مهدي بيكاوغلي| در پي عقبنشيني نظامي ايالات متحده و فعال شدن بيسابقه كانالهاي ديپلماتيك، ديروز دونالد ترامپ مدعي انجام «مذاكرات عميق و دوستانه» با ايران و احتمال دستيابي به يك توافق جديد شده است. ادعايي كه بلافاصله با موضع قاطع و هشدارهاي سرسختانه نظامي و ديپلماتيك تهران مواجه شد. در شرايطي كه آسوشيتدپرس از پيشرفتهاي قابل توجه ميانجيگران براي بازگرداندن طرفين به ميز مذاكره خبر ميدهد، قرارگاه مركزي خاتمالانبيا (ص) ضمن «توسعه جنگ» خواندن محاصره دريايي امريكا، هشدار داد كه هرگونه برداشت غيرقانوني از داراييهاي بلوكه شده ايران با انسداد كامل تنگه هرمز پاسخ داده خواهد شد. اين بنبست راهبردي، در كنار چرخشهاي ژئوپليتيك بازيگراني نظير امارات، عربستان، اردن و فرسايش همگرايي غربي - صهيونيستي، موازنه قوا را به نفع بازدارندگي فعال ايران تغيير داده است.
ادعاي ترامپ و هشدار سخت قرارگاه خاتمالانبيا
فضاي حاكم بر روابط ايران و ايالات متحده در روزهاي اخير ميان تهديد به بازگشت اقدامات نظامي و پالسهاي ديپلماتيك براي دستيابي به توافق در نوسان بوده است. دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا، با اشاره به توقف حملات هوايي ارتش خود مدعي شده است: «احتمال دارد بتوانيم با ايران به توافق برسيم و شانس خوبي براي رخ دادن يك اتفاق خوب وجود دارد.» وي در عين حال با پيگيري سياست دوگانه فشار و مذاكره، ادعا كرد كه واشنگتن در حال انجام «مذاكرات عميق» با تهران است، اما در صورت عدم موفقيت در اين فرآيند، بلافاصله به «اقدام نظامي قدرتمند» بازخواهد گشت. در واكنش به اين اظهارات و مواضع خصمانه واشنگتن، مقامات نظامي و سياسي ايران مرزبنديهاي دقيقي را ترسيم كردهاند. سخنگوي قرارگاه مركزي خاتمالانبيا(ص) با محكوم كردن تلاشهاي ارتش امريكا براي بيثباتسازي منطقه و مداخله در ترانزيت دريايي، به شدت به واشنگتن و شركاي احتمالي آن هشدار داد. اين قرارگاه تأكيد كرد كه ادامه محاصره دريايي ايران به منزله «توسعه جنگ» تلقي ميشود و با پاسخ متناسب مواجه خواهد شد. علاوه بر اين، در پي پيشنهاد ترامپ مبني بر پرداخت خسارت شناورهاي آسيب ديده در درگيريهاي خليجفارس از محل داراييهاي غصب شده ملت ايران، قرارگاه خاتمالانبيا صراحتا اعلام كرد: «به همه شركتها و كشورهايي كه از پيشنهاد ترامپ استقبال كرده و از داراييهاي بلوكه شده ايران استفاده كنند، هشدار ميدهيم كه از اين پس نيروهاي مسلح ايران اجازه تردد به هيچ يك از شناورهاي متعلق به آنها را از تنگه هرمز نخواهند داد.» اين موضع قاطع، نشان دهنده اراده تهران براي پاسخ همهجانبه به هرگونه ماجراجويي اقتصادي يا نظامي غرب است.
الگوي تنگه مالاكا براي مديريت شاهراه انرژي جهان
همزمان با توقف حملات هوايي امريكا، تلاشهاي موازي ميانجيگران منطقهاي به رهبري عمان براي بازگشايي شريان حياتي انتقال انرژي در خليجفارس شدت گرفته است. بر اساس گزارشهاي خبرگزاري رويترز و وال استريت ژورنال، مسقط طرحي را براي ايجاد يك «ساز و كار مشترك منطقهاي جهت مديريت تنگه هرمز» به تهران ارائه كرده. اين طرح كه از حمايت كشورهاي منطقه نيز برخوردار است، بر اساس الگوي بينالمللي «تنگه مالاكا» تنظيم شده؛ الگويي كه در آن كشورهاي استفادهكننده از آبراهه به طور داوطلبانه در تأمين هزينههاي ناوبري، ايمني دريانوردي، حفاظت از محيط زيست دريايي و عمليات جستوجو و نجات مشاركت ميكنند. هدف ميانجيگران در گام نخست، دستيابي به يك توافق موقت براي عبور ايمن كشتيها از عرض ۲۲ مايلي تنگه هرمز است. درگيريهاي نظامي اخير زماني آغاز شد كه ارتش ايالات متحده تلاش كرد ناوگان تجاري تحت پوشش خود را از مسيرهاي مجاور سواحل عمان عبور بدهد، در حالي كه جمهوري اسلامي ايران بر حق حاكميتي خود مبني بر لزوم عبور كشتيها از مسيرهاي قانوني در شمال تنگه پافشاري ميكند. سيدعباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران در جريان گفتوگوهاي تلفني با وزراي خارجه عمان و عربستان سعودي، ضمن بررسي ابعاد اين طرح، بر موضع اصولي ايران تأكيد كرد. عراقچي تصريح کرده ريشه اصلي ناامني تحميل شده بر تنگه هرمز، اقدامات تجاوزكارانه ايالات متحده است و امنيت پايدار خليجفارس تنها از مسير تقويت همكاريهاي منطقهاي و خروج نيروهاي بيگانه حاصل ميشود. با اين حال، تهران به واشنگتن ابلاغ كرده است كه تا زمان تداوم محاصره دريايي و عدم بازگشت امريكا به اجراي كامل تعهداتش، هيچ اقدامي براي بازگشايي تنگه هرمز انجام نخواهد داد.
