به گزارش خبرگزاری ایمنا، تغییرات اقلیمی دیگر یک پیشبینی برای آینده نیست؛ واقعیتی است که امروز در خیابانها، ساختمانها، پارکها و حتی زندگی روزمره شهروندان خود را نشان میدهد. افزایش دمای هوا، وقوع موجهای گرمای طولانی، کاهش منابع آبی، خشکسالیهای پیدرپی و تغییر الگوی بارش، چهره بسیاری از شهرهای جهان را دگرگون کرده و مدیریت شهری را با چالشهایی روبهرو ساخته است که تا چند دهه پیش کمتر کسی تصور میکرد.
همزمان با تشدید این تغییرات، توسعه شتابان شهرنشینی و گسترش بیرویه سطوح آسفالتی و ساختمانی، پدیدهای موسوم به «جزیره گرمایی شهری» را در بسیاری از کلانشهرهای جهان شکل داده است؛ پدیدهای که موجب میشود دمای شهرها چند درجه بیش از مناطق پیرامونی باشد و پیامدهایی همچون افزایش مصرف انرژی، افت کیفیت هوا، تشدید تنش گرمایی، تهدید سلامت شهروندان و کاهش کیفیت زندگی را به دنبال داشته باشد.
به همین دلیل، طی سالهای اخیر مفهوم «تابآوری اقلیمی شهرها» به یکی از مهمترین محورهای برنامهریزی شهری در جهان تبدیل شده است. توسعه زیرساختهای سبز، حفاظت از منابع طبیعی، احیای رودخانههای شهری، استفاده از معماری سازگار با اقلیم، کاهش وابستگی به خودروهای شخصی، توسعه حملونقل عمومی و بهرهگیری از فناوریهای نوین، بخشی از راهکارهایی است که شهرهای پیشرو برای سازگاری با تغییرات اقلیمی در دستور کار قرار دادهاند.
ایران نیز بهعنوان یکی از کشورهای واقع در کمربند خشک و نیمهخشک جهان، بیش از بسیاری از کشورها تحت تأثیر تغییرات اقلیمی قرار گرفته است. افزایش میانگین دما، کاهش بارندگی، افت منابع آب زیرزمینی، تشدید خشکسالی، وقوع پدیده گردوغبار و گسترش جزایر گرمایی، امروز بسیاری از شهرهای کشور را با چالشهای تازهای مواجه کرده و ضرورت بازنگری در شیوه مدیریت شهری و برنامهریزی توسعه را دوچندان ساخته است.
در این میان، اصفهان بهعنوان یکی از مهمترین کلانشهرهای ایران، نمونهای قابلتأمل از تأثیر همزمان تغییرات اقلیمی و فشارهای ناشی از توسعه شهری است. خشکی زایندهرود در بعضی ماههای سال، کاهش منابع آبی، گسترش سطوح نفوذناپذیر، فرونشست زمین، کاهش پوشش گیاهی و افزایش دمای هوا، این شهر را در معرض پدیده جزیره گرمایی شهری قرار داده است؛ شرایطی که حفاظت از محیطزیست، توسعه زیرساختهای سبز، مدیریت هوشمند منابع آب و حرکت به سوی برنامهریزی اقلیممحور را بیش از هر زمان دیگری به ضرورتی اجتنابناپذیر تبدیل کرده است.
احیای زایندهرود مهمترین راهکار کاهش جزیره گرمایی شهری است
محمدرضا فلاح، عضو شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به پدیده جزیره گرمایی شهری به خبرنگار ایمنا اظهار میکند: امروز پدیده جزیره گرمایی شهری دیگر صرفاً یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه به موضوعی راهبردی در حوزه سلامت عمومی، کیفیت زندگی شهروندان، مصرف انرژی، تابآوری شهری و حتی توسعه پایدار تبدیل شده است.
وی با اشاره به رویکرد شورای اسلامی شهر ادامه میدهد: شورای اسلامی شهر اصفهان این موضوع را بهعنوان یکی از دغدغههای مهم مدیریت شهری دنبال میکند و در برنامهریزیها، بودجهریزی و سیاستگذاریهای شورا، توسعه فضای سبز، حفاظت از درختان، استفاده از فناوریهای نوین آبیاری و طراحی شهری متناسب با شرایط اقلیمی مورد توجه قرار گرفته است.
عضو شورای اسلامی شهر اصفهان با تأکید بر محدودیتهای مدیریت شهری تاکید میکند: باید واقعبین باشیم که مدیریت شهری بهتنهایی قادر به حل این بحران نیست و بخش مهمی از عوامل ایجادکننده این شرایط، خارج از حوزه اختیارات شهرداری و شورا است و تا زمانی که مسئله آب و احیای پایدار زایندهرود حل نشود، اقدامات مدیریت شهری به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.
