به گزارش ایرنا و بر اساس داده های وزارت بهداشت نرخ باروری که در دهه ۶۰ حدود ۶.۰۵ فرزند به ازای هر زن بود، در سال ۱۴۰۲ به ۱.۰۶ و در سال ۱۴۰۴ به ۱.۳۵ رسیده است، در حالی که نرخ جانشینی جمعیت در دنیا حدود ۲.۱ تعریف میشود.
به گفته مسوولان، سن ۱۵ تا ۶۵ سال جمعیت مولد کشور است؛ اکنون ۶۹ درصد جمعیت در این سن قرار دارد که باید حفظ شود. در حال حاضر ۲۲ درصد جمعیت زیر ۱۵ سال و هشت درصد بالای ۶۵ سال هستند. هرچه نسبت زیر ۱۵ سال بیشتر باشد، جامعه مولدتر خواهد بود، همچنین ۲۰ میلیون زن در بازه سنی ۱۵ تا ۴۵ سال در کشور زندگی میکنند که این بازه از نظر علمی و فیزیولوژیک، سن باروری محسوب میشود.
کارشناسان بر این باورند هرچه شهرنشینی بالاتر رفته نرخ باروری کاهش یافته است. در حال حاضر نرخ شهرنشینی در ایران به حدود ۷۶ درصد رسیده و تنها ۲۴ درصد جمعیت در روستاها زندگی میکنند، در حالی که متوسط جهانی شهرنشینی حدود ۵۷ درصد است.
بر اساس تازه ترین اظهارات مسوولان، نرخ باروری کلی در کشور به حدود ۱.۳۵ فرزند به ازای هر زن رسیده و این میزان به زیر سطح جایگزینی کاهش یافته است. سطح جایگزینی حدی از میزان کلی باروری است که اگر پایدار باشد، منجر به کاهش جمعیت هر نسل به نسل قبل در آن منطقه جغرافیایی میشود.
پایش ها نشان می دهد زوجهای ایرانی پس از ازدواج تمایل به فرزندآوری دارند و طبق پیمایش سال ۱۴۰۴، میانگین مطلوب فرزند در خانوادههای ایرانی ۲.۶ فرزند اعلام شده است. بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد خانوادههای ایرانی تمایل دارند حداقل یک تا ۲ فرزند داشته باشند، اما مجموعه ای از چالش های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی موجب شده نرخ باروری کلی کشور کاهش پیدا کند.
زمانی که حدود ۷۰ درصد جمعیت در سنین ۱۵ تا ۶۴ سال باشند، گفته میشود کشور در «پنجره جمعیتی» قرار دارد. یافته ها حاکیست ایران همچنان در این دوره قرار دارد و برآوردها نیز نشان میدهد تا حدود سال ۱۴۲۵ این فرصت وجود خواهد داشت.
اما کاهش موالید میتواند باعث شود این فرصت زودتر از موعد از دست برود و کشور سریعتر وارد دوره سالمندی شود. با بسته شدن پنجره جمعیتی، سهم سالمندان افزایش مییابد و جبران این وضعیت بسیار دشوار خواهد بود.
در همین پیوند ایرنا در گفت و گو با فاطمه زهرا اسحاقی کوپایی استاد دانشگاه فرهنگیان و پژوهنده حوزه جمعیت اصفهان عوامل تأثیرگذار بر افزایش نرخ باروری را بررسی کرده است:
ایرنا: تصور عموم جامعه این است که سن همسران، عامل تعیین کننده نرخ باروری است، این درست است؟
بله، سن مناسب ازدواج و سپس سن زوجین برای اقدام به فرزندآوری مساله مهمی است که در کنار سایر عوامل فرهنگی و اجتماعی آمار باروری را تحت شعاع قرار می دهد. این مساله بر اساس زمان بلوغ جنسی و فکری در هر فرد متفاوت است و به دلیل اینکه بیشتر یک تصمیم فردی است نمی توان برای آن فرایند ثابت یا قانون مشخص تعریف کرد.