ناوگان پشهاي ايران و موازنه نوين نظامي در خليجفارس
نكته جالب توجه اينكه توانمندي نظامي جمهوري اسلامي ايران در تثبيت كنترل خود بر تنگه هرمز، توجه قدرتهاي بينالمللي را به خود جلب كرده است. ولاديمير پوتين، رييسجمهور روسيه، در ديدار اخير خود با افسران ارشد نيروي دريايي اين كشور، از راهبرد دفاع دريايي ايران موسوم به «ناوگان پشهاي» تمجيد كرد. به گزارش خبرگزاري اسپوتنيك، پوتين با اشاره به كارآمدي شناورهاي تندرو و كوچك ايران اظهار داشت: «ايران با بهرهگيري از اين ناوگان سبك كه به سلاحها و موشكهاي پيشرفته مجهز شده، در جنگاوري دريايي كاملا موثر عمل كرده است. اين مساله نشاندهنده اثربخشي فناوريهاي جديد نظامي در تغيير موازنه قوا در برابر ناوگانهاي سنگين سنتي است.» علاوه بر كارآمدي دفاعي در خليجفارس، عملياتهاي پهپادي در بيابانهاي شرق اردن كه رسانههايي چون پرس تيوي آن را منعكس كردهاند، نشاندهنده عمق راهبردي بازدارندگي ايران و همپيمانانش در منطقه است؛ امري كه ارتش امريكا را در فاز نظامي با تنگناهاي لجستيكي عظيمي مواجه ساخته است.
بحران مشروعيت در واشنگتن و شكاف ميان ترامپ و نتانياهو
يكي از عوامل كليدي كه دولت ترامپ را به سمت پذيرش ديپلماسي شكننده سوق داده، وضعيت افكار عمومي در داخل ايالات متحده است. نتايج آخرين نظرسنجي مشترك رويترز - ايپسوس نشان ميدهد كه ميزان حمايت شهروندان امريكايي از جنگ با ايران به ۳۳ درصد كاهش يافته كه پايينترين سطح از زمان آغاز درگيريها در پنج ماه گذشته محسوب ميشود. همچنين ۶۹ درصد از پاسخدهندگان (شامل ۴۰ درصد از جمهوريخواهان) معتقدند ترامپ اهداف حضور نظامي امريكا در قبال ايران را به وضوح توضيح نداده است. اين نارضايتي عمومي در آستانه انتخابات حساس ۲۷ اكتبر، فضاي مانور نظامي را براي ترامپ بهشدت محدود كرده است. در همين حال، اختلافات راهبردي ميان واشنگتن و تلآويو رو به افزايش است. پايگاه تحليلي المانيتور گزارش داد كه بنيامين نتانياهو، نخستوزير رژيم صهيونيستي، به دليل سقوط شديد محبوبيت داخلياش، تلاش ميكند با افشاگريهاي رسانهاي پيرامون فعاليتهاي هستهاي ايران، افكار عمومي را براي بازگشايي جبهه نظامي با ايران آماده كند. با اين حال، ترامپ به دليل محاسبات اقتصادي و انتخاباتي از وقوع يك درگيري همهجانبه پرهيز دارد؛ تعارضي كه در آستانه ديدار دوجانبه آنها در واشنگتن، نشاندهنده واگرايي جدي ميان اولويتهاي كاخ سفيد و كابينه صهيونيستي است.
واقعگرايي ابوظبي در قبال تهران
تحولات اخير و اثبات كارآمدي قدرت بازدارنده ايران، كشورهاي جنوب خليجفارس را به سمت باز تنظيم اولويتهاي امنيتي خود سوق داده است. روزنامه فايننشال تايمز در تحليلي از «چرخش ژئوپليتيك ظريف بن زائد» پرده برداشت. بر اساس اين گزارش، امارات متحده عربي با درك ناتواني چتر حمايتي امريكا در تضمين امنيت مطلق زيرساختهاي اقتصادي منطقه، احياي كانالهاي ديپلماتيك و اقتصادي خود با تهران را آغاز كرده است. ابوظبي تلاش ميكند با پيشبرد گفتوگوهاي مستقيم با سران ايران، از كشيده شدن تنشها به مرزهاي خود جلوگيري كند، هرچند به صورت همزمان همكاريهاي دفاعي محدودي را با امريكا و اسراييل براي امنيت مرزي خود پيگيري ميكند. تلاش ديپلماتيك و پيامهاي مستمر واشنگتن براي كشاندن ايران به پاي ميز مذاكره، بيش از آنكه حاصل يك راهبرد بلندمدت باشد، واكنشي به ناكارآمدي ابزارهاي فشار نظامي و انشقاق در جبهه غربي - صهيونيستي است. ايستادگي جمهوري اسلامي بر مواضع اصولي خود، مشروط كردن بازگشايي تنگه به رفع محاصره دريايي و هشدار قاطع به متجاوزان مالي و نظامي، نشان ميدهد كه تهران ابتكار عمل ميداني و ديپلماتيك را در دست دارد. تا زماني كه ايالات متحده به تعهدات خود بازنگردد و اقدامات تجاوزكارانه خود را متوقف نكند، تهديدهاي ترامپ فاقد اثرگذاري واقعي بوده و تنگه هرمز همچنان تحت كنترل كامل نظارتي و عملياتي نيروهاي مسلح ايران باقي خواهد ماند.