به گزارش ایرنا زندگی، دکتر معصومه حاتمی، فوقدکترای روانشناسی سلامت، معتقد است کاهش تمایل به دورهمیها را نمیتوان به بیعلاقگی نسل جدید به خانواده یا روابط اجتماعی نسبت داد؛ بلکه این پدیده حاصل مجموعهای از تغییرات اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و روانشناختی است که سبک زندگی انسان امروز را دگرگون کرده است.
چرا نسل جدید کمتر دورهم جمع میشود؟
حاتمی با اشاره به تغییر الگوی روابط اجتماعی در نسل جدید میگوید: «میتوان گفت تمایل به دورهمیها کاهش پیدا کرده است، اما نباید این موضوع را سریع به این معنا تعبیر کنیم که نسل جدید به خانواده یا روابط اجتماعی بیعلاقه شده است. این یک پدیده چندبعدی است که مجموعهای از عوامل در شکلگیری آن نقش دارند؛ از تغییرات اجتماعی و فرهنگی گرفته تا عوامل اقتصادی و روانشناختی.»
او یکی از مهمترین عوامل این تغییر را تحول فناوری و شکلگیری ارتباطات دیجیتال میداند و توضیح میدهد: «در گذشته بخش زیادی از ارتباطات انسانها از طریق دیدارهای حضوری شکل میگرفت، اما امروز شبکههای اجتماعی و پیامرسانها بخشی از نیاز انسان به تعامل را پاسخ میدهند. نسل جدید در فضای دیجیتال متولد شده و طبیعی است که بخشی از هویت اجتماعی خود را در همین فضا تجربه کند.»
این روانشناس، فشارهای زندگی مدرن را عامل مهم دیگری در کاهش حضور افراد در جمعها عنوان میکند و میافزاید: «مشکلات اقتصادی، دغدغههای شغلی، فشارهای تحصیلی، سرعت بالای زندگی شهری و کاهش زمان آزاد باعث شده بسیاری از افراد از نظر روانی انرژی کمتری برای حضور در جمعهای بزرگ داشته باشند. گاهی آنقدر زندگی برای افراد دغدغه ایجاد کرده که ارتباطات اجتماعی به آخرین اولویت تبدیل شده است.»
حاتمی همچنین به تغییرات فرهنگی در نسل جدید اشاره میکند و میگوید: «این نسل بیش از گذشته بر استقلال فردی، مرزهای شخصی و انتخاب آگاهانه روابط تأکید دارد. در گذشته بسیاری از مهمانیها یک وظیفه اجتماعی تلقی میشد، اما امروز افراد بیشتر از خود میپرسند آیا این رابطه برای سلامت روان من مفید است؟ آیا حضور در این جمع ضروری است؟»
او با اشاره به شرایط خاص جامعه ایران ادامه میدهد: «تجربه بحرانهای اجتماعی، نگرانیهای اقتصادی، اخبار مداوم، تهدیدها و شرایط جنگی و نااطمینانیهای ناشی از آن، سطح استرس عمومی را افزایش داده است. در روانشناسی بحران، یکی از واکنشهای طبیعی انسان در شرایط فشار طولانیمدت، کاهش تعاملات غیرضروری و تلاش برای حفظ انرژی روانی است. بنابراین گاهی کاهش حضور در جمعها، در واقع واکنشی برای سازگاری با شرایط پراسترس است و الزاماً نشانه کاهش علاقه به دیگران نیست.»
مرز باریک میان خلوت سالم و انزوای آسیبزا
حاتمی معتقد است نباید حضور پررنگ نسل جدید در فضای مجازی را بهتنهایی نشانه یک آسیب روانشناختی دانست. به گفته او، امروز بخش مهمی از آموزش، کار، ارتباطات و حتی حمایت اجتماعی در فضای آنلاین شکل میگیرد و به همین دلیل، صرف استفاده زیاد از شبکههای اجتماعی و پیامرسانها، لزوماً به معنای وجود یک مشکل روانی نیست.