بلوغ فکری کافی هنگام ازدواج به سبک زندگی، رفتار والدین و میزان اعتماد به نفس و کارآمدی فرد بستگی دارد. تربیت خانوادگی فرد و نیز سطح آموزش های نهادهای اجتماعی و رسمی کشور نیز تاثیر مستقیمی بر این موضوع دارد که باید آسیب شناسی و پایش شود. سبک تربیتی والدین مبتنی بر نازپرورده بارآوردن بچه ها، کمک های افراطی در حل مسائل زندگی و پرهیز از سپردن مسوولیت هایی در محیط خانه به آنان روند شکل گیری بلوغ عاطفی و تصمیم گیری سنجیده هنگام ازدواج را تحت تاثیر قرار می دهد.
از سوی دیگر، آنچه افراد را در سنین پایین تر به ازدواج و فرزندآوری ترغیب می کند عمدتا مواجهه با هنجارهای قوی اجتماعی برای داشتن خانواده بزرگ و کامل است، موضوعی که با توجه به شرایط فعلی جامعه به نظر می رسد نیازمند فرهنگ سازی و کنار راندن ضد فرهنگ ها و گره های ذهنی است.
دامنه این ضدفرهنگ ها که افراد را از ازدواج یا فرزندآوری دلسرد می کند گسترده است، به عنوان مثال بخشی از دختران جامعه بخصوص نسل جوان تر هنوز از ساختارهای فرهنگی سنتی بیمناک و نگران سوء رفتارهای کلیشه ای میان مادرشوهر و عروس هستند. رواج فردگرایی و برخی الگوهای غربی مانند ازدواج سفید و ترجیح تجرد قطعی نیز از دیگر عواملی است که با کمرنگ کردن سنت ازدواج بر نرخ باروری تاثیر گذاشته است.
خرده فرهنگ های مرتبط با جنسیت فرزند و ترجیح پسر به دختر و یا برخی تصورات که نقش مادری را در تضاد با فعالیت های تحصیلی و اجتماعی زنان می دانند همچنان بر تصمیم به ازدواج و فرزندآوری سایه انداخته می اندازد. از طرفی تجمل گرایی و چشم و هم چشمی های کورکورانه در طبقاتی از جامعه به کاهش ازدواج و فرزندآوری دامن زده است.
نتیجه اینکه سن اگرچه یک شاخص مهم است اما همه آن چیزی نیست که باروری را تحت شعاع قرار می دهد، به خصوص اینکه با پیشرفت های علمی و پزشکی بارداری مادران در سنین غیرمتعارف همچنان اتفاق میافتد و فرزندانی سالم نیز به دنیا می آورند.
ایرنا: بخش قابل توجهی از جامعه هدف که تاثیر ملموس بر افزایش نرخ باروری دارند خانواده های تک فرزند هستند، برای فرهنگسازی در خصوص داشتن بیش از یک فرزند در این خانواده ها چگونه باید عمل کرد؟
در گام نخست فکر می کنم آگاه سازی و تقویت پیگیری های پزشکی و بهداشتی مراکز بهداشت و درمان برای حفظ سلامتی مادران بسیار ضروریست، خاصه آنکه تصور افراد جامعه این است بارداری های متعدد سلامت مادران را به خطر می اندازد.
افزایش حمایتهای خانوادگی از چند فرزندها باید فرهنگسازی و ترویج شود. باید توجه داشت که برای افزایش نرخ باروری، تنها آموزش و آگاه سازی زنان کافی نیست و سایر آشنایان و نزدیکان ایشان هم باید احساس مسوولیت شرعی و اخلاقی داشته باشند، به طوری که در نگهداری، تربیت و رفع نیازهای او همکاری کنند تا مادر جوان بتواند در کنار مسوولیت های پرورش فرزند، احساس شیرین مادرانگی را نیز تجربه کند.
