غزال زیاری- این روزها واژه «سلاح» ما را به یاد فناوریهای مدرنی مثل سلاحهای گرم، اسلحه و موشکها میاندازد. اما شواهد باستانشناسی نشان میدهد که سلاحها صدها هزار سال است که توسط بشر مورداستفاده قرار میگرفتهاند؛ اگرچه که سلاحهای انسانهای اولیه قطعاً با سلاحهای امروزی کاملاً متفاوت بودهاند.
اینجاست که این سؤال مطرح میشود که در آن زمان از چه سلاحهایی استفاده میشده و قدیمیترین سلاح بشر چیست؟ در طول سالها و قرنهای اخیر، سلاحهای زیادی کشفشده و بارها از یکی از آنها بهعنوان قدیمیترین سلاح بشر یاد شده است که قدمت برخی از آنها به بیش از چهارصد هزار سال میرسد.
تعریف سلاح در دوران باستان
بن فیتزهاگ، استاد انسانشناسی دانشگاه واشنگتن دراینباره گفت: «بهطورکلی، سلاحها بهعنوان اشیایی تعریف میشوند که برای اعمال خشونت بر سایر موجودات زنده مورداستفاده قرار میگیرند. این شامل اشیایی میشود که در درگیریهای بین فردی میان انسانتباران (گروهی که شامل انسانهای خردمند مدرن و خویشاوندانی است که پس از انشعاب از شامپانزهها و بونوبوها تکاملیافتهاند) و همچنین برای شکار استفاده میشده.»
رولف ورمین، مدیر و بنیانگذار انجمن باستانشناسی نبرد و دانشجوی دکتری باستانشناسی دانشگاه استکهلم هم دراینباره توضیح داد: «باستانشناسان بهطور خودکار هر شیئی که بتواند آسیب برساند را بهعنوان سلاح در نظر نمیگیرند و زمینه و نیت استفاده از این ابزارها در تعیین دستهبندی شئی، اهمیت بالایی دارد.»
مثلاً متخصصانی که در یک محوطه به دنبال یافتن سلاحهای بالقوه باستانی مشغول حفاری هستند، ممکن است به دنبال شواهدی از شکار، مثل استخوانهای حیوانات تکهتکه شده، یا دستساختههایی از ابزارهای استخوانی نوکتیز که میتوانند برای ساخت سلاح استفاده شوند، بگردند. آنها همچنین ممکن است مواد سازنده اشیا و بقایای مواد یا آثار سایش روی خود سلاحها را در نظر بگیرند که میتواند به تعیین نحوه استفاده از آنها کمک کند.
ورمین در ادامه به این نکته اشاره کرد که باستانشناسان بهطور کلی سه یافته را بهعنوان مدعیان قدیمیترین شواهد سلاح در ثبت باستانشناسی در نظر میگیرند: نیزه کلکتون، نیزهها و چوبهای پرتابی شوئنینگن و سرنیزههای کاتو پن ۱.
نیزه کلکتون
طبق تخمین دانشمندان، نیزه کلکتون بیش از چهارصد هزار سال قدمت دارد. آنها معتقدند که سرنیزه ۳۷ سانتیمتری کشفشده، از یک دسته بلندتر شکسته شده است که شاید بهطور تصادفی در حین شکار کاربر، یا بهعمد شکسته و جداشده باشد.
این نیزه از چوب درخت سرخدار ساخته و با یک ابزار تراشیده شده تا در یک انتها، نوکتیزی داشته باشد که البته انتهای شکسته شده آن هنوز هم پیدا نشده است.
نیزه کلکتون
نیزه کلکتون که در سال ۱۹۱۱ از کلکتون-آن-سی در انگلستان حفاری و یافته شد، حالا در موزه تاریخ طبیعی لندن به نمایش گذاشتهشده و از آن بهعنوان قدیمیترین قطعه نیزه چوبی حفظشده در جهان یاد میشود.
باستانشناسان معتقدند که این نیزه توسط انسان هایدلبرگی یا نئاندرتالها (دو انسانتباری که قدمت آنها از انسان خردمند بیشتر است) ساختهشده و به نظر میرسد این نیزه از گونه ما هم قدیمیتر باشد؛ چرا که قدیمیترین فسیلهای شناختهشده انسان خردمند به حدود سیصد هزار سال قبل برمیگردد.
شکل، اندازه و چوب نیزه کلکتون نشان میدهد که یک سلاح ضربهای یا فشاری بوده و سازندگان آن، به استراتژیهای شکار مشارکتی فکر میکردهاند.
نیزهها و چوبهای پرتابی شوئنینگن
در سال ۱۹۹۲ میلادی، باستانشناسان حدود ۲۰ تا ۲۵ سلاح چوبی را در محوطهای در شوئنینگن آلمان کشف و حفاری کردند که شامل نیزههای کامل و تکهتکه شده و چوبهای پرتابی که عمدتاً از چوب صنوبر و کاج ساخته شده بودند، میشوند.