او ادامه میدهد: «در روانشناسی میان ارتباط انتخابی و سالم با اجتناب روانشناختی تفاوت وجود دارد. گاهی فرد ترجیح میدهد زمان بیشتری را تنها باشد یا در فضای مجازی فعالیت کند، زیرا به استراحت، آرامش و بازیابی انرژی نیاز دارد. این موضوع بهویژه در افرادی که شخصیت درونگراتری دارند یا دورههای پراسترس را پشت سر گذاشتهاند، طبیعی است.»
اگر تنها بودن انتخاب فرد باشد، مشکلی ندارد؛ اما اگر فرد به دلیل فرار از ارتباط، تنهایی را انتخاب کند، میتواند آسیبزا باشد.
این روانشناس اما هشدار میدهد که در برخی موارد، فاصله گرفتن از جمعها میتواند نشانه مسئلهای عمیقتر باشد: «زمانی باید حساس شد که این فاصله گرفتن همراه با نشانههایی مانند ترس شدید از قضاوت دیگران، افزایش اضطراب هنگام حضور در جمع، کاهش تدریجی روابط واقعی، احساس تنهایی همراه با ناتوانی در برقراری ارتباط یا وابستگی شدید به تأیید گرفتن در فضای مجازی باشد.»
حاتمی معتقد است معیار مهم در روانشناسی این است که فرد باید مشخص کند آیا تنهایی را انتخاب کرده یا از ارتباط فرار میکند: «اگر تنها بودن انتخاب فرد باشد، مشکلی ندارد؛ اما اگر فرد به دلیل فرار از ارتباط، تنهایی را انتخاب کند، میتواند آسیبزا باشد. خلوت سالم معمولاً باعث آرامش و بازسازی انرژی روانی میشود، اما انزوای ناسالم میتواند به افزایش تنهایی، اضطراب و کاهش کیفیت زندگی منجر شود.»
دورهمیهای خانوادگی؛ پناهی برای سلامت روان در روزهای سخت
حاتمی با تأکید بر نقش ارتباطات خانوادگی در سلامت روان میگوید: «انسان از نظر روانشناختی موجودی اجتماعی است و این یک اصل اساسی در روانشناسی محسوب میشود. بسیاری از پژوهشهای حوزه سلامت روان نشان میدهند که کیفیت روابط انسانی، یکی از مهمترین و اثرگذارترین عوامل محافظتکننده در برابر اضطراب، افسردگی و فشارهای زندگی است.»
او معتقد است دورهمیهای خانوادگی، اگر در فضایی سالم شکل بگیرند، میتوانند نقش مهمی در تقویت سلامت روان افراد داشته باشند: «دورهمیهای سالم میتوانند احساس تعلق و امنیت روانی ایجاد کنند، احساس تنهایی را کاهش دهند، در زمان بحران حمایت عاطفی فراهم کنند و تابآوری افراد را افزایش دهند. همچنین این ارتباطات فرصتی برای انتقال تجربهها و ارزشهای بیننسلی فراهم میکنند.»
این روانشناس با اشاره به شرایط دشوار اجتماعی و اقتصادی امروز ادامه میدهد: «بهخصوص در شرایطی که جامعه با بحرانهایی مانند جنگ، مشکلات اقتصادی یا نااطمینانیهای اجتماعی مواجه است، شبکههای حمایتی خانوادگی نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت روان دارند. انسان در بحرانها بیش از هر زمان دیگری به این احساس نیاز دارد که تنها نیست و افرادی در کنار او هستند.»
«بخش زیادی از مهارتهای ارتباطی کودکان و نوجوانان در تعاملات واقعی شکل میگیرد؛ مهارتهایی مانند گفتوگو کردن، همدلی، حل اختلاف، مدیریت هیجان، همکاری و مشارکت و شنیدن نظر مخالف.»