فرهنگسازی در این زمینه باید بر کارکردهای خانواده های چند فرزندی متمرکز شود تا پذیرش آن برای جامعه آسان تر شود. به عنوان مثال، والدین تک فرزند تمرکز بیشتری بر کودک خود دارند، تمام توجهشان را برای رفع نیازها و درخواست ها و تربیت او می کنند و بهترین امکانات زندگی را برای او فراهم می کنند اما به عقیده روانشناسان تک فرزندها آمادگی کافی برای حضور در جمع، احقاق حق خود و توانایی حل مساله به تنهایی را ندارند. از سوی دیگر زمانی که والدین دارای تک فرزند به سالمندی می رسند بار مراقبت از آن ها هم به دوش او میافتد که ممکن است با شرایط زندگی یا توانایی های مالی و بدنی او همخوانی و تناسب نداشته باشد. این در حالی است که بچه هایی که در کنار خواهر و برادر رشد می کنند، شاید از نظر دسترسی به برخی امکانات، محدودیت هایی داشته باشند اما در عوض یاد می گیرند که خودشان مسائلشان را حل کنند و توانایی برقراری ارتباط، حضور در اجتماع و احقاق حق بیشتری می یابند. این فرزندان به طور معمول خلاق تر و توانمندتر از تک فرزندها هستند و هرگز احساس تنهایی و بی کسی نمی کنند همچنین در دوران سالمندی والدین هم با تقسیم مسوولیت ها یاری رسان یکدیگر هستند.
ایرنا: با توجه به اینکه لایه های پنهان فرهنگی و اجتماعی بر نرخ باروری تاثیر می گذارد کنشگری رسانه ها در این زمینه تا چه اندازه کارساز خواهد بود؟
به نکته مهمی اشاره کردید، رسانه سهم بسزایی در جهت بخشی به خرده فرهنگ های فرزندآوری ایفا می کند؛ صدا و سیما به عنوان محوری ترین رسانه در دسترس باید در مسیر کمک به فرهنگ سازی چند فرزندی با نمایش جنبه های شیرین و مفید آن و عادی سازی جمعیت زیاد در خانواده ها مجدانه ورود کند؛ اکنون بیشتر فیلم ها و سریال ها حتی محتوای تبلیغات بازرگانی روایت خانواده های مرفه با یک یا ۲ فرزند است و نشانی از دغدغه ها نیازها و اقتضائات زندگی عموم مردم نیست. چالش مهم دیگر در این زمینه تاثیر رسانه بر تغییر سبک زندگی است؛ ضد فرهنگ ها به صورت آگاهانه یا ناآگاهانه از دریچه فیلم ها و برنامه های صدا و سیما یا توصیه های برخی روانشناسان ترویج می شود، به عنوان مثال ترویج اینکه زوجین بدون بچه ها به سفر بروند یا زیر سوال بردن ایثارهای مادرانه از این دست موارد است. لذت مادری یک لذت طبیعی است که با تلقین های مکرر رسانه ها جای خود را به احساسات متناقض می دهد تا جایی که مادر حس می کند تجربه لحظات سخت و طاقت فرسایی به او تحمیل شده که جای لذت، تفریح، کار و خوش اندامی او را در زندگی گرفته است. در واقع نیمه خالی لیوان با بزرگ نمایی و سیاه نمایی برای مادران تصویرسازی می شود.