فلاح با اشاره به مهمترین دلیل گرمتر شدن اصفهان میگوید: افزایش دمای اصفهان نتیجه مجموعهای از عوامل از جمله تغییرات اقلیمی، توسعه شهر، افزایش سطوح آسفالتی و بتنی، رشد تردد خودروها و کاهش پوشش گیاهی است، اما اگر بخواهیم مهمترین عامل را نام ببریم، بدون تردید باید به خشکی زایندهرود و کاهش شدید منابع آبی اشاره کنیم.
وی با تشریح نقش زایندهرود در تعادل اقلیمی شهر اضافه میکند: زایندهرود صرفاً یک رودخانه نیست، شریان حیاتی اصفهان و مهمترین عامل تعادل اقلیمی این شهر است و زمانی که این رودخانه جریان دائمی داشته باشد، به کاهش دمای محیط، افزایش رطوبت نسبی هوا، تغذیه فضای سبز و بهبود کیفیت زندگی شهروندان کمک میکند، اما متأسفانه خشک شدن آن، این تعادل طبیعی را بر هم زده است.
عضو شورای اسلامی شهر اصفهان با اشاره به ارتباط مستقیم فضای سبز و زایندهرود خاطرنشان میکند: فضای سبز و زایندهرود دو رکن اساسی نظام اکولوژیک اصفهان هستند و ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند و خشک شدن زایندهرود موجب کاهش رطوبت هوا، افزایش دمای محیط، تضعیف پوشش گیاهی، تشدید گردوغبار و تقویت پدیده جزیره گرمایی شهری شده است.
فلاح با اشاره به محدودیتهای نگهداری فضای سبز میگوید: کمبود آب باعث شده نگهداری و توسعه فضای سبز نیز با محدودیتهای جدی روبهرو شود، بنابراین باید تأکید کنیم که حفظ فضای سبز بدون تأمین منابع آبی پایدار امکانپذیر نیست و احیای زایندهرود و تأمین حقابه قانونی و زیستمحیطی آن، پیششرط موفقیت هر برنامهای برای کاهش گرمای شهر اصفهان است.
وی با اشاره به برنامههای شورا برای افزایش فضای سبز ادامه میدهد: شورای اسلامی شهر از توسعه متوازن فضای سبز در همه مناطق شهر، افزایش سرانه درختکاری، توسعه بوستانهای محلهای، استفاده از گونههای مقاوم به کمآبی، اصلاح شبکه آبیاری، توسعه بامها و دیوارهای سبز، ایجاد سایه در معابر و بهرهگیری از مصالح سازگار با اقلیم حمایت میکند و این سیاستها در برنامههای مدیریت شهری دنبال میشود.
تأمین حقابه زایندهرود، شرط موفقیت برنامههای کاهش گرمای اصفهان است
عضو شورای اسلامی شهر اصفهان با طرح انتظار از دولت تاکید میکند: انتظار جدی ما از دولت محترم، اجرای کامل قوانین مربوط به مدیریت حوضه آبریز زایندهرود، تأمین حقابه قانونی و زیستمحیطی این رودخانه و تکمیل پروژههای تأمین آب است و واقعیت این است که مدیریت شهری نمیتواند بدون وجود آب پایدار، فضای سبز شهر را حفظ و توسعه دهد.
فلاح با برشمردن راهکارهای کاهش گرمای شهر میگوید: برای کاهش گرمای اصفهان باید مجموعهای از اقدامات بهصورت همزمان انجام شود که از جمله آنها میتوان به احیای دائمی زایندهرود و تأمین حقابه آن، حفظ و توسعه فضای سبز و افزایش پوشش درختی، استفاده از مصالح ساختمانی با جذب حرارت کمتر، افزایش سایه در معابر و فضاهای عمومی، توسعه حملونقل عمومی و کاهش استفاده از خودروهای شخصی و حرکت به سمت معماری و شهرسازی سازگار با اقلیم اصفهان اشاره کرد.
وی با تأکید بر مؤثرترین راهکار اضافه میکند: بدون تردید، مؤثرترین اقدام در میان همه این راهکارها، جاری بودن دائمی زایندهرود است، زیرا این رودخانه نقش طبیعی و بیبدیلی در تنظیم اقلیم شهر دارد.
عضو شورای اسلامی شهر اصفهان با ارائه یک پاسخ صریح به مهمترین اقدام فوری خاطرنشان میکند: اگر بخواهم در یک جمله پاسخ بدهم، میگویم باید زایندهرود دوباره زنده و جاری باشد و احیای دائمی زایندهرود فقط یک مطالبه محلی یا اقتصادی نیست، یک ضرورت زیستمحیطی، اجتماعی و بهداشتی برای اصفهان و حتی بخش مهمی از فلات مرکزی ایران است.
