شناخت تفاوت پساب و فاضلاب تنها یک موضوع علمی نیست؛ بلکه در طراحی سیستم‌های تصفیه، انتخاب تجهیزات مناسب، رعایت استانداردهای زیست‌محیطی و حتی کاهش هزینه‌های بهره‌برداری نقش مهمی ایفا می‌کند. در این مقاله ابتدا با مفهوم فاضلاب و پساب آشنا می‌شویم و سپس تفاوت‌های اصلی آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

فاضلاب و انواع آن

پیش از بررسی تفاوت پساب و فاضلاب، ابتدا باید بدانیم فاضلاب چیست و چه ویژگی‌هایی دارد.

به زبان ساده، فاضلاب به آبی گفته می‌شود که در اثر استفاده انسان در بخش‌های مختلف، کیفیت اولیه خود را از دست داده و به مواد آلاینده فیزیکی، شیمیایی یا بیولوژیکی آلوده شده است. این آب دیگر برای مصرف مستقیم مناسب نیست و در صورت تخلیه بدون تصفیه، می‌تواند منابع آب، خاک و محیط زیست را با مشکلات جدی روبه‌رو کند.

به عنوان مثال، آبی که پس از شست‌وشوی تجهیزات یک کارخانه تولید مواد غذایی خارج می‌شود یا آب مصرف‌شده در سرویس‌های بهداشتی یک ساختمان، هر دو در دسته فاضلاب قرار می‌گیرند. این آب‌ها معمولاً حاوی مواد آلی، ذرات معلق، چربی، میکروارگانیسم‌ها، فلزات سنگین یا ترکیبات شیمیایی هستند و باید پیش از ورود به محیط زیست تحت فرآیند تصفیه قرار گیرند.

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور می‌شود تمام آب خروجی از یک مجموعه صنعتی یا شهری، «پساب» محسوب می‌شود. در واقع تا زمانی که این آب وارد فرآیند تصفیه نشده باشد، از دیدگاه مهندسی فاضلاب نامیده می‌شود.

انواع فاضلاب

فاضلاب را می‌توان بر اساس منشأ تولید به چهار گروه اصلی تقسیم کرد که هر کدام ویژگی‌ها و روش‌های تصفیه متفاوتی دارند.

فاضلاب خانگی

فاضلاب خانگی از فعالیت‌های روزمره افراد در منازل مسکونی تولید می‌شود. آب حاصل از استحمام، شست‌وشوی ظروف، لباس‌ها، سرویس‌های بهداشتی و آشپزخانه در این گروه قرار می‌گیرد.

این نوع فاضلاب معمولاً حاوی مواد آلی، شوینده‌ها، چربی‌ها، مواد غذایی، باکتری‌ها و ویروس‌ها است. اگرچه میزان آلاینده‌های شیمیایی آن نسبت به فاضلاب صنعتی کمتر است، اما به دلیل وجود عوامل بیماری‌زا، تخلیه مستقیم آن می‌تواند سلامت انسان و محیط زیست را تهدید کند.

فاضلاب صنعتی

فاضلاب صنعتی یکی از پیچیده‌ترین انواع فاضلاب محسوب می‌شود، زیرا ترکیب آن به نوع صنعت وابسته است.

برای مثال:

• در صنایع غذایی، فاضلاب سرشار از مواد آلی و چربی است.
  در کارخانه‌های نساجی، رنگ‌ها و مواد شیمیایی سهم زیادی از آلودگی را تشکیل می‌دهند.
  در صنایع آبکاری و فلزکاری، فلزات سنگین مانند کروم، نیکل و روی در فاضلاب وجود دارند.
  در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی نیز ترکیبات نفتی و هیدروکربنی مهم‌ترین آلاینده‌ها هستند.

به همین دلیل، طراحی سیستم تصفیه فاضلاب صنعتی همواره بر اساس آنالیز دقیق کیفیت فاضلاب انجام می‌شود و نمی‌توان یک روش واحد را برای همه صنایع در نظر گرفت.