ایرنا: طبقات مختلفی از زنان با وجود گرایش به داشتن فرزند نسبت به این مساله همچنان حس مبهم دارند؛ نظر شما چیست؟
فکر می کنم کمک های روانشناسانه برای این گروه از زنان می تواند بسیار به آن ها و رفع تردیدهایشان کمک کند. درمان کمال گرایی اینجا می تواند راهگشا باشد زیرا برخی زنان دارای شخصیت کمال طلب هر کار و هر چیز را در بهترین حالت می خواهند و «بچه داری» و ترس از مسوولیت های آن، صورت مساله را برای این گروه به طور کلی پاک می کند. وسواس نیز که یکی از چالش هایی است که مادران درگیر را در زندگی و به ویژه در امر بچه داری بسیار آزار می دهد و تأثیر زیادی روی نرخ باروری خانواده ها دارد از این رو غربالگری و رفع آن باید در دستورکار خانه های بهداشت و درمان قرار گیرد. همچنین جلسات مشاوره و صحبت درباره انواع دیگر نگرانی های زنان که باروری آن ها را تحت تاثیر قرار داده بسیار ضروری است.
ایرنا: سهم سیستم آموزش رسمی کشور در مساله باروری و فرزندآوری چیست؟
بیشتر سرفصل های آموزشی تک بعدی و مملو از کلیشه هایی است که با زندگی واقعی فاصله بسیار دارد. نمایش الگوهای موفق چند فرزندی در کتاب های درسی خالی است. دختران ما در حالی مدرک تحصیلی دیپلم می گیرند که تقریباً هیچ اطلاعاتی راجع به زنانگی و مادرانگی ندارد. پسر ۱۸ ساله در حالی دوره متوسطه را به پایان می رساند که چیزی از تعهدات و مسوولیت های خود در قبال زندگی خانوادگی نمی داند! در دهه های گذشته در دوران دبیرستان، برای دختران کتابی تحت عنوان «کودکیاری» تدریس می شد و یا درس حرفه و فن در مقطع راهنمایی (متوسطه اول) دارای سرفصل هایی مجزا برای دختران و پسران در حیطه کارهای عملی مربوط به زندگی و خانه داری بود که باعث آشنایی اجمالی با اصول زندگی می شد. اما در زمان حاضر همه چیز تحت تأثیر کنکور و سیستم تست زنی، رنگ باخته و گویی سیستم آموزش و پرورش به آموزش صرف اکتفا کرده است.
ایرنا: پیشینه مذهبی و دینی جامعه چه تاثیری روی افزایش نرخ باروری دارد؟
ارزش های معنوی، اخلاقی و آموزه های گرانبهای بسیاری در قرآن و احادیث راجع به تشکیل زندگی و فرزندآوری وجود دارد که آگاهی و پایبندی به آن ها می تواند در بسیاری از رفتارها و تصمیمات زوج های جوان تاثیر مثبت به دنبال داشته باشد. اما امروز آموزه های دینی در زندگی بخشی از مردم کمرنگ شده است. به عنوان مثال بخشی از زنان جامعه حتی با وجود آگاهی از گناه بودن سقط جنین؛ تحت تاثیر عوامل مختلف فردی و اجتماعی باز هم آن را انجام می دهند. در آموزه های دینی ما همواره بر فرزندآوری و تکثیر نسل، توکل به خداوند در تصمیم ها و ارزشمندی ازدواج تاکید شده اما این موارد در بخشی از گروه های جامعه اهمیت خود را از دست داده است. به مساله فرزندآوری، تضمین رزق بندگان و برکت زندگی مشترک بارها در قرآن و احادیث اشاره شده اما همچنان برخی افراد در مقابل این موضوع با دلایل خاص خود مقاومت می کنند. بنابراین باورهای دینی و ارزش های نهادینه شده در این بخش را می توان یکی از عوامل تاثیرگذار روی نرخ باروری در جامعه ایرانی اسلامی دانست.
