیمهای عملیاتی حملات، از سوی مهندسان درباره این موضوع توجیه میشوند که کدام بخشهای سامانههای پالایشگاهی با طراحی دوران شوروی، حیاتیتر، دشوارتر برای جایگزینی و مؤثرتر در از کار انداختن طولانیمدت یک پالایشگاه هستند.
پالایشگاه عظیم نفت توآپسه متعلق به شرکت روسنفت، در ساحل جنوبی روسیه در کنار دریای سیاه و در فاصله حدود ۵۰۰ کیلومتری از خط مقدم جنگ با اوکراین قرار دارد.
در ۱۶ آوریل، حمله یک پهپاد دوربرد اوکراینی آتشسوزی عظیمی به راه انداخت که دود غلیظ سیاهرنگی را به آسمان فرستاد و شهر توآپسه را با لایهای از بقایای روغنی پوشاند. حمله دیگری در ۲۸ آوریل نیز خسارت گستردهتری وارد کرد؛ بهگونهای که ساکنان محلی تخلیه شدند و بیش از ۱۶۰ آتشنشان برای مهار آتش با شعلهها مبارزه کردند. در اواخر آوریل، توآپسه هدف دو حمله قرار گرفت که ستونهای عظیم و آخرالزمانی دود سیاه را به آسمان فرستادند و این دودها بعداً به شکل بارانی سمی بر زمین فرود آمدند.
برآورد فایننشال تایمز نشان میدهد این حملات بیش از دوازده مخزن بزرگ و متوسط را، با ظرفیتی در مجموع حدود ۸۰ هزار متر مکعب، از بین بردند. اما مهمتر از آن، به نظر میرسد پهپادها همچنین یک واحد فرآوری ثانویه را که در چارچوب برنامه نوسازی پالایشگاه و با تمجید شخص پوتین ساخته شده بود، نابود کردهاند. قدمت این پالایشگاه به حدی زیاد است که تصاویر نظارتی سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیآیاِی) از دهه ۱۹۵۰ ــ که اکنون از طبقهبندی محرمانه خارج شدهاند ــ نیز آن را نشان میدهند.
به گفته سرگئی واکولنکو، پژوهشگر ارشد مرکز کارنگی روسیه و اوراسیا، اینگونه واحدها نفت سنگین و کمارزش را به فرآوردههای سبکتر مانند گازوئیل، سوخت جت و بنزین تبدیل میکنند. اگر سایر بخشهای پالایشگاه سالم بمانند، این پالایشگاه میتواند بدون این واحد نیز به فعالیت خود ادامه دهد، اما کیفیت محصولات آن بهشدت کاهش خواهد یافت.
از دیگر واحدهایی که جایگزینی آنها بسیار دشوار است، تجهیزاتی هستند که پیش از آغاز فرآیند پالایش، نمک و آب را از نفت خام جدا میکنند. یکی از این واحدها اخیراً در پالایشگاه اومسک، که با فاصله ۲۵۰۰ کیلومتری از مرز اوکراین یکی از بزرگترین پالایشگاههای جهان به شمار میرود، هدف حمله قرار گرفت.
به گفته آیزاک لوی، تحلیلگر سیاستگذاری انرژی در مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک، یک مؤسسه تحقیقاتی فنلاندی، این واحدها اهمیت حیاتی دارند زیرا در ابتدای فرآیند پالایش قرار گرفتهاند. اگر این بخشها آسیب ببینند، حتی در صورتی که سایر تجهیزات سالم بمانند، پالایشگاه ممکن است بخش عمدهای از توان خود برای فرآوری نفت خام را از دست بدهد.
شرکت کارگزاری روسی «فینام» برآورد کرده است که تعمیر چنین خسارتهایی معمولاً تا چند ماه زمان میبرد.
سومیت ریتولیا، مدیر ارشد مدلسازی در شرکت تحلیلی کپلر، نیز گفت آسیب به این نوع واحدها معمولاً باعث توقف فعالیتی بسیار طولانیتر از حمله به مخازن ذخیرهسازی میشود؛ مخازنی که هرچند آتشسوزیهای عظیم و چشمگیری ایجاد میکنند، اما اغلب سریعتر قابل تعمیر هستند.