فلاح با تشریح انتظارات از دولت میگوید: انتظار ما از دولت این است که با مدیریت علمی حوضه آبریز، اجرای کامل مصوبات و قوانین، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و تأمین حقابه قانونی و زیستمحیطی زایندهرود، شرایط را برای جریان پایدار این رودخانه فراهم کند.
وی تاکید میکند: مدیریت شهری نیز با تمام توان توسعه فضای سبز، حفظ درختان، استفاده از روشهای نوین آبیاری و اجرای طرحهای اقلیممحور را ادامه خواهد داد، اما موفقیت این اقدامات در گرو تأمین پایدار آب است و اصفهان با کمبود ایده برای توسعه فضای سبز مواجه نیست، با کمبود آب برای حفظ سرمایههای طبیعی خود روبهرو است و احیای زایندهرود و تأمین حقابه آن، مهمترین اقدام برای کاهش گرمای شهر، حفظ محیطزیست، ارتقای سلامت شهروندان و تضمین آینده پایدار اصفهان است.
جزایر گرمایی شهری یکی از مهمترین چالشهای اقلیمی اصفهان است
علیمحمد ظهرابی، دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری با تأکید بر اینکه پدیده جزایر گرمایی شهری یکی از مهمترین چالشهای اقلیمی کلانشهر اصفهان است، میگوید توسعه کالبدی، کاهش پوشش گیاهی و خشکشدن زایندهرود موجب تشدید این پدیده شده و اجرای راهبردهای اقلیممحور برای کاهش آثار آن ضروری است.
علیمحمد ظهرابی، دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری با اشاره به بررسی علمی پدیده جزایر گرمایی شهری اظهار میکند: جزیره گرمایی شهری یکی از مهمترین پیامدهای اقلیم شهری در کلانشهرهای معاصر است که به افزایش دمای مناطق شهری نسبت به نواحی روستایی پیرامون اطلاق میشود و علت اصلی شکلگیری آن تغییر در بیلان انرژی سطح زمین بر اثر شهرنشینی و توسعه کالبدی است.
وی با بیان اینکه در کلانشهر اصفهان توسعه سریع فضاهای ساختهشده موجب تغییر ویژگیهای حرارتی سطح زمین شده است، ادامه میدهد: افزایش سطوح نفوذناپذیر همچون آسفالت، بتن و بامهای تیره ظرفیت ذخیره حرارتی شهر را افزایش داده و این سطوح به دلیل آلبدوی پایین، بخش قابل توجهی از تابش خورشیدی را جذب میکنند.
دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری تأکید میکند: در نتیجه این فرآیند، انرژی گرمایی در طول روز در سطوح شهری ذخیره و در ساعات شب آزاد میشود؛ موضوعی که کاهش اختلاف دمای شبانه و افزایش دمای متوسط شهر را به دنبال دارد و شدت جزایر گرمایی را افزایش میدهد.
ظهرابی با اشاره به عوامل طبیعی و محیطزیستی مؤثر بر این پدیده میگوید: کاهش پوشش گیاهی و نابودی باغات پیرامونی اصفهان نقش مهمی در تشدید جزایر گرمایی ایفا میکند، زیرا پوشش گیاهی از طریق فرآیند تبخیر و تعرق موجب کاهش دمای سطح زمین و تعدیل شرایط میکروکلیمایی میشود.
وی با بیان اینکه خشکشدن زایندهرود نیز در تشدید این وضعیت مؤثر بوده است، اضافه میکند: کاهش رطوبت نسبی هوا و حذف اثرات سرمایشی طبیعی ناشی از جریان آب، یکی از عوامل مهم افزایش دمای محیط شهری محسوب میشود و شرایط اقلیمی اصفهان را با چالشهای بیشتری روبهرو کرده است.
دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری خاطرنشان میکند: فعالیتهای صنعتی گسترده در اطراف اصفهان نیز بهعنوان یکی از منابع مهم تولید گرمای انسانزاد شناخته میشود و در کنار ترافیک سنگین و مصرف سوختهای فسیلی، سهم قابل توجهی در افزایش دمای محیط شهری و تشدید جزایر گرمایی دارد.
ظهرابی میگوید: تراکم بالای ساختمانها و شکل هندسی خیابانها موجب ایجاد پدیده «درههای شهری» میشود که این ساختارها تهویه طبیعی هوا را کاهش داده و مانع خروج گرمای ذخیرهشده از سطح شهر میشوند؛ موضوعی که روند افزایش دما را تشدید میکند.
وی با اشاره به نتایج مطالعات علمی ادامه میدهد: بررسی تصاویر سنجشازدور نشان میدهد دمای سطح زمین در مناطق مرکزی اصفهان نسبت به سایر بخشها بالاتر است و دادههای ماهوارههای لندست و مودیس نیز ابزارهای ارزشمندی برای تحلیل الگوی فضایی جزایر گرمایی و پایش تغییرات آن به شمار میروند.
دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری تأکید میکند: شاخص دمای سطح زمین (LST) یکی از مهمترین معیارهای ارزیابی شدت جزایر گرمایی است و مطالعات نشان میدهد میان تراکم ساختوساز و افزایش این شاخص همبستگی مثبت وجود دارد، در حالی که بین پوشش گیاهی و دمای سطح زمین رابطهای معکوس مشاهده میشود.
ظهرابی میگوید: افزایش دمای شهری موجب رشد مصرف انرژی در بخش سرمایش ساختمانها میشود و این مسئله فشار مضاعفی بر شبکه برق و منابع انرژی وارد میکند؛ همچنین جزایر گرمایی با افزایش دمای هوا، شرایط تشکیل آلایندههای فتوشیمیایی، از جمله اُزن تروپوسفری و مهدود را تشدید میکنند.
وی اضافه میکند: پیامدهای بهداشتی این پدیده شامل تنش گرمایی، بیماریهای قلبی و اختلالات تنفسی است و گروههای حساس همچون سالمندان و کودکان بیش از سایر اقشار در معرض آسیبهای ناشی از افزایش دمای شهری قرار دارند.
دکترای برنامهریزی و تابآوری شهری خاطرنشان میکند: توسعه زیرساختهای سبز شهری از جمله ایجاد بام سبز، دیوار سبز، افزایش سرانه فضای سبز، استفاده از مصالح با آلبدوی بالا و فناوری «بام سرد» از مؤثرترین راهبردهای کاهش جزایر گرمایی به شمار میرود و در نهایت، مدیریت پایدار شهری و برنامهریزی اقلیممحور برای کنترل این پدیده در کلانشهر اصفهان ضرورتی اجتنابناپذیر است.
آینده اصفهان در گرو سازگاری با اقلیم
آنچه امروز در اصفهان و بسیاری از شهرهای ایران مشاهده میشود، تنها افزایش چند درجهای دمای هوا نیست؛ بلکه نشانه تغییر در تعادل طبیعی سامانههای شهری است. تغییرات اقلیمی، کاهش منابع آب، توسعه کالبدی، افت پوشش گیاهی و افزایش سطوح نفوذناپذیر، در کنار یکدیگر شرایطی را ایجاد کردهاند که مدیریت شهری را با مسئولیتی فراتر از توسعه فیزیکی شهر روبهرو کرده است. در چنین شرایطی، موفقیت شهرها نه با سرعت ساختوساز، بلکه با میزان سازگاری آنها با اقلیم و تواناییشان در حفظ سرمایههای طبیعی سنجیده خواهد شد.
برآیند دیدگاههای مطرحشده از سوی مدیران شهری و کارشناسان نشان میدهد کاهش آثار جزایر گرمایی، نیازمند مجموعهای از اقدامات همزمان است؛ از احیای منابع آبی و حفاظت از فضای سبز گرفته تا توسعه زیرساختهای سبز، اصلاح الگوی شهرسازی، استفاده از فناوریهای نوین، مدیریت مصرف انرژی و تقویت حملونقل عمومی. هیچیک از این راهکارها بهتنهایی قادر به حل مسئله نیست و اثربخشی آنها زمانی نمایان میشود که در قالب یک برنامه جامع، علمی و بلندمدت اجرا شوند.
در این میان، اصفهان به دلیل ویژگیهای اقلیمی، جایگاه زایندهرود در ساختار طبیعی شهر و محدودیت منابع آبی، بیش از بسیاری از کلانشهرها به مدیریت یکپارچه و هماهنگی میان دستگاههای مختلف نیاز دارد. حفظ جریان پایدار زایندهرود، توسعه فضای سبز متناسب با شرایط اقلیمی، بهرهگیری از گونههای کمآببر، افزایش سطوح سایهانداز و بهکارگیری اصول طراحی اقلیممحور، میتواند بخشی از فشار ناشی از گرمایش شهری را کاهش دهد و تابآوری این کلانشهر را در برابر مخاطرات آینده افزایش دهد.
تغییرات اقلیمی واقعیتی است که نمیتوان آن را متوقف کرد، اما میتوان با تصمیمهای درست، آثار آن را مدیریت و از شدت پیامدهای آن کاست. آینده شهرهایی همچون اصفهان، بیش از هر زمان دیگری به کیفیت تصمیمهای امروز وابسته است؛ تصمیمهایی که اگر بر پایه دانش، مدیریت منابع طبیعی و همکاری همه نهادهای مسئول اتخاذ شود، میتواند مسیر حرکت به سوی شهری زیستپذیرتر، تابآورتر و پایدارتر را هموار کند.