فاضلاب کشاورزی

در بخش کشاورزی نیز حجم قابل توجهی فاضلاب تولید می‌شود. رواناب حاصل از آبیاری زمین‌های زراعی، شست‌وشوی تجهیزات کشاورزی و خروجی دامداری‌ها از مهم‌ترین منابع این نوع فاضلاب هستند.

ویژگی اصلی فاضلاب کشاورزی، وجود کودهای شیمیایی، نیترات، فسفات، سموم دفع آفات و مواد آلی است. ورود این آلاینده‌ها به رودخانه‌ها یا آب‌های زیرزمینی می‌تواند موجب پدیده‌هایی مانند رشد بی‌رویه جلبک‌ها، کاهش اکسیژن محلول آب و آسیب به اکوسیستم‌های آبی شود.

فاضلاب شهری

فاضلاب شهری ترکیبی از فاضلاب خانگی، بخشی از فاضلاب تجاری، اداری و در برخی مناطق، رواناب‌های سطحی ناشی از بارندگی است.

در شهرهای بزرگ، این فاضلاب از طریق شبکه جمع‌آوری به تصفیه‌خانه‌های مرکزی منتقل می‌شود. حجم بالای تولید و تنوع آلاینده‌ها باعث شده تصفیه فاضلاب شهری یکی از مهم‌ترین چالش‌های مدیریت منابع آب در بسیاری از کشورها باشد.

منابع تولید فاضلاب

فاضلاب از منابع مختلفی تولید می‌شود و شناخت این منابع، نخستین گام برای انتخاب روش مناسب تصفیه است. هر منبع، ترکیب متفاوتی از آلاینده‌ها را وارد جریان فاضلاب می‌کند و همین موضوع بر طراحی فرآیندهای تصفیه تأثیر مستقیم دارد. مهم‌ترین منابع تولید فاضلاب عبارت‌اند از:

• واحدهای مسکونی
  کارخانه‌ها و واحدهای صنعتی
  مراکز درمانی
  مراکز تجاری و خدماتی
  فعالیت‌های کشاورزی و دامداری

پساب و انواع آن

در ساده‌ترین تعریف، پساب به آبی گفته می‌شود که پس از انجام یک یا چند مرحله تصفیه روی فاضلاب به دست می‌آید. به عبارت دیگر، فاضلاب ماده اولیه‌ای است که وارد فرآیند تصفیه می‌شود و خروجی این فرآیند، در صورت دستیابی به کیفیت مورد نظر، «پساب» نام دارد.

البته کیفیت پساب همیشه یکسان نیست. بسته به نوع سیستم تصفیه، استانداردهای مورد نیاز و محل استفاده، ممکن است پساب تنها برای تخلیه به محیط زیست مناسب باشد یا آن‌قدر کیفیت بالایی داشته باشد که بتوان از آن دوباره در فرآیندهای صنعتی، آبیاری فضای سبز یا حتی برخی کاربردهای کشاورزی استفاده کرد.

برای درک بهتر موضوع، یک کارخانه تولید مواد غذایی را در نظر بگیرید. آب خروجی از خطوط شست‌وشو در ابتدا فاضلاب محسوب می‌شود و به دلیل وجود مواد آلی، چربی‌ها و ذرات معلق، امکان تخلیه مستقیم آن به محیط زیست وجود ندارد. این فاضلاب ابتدا وارد  پکیج تصفیه فاضلاب  می‌شود؛ سیستمی که با بهره‌گیری از فرآیندهای فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی، آلاینده‌های موجود را به‌تدریج حذف می‌کند. در پایان این فرآیند، آب خروجی به پساب تبدیل می‌شود که در صورت رعایت استانداردهای زیست‌محیطی، می‌تواند با اطمینان تخلیه شده یا در برخی کاربردهای صنعتی و خدماتی دوباره مورد استفاده قرار گیرد.

به همین دلیل، بسیاری از متخصصان صنعت آب معتقدند که مهم‌ترین فرق پساب و فاضلاب در وضعیت کیفی آن‌ها و مرحله‌ای است که در چرخه مدیریت آب قرار دارند.

انواع پساب

پساب نیز مانند فاضلاب انواع مختلفی دارد و معمولاً بر اساس منشأ تولید یا کیفیت نهایی دسته‌بندی می‌شود.