طبق اعلام موزه تحقیقاتی شوئنینگن، اینها بهعنوان قدیمیترین سلاحهای چوبی کاملاً حفظشده در جهان در نظر گرفته میشوند و امروزه، تخمینهای باستانشناسان سن این سلاحها را بین دویست تا سیصد هزار سال ارزیابی میکند.
ساخت آنها به طور تاریخی به انسان هایدلبرگی (یک گونه انسان اولیه که حدود هفتصد هزار تا دویست هزار سال پیش در سراسر اروپا، بخشهایی از آفریقا و احتمالاً چین امروزی، زندگی میکرده) نسبت داده شده است. براساس مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ انجام شد، تاریخگذاریهای اخیر حکایت از آن دارد که این نیزهها به طور بالقوه ممکن است کار نئاندرتالها باشند.
نیزه شوئنینگن
دانشمندان با اتکا به مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ انجام شد، فکر میکنند این نیزهها که میانگین طولشان کمی بیشتر از ۲ متر است، بهعنوان سلاحهای ضربهای، سلاحهای پرتابی یا ترکیبی از هر دو برای شکار پستانداران بزرگ شکاری ازجمله اسبها مورداستفاده قرار میگرفتند. آنها معتقدند که چوبهای پرتابی کوتاهتر که میانگین طولشان حدود ۶۵ سانتیمتر است، سلاحهای پرتابهای بودهاند.
فیتزهاگ هم دراین باره گفت: «درواقع، سلاحهای شوئنینگن در ارتباط با اسبهای تکهتکه شده یافت شدند. این نیزهها با استفاده از آتش، تیز، سخت و سیاه شده بودند و به شکلی پویا و پیشرفته شکل گرفته بودند.» طبق گفته ورمین، سلاحهای شوئنینگن نشان میدهند که انسانتبارها دانش مادی روشنی داشتند و با توجه به فاصلهشان تا هدف، از تاکتیکهای شکار متفاوتی استفاده میکردند.
سرنیزههای کاتو پن ۱
نوک نیزههای دستهدار (نقاط سنگی متصل به دسته یا میله) در سوابق باستانی بین دویست هزار تا سیصد هزار سال پیش در سراسر آفریقا و اوراسیا ثبت شدند و قبل از این تصور میشد که توسط نئاندرتالها یا انسانهای خردمند ایجاد شده باشند.
البته بر روی سرنیزههای سنگی حفاریشده از محوطه باستانشناسی کاتو پن در آفریقای جنوبی با قدمت پانصدهزارساله، نشانههایی از سایش در لبهها مشاهده میشود و شکل پایه آنها با نیزههای دستهدار سازگار است و همین نشان میدهد که بهعنوان سلاح مورداستفاده قرار میگرفتهاند. سن آنها مقدم بر نئاندرتالها و انسانهای خردمند است و مکانی که در آن یافت شدهاند نشان میدهد که احتمالاً توسط انسان هایدلبرگی که در آن زمان در مناطق جنوبی آفریقا زندگی میکردهاند، ساختهشده باشند. طبق باور باستانشناسان، از آنها بهعنوان سلاحهای کمین نیزهای استفاده میشده است.
البته بعضی از پژوهشگران این شواهد را به چالش کشیدهاند و استدلال میکنند که این شواهد، غیرمستقیم یا حتی بحثبرانگیز است؛ چرا که هیچ میله چوبیای همراه با سرنیزهها کشف نشده که بتواند فرضیه استفاده از آنها بهعنوان سلاح در برابر ابزارهای سنگی را تقویت کند.
آیا سلاح قدیمیتری هم وجود دارد؟
اینها برخی از اولیهترین نمونههای سلاح در سوابق باستانشناسی هستند، اما ممکن است سلاحهای قدیمیتری هم وجود داشته باشند که در طول زمان، از بین رفته باشند و دیگر اثری از آنها باقی نمانده باشد.
ورمین دراینباره گفت: «انسانتباران احتمالاً از مواد ارگانیکی مثل چوب، زردپی، الیاف و چسبها برای ساخت اشیاء و سلاحها استفاده میکردند که این مواد در طول زمان تجزیه یا تخریب میشوند و درنتیجه ممکن است در زمانهای بهمراتب دورتری هم سلاحهایی تولید میشده که حالا از بین رفتهاند.»
مطالعه این سلاحهای باستانی دیدگاه انسانها درباره تاریخ را گسترش میدهد. درعینحال، سلاحها چیزی فراتر از ابزار آسیبرسانی هستند؛ ورمین در این رابطه یادآوری کرد که سلاحهای باستانی، سرنخهای مادی هستند که به ما نگاهی اجمالی به نحوه ترکیب مواد، استفاده از تخیل، اشتراکگذاری دانش و همکاری خویشاوندان اولیهمان میدهند.
ورمین در بخش پایانی صحبتهایش، در پاسخ به این سؤال که کدامیک از این سه دسته سلاح یافت شده، قدیمیتر هستند، از کلکتون نام برد.
منبع: livescience
∎