او هشدار میدهد که کاهش فرصتهای تعامل واقعی میتواند چالشهایی برای نسل آینده ایجاد کند: «اگر نسل آینده بیشتر در فضای مجازی رشد کند و فرصت تعاملات واقعی کمتر شود، ممکن است در ایجاد روابط عمیق، صمیمیت عاطفی و مدیریت تعارضها با دشواریهایی روبهرو شود.»
با این حال، حاتمی تأکید میکند که هر نوع جمعی الزاماً مفید نیست: «منظور این نیست که انسان باید صرفاً بیشتر در جمع باشد؛ بلکه صحبت از دورهمیهای سالم است؛ دورهمیهایی که در آن احترام، امنیت روانی و پذیرش وجود داشته باشد. روابطی که همراه با سرزنش، مقایسه و فشار روانی هستند، حتی میتوانند آسیبزا باشند.»
چگونه نسل جدید را به ارتباطات اجتماعی سالم تشویق کنیم؟
حاتمی در پاسخ به این پرسش که والدین چگونه میتوانند فرزندان خود را به حضور در جمعها و حفظ روابط اجتماعی سالم تشویق کنند، تأکید میکند که اجبار راهکار مناسبی نیست.
او میگوید: «در تربیت نسل جدید، اجبار معمولاً نتیجه مطلوبی ایجاد نمیکند. نوجوان و جوان امروز نیاز دارد احساس کند انتخابش دیده میشود و مورد احترام قرار میگیرد.»
هدف حذف تلفن همراه یا حذف فضای مجازی نیست؛ هدف این است که فناوری جایگزین کامل روابط انسانی نشود
این روانشناس چند راهکار را برای تقویت روابط اجتماعی سالم در خانوادهها پیشنهاد میکند و نخستین گام را الگوسازی والدین میداند: «کودکان بیشتر از رفتار والدین یاد میگیرند تا از توصیههای آنها. طبق نظریه آلبرت بندورا، کودکان آن چیزی نمیشوند که فقط به آنها میگوییم؛ بلکه بیشتر آن چیزی میشوند که میبینند. خانوادهای که در آن گفتوگو، احترام و ارتباط سالم وجود دارد، الگوی مناسبی برای فرزند خود ایجاد میکند.»
«باید کیفیت دورهمیها را افزایش دهیم. اگر مهمانی برای کودک یا نوجوان همراه با اضطراب، مقایسه یا پرسشهای آزاردهنده باشد، طبیعی است که از آن فاصله بگیرد. اما اگر جمعها دوستانه، شاد و همراه با احساس راحتی باشند، ارتباط اجتماعی برای او به تجربهای لذتبخش تبدیل میشود.»
حاتمی تأکید میکند که والدین باید به جای تحمیل حضور در جمع، زمینه انتخاب و تجربه تدریجی را فراهم کنند: «بهتر است به جای اجبار، درباره احساس فرزندمان گفتوگو کنیم، به تدریج او را به تجربه روابط اجتماعی دعوت کنیم و مهارتهای ارتباطی را به او آموزش دهیم.»
او با اشاره به تجربه خود در اتاق درمان میگوید: «برخی نوجوانان از جمع فاصله میگیرند، اما این همیشه به دلیل بیعلاقگی به ارتباط نیست. در بسیاری از مواقع، مسئله به ضعف مهارتهای ارتباطی، ترس از ارزیابی دیگران، پایین بودن عزت نفس، اضطراب یا خجالتی بودن برمیگردد. اگر مهارتهای ارتباطی به نسل جدید آموزش داده شود، بسیاری از این مشکلات قابل حل خواهد بود.»
این روانشناس در نهایت بر ضرورت ایجاد تعادل در استفاده از فناوری تأکید میکند: «هدف حذف تلفن همراه یا حذف فضای مجازی نیست؛ هدف این است که فناوری جایگزین کامل روابط انسانی نشود.»