• پساب صنعتی
  پساب شهری
  پساب کشاورزی
  پساب قابل استفاده مجدد

پساب چگونه تولید می‌شود؟

پساب نتیجه اجرای مجموعه‌ای از فرآیندهای تصفیه روی فاضلاب است. این فرآیندها با هدف حذف آلاینده‌ها، کاهش بار آلودگی و رساندن کیفیت آب به سطح قابل قبول انجام می‌شوند.

اگرچه نوع فرآیندها در هر پروژه متفاوت است، اما به طور معمول مسیر تولید پساب شامل مراحل زیر است:

• جمع‌آوری فاضلاب
  حذف مواد جامد درشت و ذرات معلق
  ته‌نشینی اولیه
  تصفیه بیولوژیکی برای کاهش مواد آلی
  در صورت نیاز، تصفیه شیمیایی یا پیشرفته
  گندزدایی نهایی
  تولید پساب با کیفیت مناسب برای تخلیه یا استفاده مجدد

مهم‌ترین تفاوت های پساب و فاضلاب

یکی از رایج‌ترین اشتباهات این است که تصور می‌شود این دو واژه مترادف هستند؛ در حالی که از دیدگاه مهندسی، پساب و فاضلاب دو مرحله متفاوت از چرخه مدیریت آب را توصیف می‌کنند.

فاضلاب، آبی آلوده است که هنوز تصفیه نشده و حاوی انواع آلاینده‌های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی است. اما پساب، آبی است که پس از عبور از فرآیندهای تصفیه، کیفیت آن بهبود یافته و بسته به استانداردهای مورد نظر، قابلیت تخلیه یا استفاده مجدد را پیدا کرده است.

نکته مهم این است که هر پساب، در گذشته فاضلاب بوده است؛ اما هر فاضلابی الزاماً به پساب قابل استفاده تبدیل نمی‌شود. اگر فرآیند تصفیه به‌درستی انجام نشود یا کیفیت خروجی به استانداردهای لازم نرسد، امکان استفاده مجدد از آب وجود نخواهد داشت.

روش تصفیه پساب و فاضلاب چه تفاوتی دارد؟

پاسخ این سؤال تا حد زیادی به جایگاه هر کدام در چرخه مدیریت آب بستگی دارد. در واقع، فاضلاب ماده اولیه‌ای است که باید تصفیه شود، در حالی که پساب نتیجه فرآیند تصفیه فاضلاب است. بنابراین زمانی که درباره «تصفیه پساب» صحبت می‌کنیم، معمولاً منظور انجام تصفیه تکمیلی برای افزایش کیفیت پساب و آماده‌سازی آن برای استفاده مجدد است.

به عبارت دیگر، فرآیند تصفیه فاضلاب با هدف حذف آلاینده‌های اصلی آغاز می‌شود و در صورت نیاز، روی پساب خروجی نیز عملیات تکمیلی انجام می‌شود تا کیفیت آن به استاندارد مورد نظر برسد.

جمع بندی

شناخت فرق پساب و فاضلاب تنها برای دانشجویان یا متخصصان حوزه آب اهمیت ندارد؛ بلکه مدیران کارخانه‌ها، پیمانکاران پروژه‌های صنعتی و حتی صاحبان کسب‌وکارهایی که به دنبال کاهش مصرف آب هستند نیز باید با این مفاهیم آشنا باشند. انتخاب صحیح روش تصفیه، مدیریت بهتر منابع آب، کاهش هزینه‌ها و رعایت الزامات زیست‌محیطی، همگی به درک درست این تفاوت وابسته هستند.

در نهایت، با توجه به افزایش بحران کم‌آبی و اهمیت بازچرخانی آب در صنایع، نقش سیستم‌های تصفیه بیش از هر زمان دیگری پررنگ شده است. هرچه کیفیت تصفیه بالاتر باشد، امکان استفاده مجدد از پساب افزایش یافته و علاوه بر حفاظت از محیط زیست، بهره‌وری اقتصادی واحدهای صنعتی نیز بهبود پیدا می‌کند.