تحلیل فایننشال تایمز نشان داد که بیشتر نشانههای حملات به ۱۰ پالایشگاه بزرگ روسیه، از جمله پالایشگاههای اومسک، مسکو و توآپسه، هفتهها و حتی ماهها پس از آخرین حمله شناختهشده همچنان از فضا قابل مشاهده بودهاند.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد روند تعمیرات با چه کندیای پیش میرود. بیش از یک ماه پس از حملاتی که ستون عظیمی از دود را بر فراز مسکو ایجاد کردند، درِ سفیدرنگ یک مخزن بزرگ ذخیره نفت همچنان به همان شکل مچالهشده در محل سقوط خود باقی مانده است. سه مخزن کوچکتر، یک ایستگاه پمپاژ و لولههایی که آنها را به سایر بخشهای پالایشگاه متصل میکنند نیز بهوضوح آسیبدیده به نظر میرسند. پالایشگاههای کوچکتر نیز همچنان تا حد زیادی از کار افتادهاند و تأسیسات ذخیرهسازی و پالایش آنها آشکارا به ویرانه تبدیل شده است.
به گفته فابیو ساباتینی، پژوهشگر دانشگاه ساپینزا رم، حتی پس از بازگشت پالایشگاهها به مدار فعالیت، روند احیای تولید بهکندی انجام میشود. تیم او میزان روشنایی شبانه اطراف ۲۹ پالایشگاه بزرگ روسیه را در فاصله ژوئن ۲۰۲۲ تا می ۲۰۲۶ اندازهگیری کرده است. آنها دریافتند که پس از نخستین حمله، شدت روشنایی در شعاع یک کیلومتری پالایشگاه حدود ۳۰ درصد و در شعاع پنج کیلومتری تا ۱۸ درصد کاهش یافته است. این کاهش در تأسیساتی که سال گذشته هدف حمله قرار گرفته بودند، بیش از ۱۳ ماه ادامه داشت.
ساباتینی به فایننشال تایمز گفت حملات به پایگاههای نظامی، گرههای حملونقل یا انبارهای سوخت، اثری مشابه و قابل مقایسه ایجاد نکردهاند.
پالایشگاه کستوو در منطقه نیژنی نووگورود در روزهای ۱۸ و ۲۰ می هدف حملات پهپادی قرار گرفت. بر اساس تصاویر ماهوارهای مادونقرمز حرارتی شرکت اطلاعاتی آلمانی کانستلر، این پالایشگاه از آن زمان تاکنون همچنان از مدار خارج مانده است. در جدیدترین تصویر موجود که در ۱۸ جولای ثبت شده، واحد تقطیر آن هنوز هیچ نشانهای از گرما و فعالیت نداشته است.
این کارزار هدفمند اوکراین که با کمک اطلاعاتی آمریکا و فرانسه انجام شده، به شکلگیری بحران شدید سوخت در روسیه کمک کرده است؛ بحرانی که به اعمال محدودیت در فروش سوخت در تقریباً تمامی مناطق کشور و شکلگیری صفهای طولانی در جایگاههای سوخت منجر شده است.
دنیل ایوانز، مدیر جهانی بخش سوخت و پالایش در مؤسسه اساندپی گلوبال انرژی، گفت روسیه توانسته است بخشی از ظرفیت پالایشی خود را، از جمله با ازسرگیری فعالیت پالایشگاه اومسک، بازیابی کند. اما او افزود که بخش قابل توجهی از ظرفیت پالایشی همچنان از مدار خارج است و همین موضوع تأمین سوخت برای بازار داخلی روسیه ــ که در شرایط عادی بازاری متعادل به شمار میرود ــ را «بسیار دشوار» کرده است.
تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که پالایشگاههای روسیه از سال ۲۰۲۲ تاکنون سامانههای دفاعی خود در برابر پهپادها را گسترش دادهاند. با این حال، امواج پیاپی حملات پهپادی اوکراین میتواند این سامانههای دفاعی را از کار بیندازد یا بر آنها غلبه کند.
یک بازرگان روس گفت این راهبرد ــ که آن را به پیشروی سوارهنظام در دوران قرون وسطی با آرایش گُوِهای (V شکل) تشبیه کرد ــ خسارت قابل توجهی به مالکان پالایشگاهها وارد کرده است.
او گفت: روشهای حفاظتی سال گذشته مؤثر بودند، اما اگرچه تورهای حفاظتی میتوانند یک پهپاد را متوقف کنند، وقتی سه پهپاد به یک نقطه اصابت میکنند، از نظر فیزیکی جلوگیری از آنها غیرممکن است.
این خبر را اینجا ببینید.