ایرنا: در کنار تاثیر خرده فرهنگ ها، مساله اقتصاد و تنگناهای معیشتی چگونه بر نرخ باروری تاثیر می گذارد؟
اقتصاد، تورم و به ویژه فقدان احساس امنیت مالی یکی از مسائل مهم و موثر در نرخ باروری است؛ درست است که تأمین رزق بندگان توسط خداوند تضمین شده اما بنابر پیچیدگی های سبک زندگی امروزی در مساله تربیت فرزندان، فقط بحث رزق مطرح نیست بلکه برخی نیازهای ضروری دیگر از جمله پوشاک، لوازم بهداشتی، آموزش و در سنین بالاتر مسائلی همچون تهیه جهیزیه برای دختران، مسکن، خودرو و اشتغال برای پسران واقیعت هایی هستند که فرزندآوری را به چالش کشیده اند. در این رابطه مسوولان و خانواده ها باید بدانند خرج کردن برای فرزندآوری، هزینه تراشی نیست بلکه سرمایه گذاری کلان و بلندمدت است.
این مورد از حیطه نقش های گروه های جهادی، مردمی و رسانه ای خارج بوده و فقط با برنامه ریزی و توجه مسوولان امر میسر است. کنترل تورم و ایجاد ثبات اقتصادی برای تأمین امنیت مالی و سرمایه گذاری، حمایت از کارگاه های کوچک و مشاغل خانگی، یارانه ای نمودن بخشی از مایحتاج اولیه جوانان برای تشکیل زندگی از طریق اهدای زمین به زوج های جوان و تسهیلات بلند مدت و کم بهره برای جهیزیه باید پررنگ تر و متناسب با شرایط روز جامعه به روز رسانی شوند.
با توجه به مقاومت جامعه در برابر فرزندآوری، لازم است پایش های دقیقی انجام شود که بدانیم دغدغه خانواده ها در هر یک از مراحل تصمیم به فرزندآوری و پرورش او چیست و سپس بر اساس آن نگرانی ها بسته های راهبردی کاربردی تعریف و اجرا شود. به عنوان مثال یکی از ارزش های جامعه تحصیلات بوده و یکی از دغدغه های خانواده های دارای فرزند و زوجین در آستانه تصمیم به بچه دارشدن، نگرانی برای مسیر آموزش فرزندانشان است. از این رو سیستم آموزشی به گونه ای باشد که هر خانواده با آرامش خاطر، فرزندش را به اولین مدرسه نزدیک منزل خود برده و ثبت نام کند. به همین ترتیب باید به سراغ سایر نگرانی ها رفت و برای هر کدام اقدام متناسب و ملموس انجام داد.
به گزارش ایرنا، کاهش موالید و افت نرخ باروری، زنگ خطری را برای آینده جمعیتی کشور به صدا درآورده است.
دادههای مرکز آمار ایران نشان میدهد نرخ باروری کل کشور به ۱.۳۵ رسیده است، در حالی که برای جایگزینی نسلها حداقل به نرخ ۲.۱ نیاز است؛ این شکاف نشان دهنده آن است که صرف تصویب قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در سال ۱۴۰۰ و اصلاحیههای بعدی آن، بدون توجه به گره های فرهنگی و مسائل کمتر دیده شده، نمیتواند به تنهایی پاسخگوی چالش پیش رو باشد.
جمعیت تخمینی استان اصفهان در زمان حاضر پنج میلیون و ۴۰ هزار و ۵۰ نفر است. به گفته مسوولان، استان اصفهان سال گذشته سهم نزدیک به پنج درصدی از مجموع ولادتهای کشور را داشته است. بر اساس تازه ترین آمار، سال گذشته بیش از ۴۳ هزار کودک در استان اصفهان متولد شدند که بیش از ۲۲ هزار مورد آن پسر و بقیه دختر بودهاند.
با این وجود بر اساس آمارهای رسمی، چشم انداز اصفهان از لحاظ شاخصهای جمعیتی چندان خوش منظر نیست. وضعیت این استان در شاخص میزان باروری، ازدواج، سن والدین در نخستین فرزندآوری و طلاق در مقایسه با سایر استان های کشور بحرانی است. تنها شاخص امیدوار کننده کاهش ۴۲ درصدی سقطهای عمدی در کشور است که پژوهشهای جدید حاکیست در استان اصفهان نیز این روند نزولی بوده است.