به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
چطور حضرت زینب سلاماللهعلیها درباره شهادت امام حسین علیهالسلام و فرزندان و یاران ایشان فرمود «ما رأیتُ إلّا جَمیلاً»؟ کجای این خونریزی و جنایت، زیبا است؟
پاسخ:
واقعه عاشورا از جانسوزترین حوادث تاریخ اسلام است. شهادت امام حسین علیهالسلام، فرزندان، برادران و یاران ایشان، همراه با اسارت خاندان پیامبر صلیاللهعلیهوآله، حادثهای است که هر انسان آزادهای را اندوهگین میکند. ازاینرو، هنگامیکه حضرت زینب سلاماللهعلیها در پاسخ ابن زیاد فرمودند: «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» این پرسش برای بسیاری پدید آمده است که چگونه میتوان در میان آنهمه مصیبت و جنایت، از زیبایی سخن گفت؟
پاسخ این پرسش درگرو دقت در فضای گفتوگو، ادامه سخن حضرت و نیز نگاه توحیدی اسلام به حوادث جهان است. حضرت زینب سلاماللهعلیها نه در مقام توجیه جنایت دشمن بودند و نه درصدد انکار تلخی مصیبت؛ بلکه حقیقتی فراتر از ظاهر حادثه را بیان کردند.
نکته اول: زیبایی به جنایت نسبت داده نشده است
نخستین نکته آن است که در منطق قرآن، ظلم، فساد، قتلِ ناحق و تجاوز، از بزرگترین زشتیها هستند. خداوند در قرآن کسانی را که در زمین فساد میکنند، مورد نکوهش قرار داده و اعلام میکند که فساد محبوب خدا نیست. (1) همچنین قتل انسان بیگناه را همسنگ کشتن همه انسانها میشمارد. (2)
با مراجعه به بیانات حضرت زینب سلاماللهعلیها نیز روشن میشود که ایشان جنایت سپاه یزید را زیبا ندانستند. جمله «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» ناظر به عملکرد دشمن نیست؛ بلکه ناظر به حقایق معنوی مثل ایمان، آزادگی، وفاداری و اخلاص امام حسین علیهالسلام و یاران و خاندان ایشان است که در متن این جنایت آشکار شد.
درواقع، هنگامیکه ابن زیاد با لحنی سرشار از شماتت پرسید: «کار خدا را با برادرت چگونه دیدی؟» حضرت فرمودند:
«جز زیبایی ندیدم؛ آنان گروهی بودند که خداوند شهادت را برایشان مقدر کرده بود و آنان نیز بهسوی آرامگاههای خود شتافتند... .» (3)
این بخش از سخن حضرت، مقصود ایشان را کاملاً روشن میکند. زیبایی ازآنجهت بود که امام حسین علیهالسلام و خاندان و یاران ایشان، با اختیار و آگاهی، وظیفه الهی خود را انجام دادند و به عالیترین مرتبه بندگی، یعنی شهادت درراه خدا، دست یافتند؛ بنابراین، حضرت از واکنش مؤمنانه جبهه حق در این واقعه سخن میگویند و آن را زیبا معرفی میکنند، نه از رفتار دشمن که جنایت و زشتی است.
نکته دوم: این نگاه، ریشه در آموزههای قرآن دارد
سخن حضرت زینب سلاماللهعلیها کاملاً با آموزههای قرآن هماهنگ است و دقیقاً به این آیات قرآن اشاره دارد که درباره حوادث جنگ اُحد نازل شده است:
«بگو: اگر هم در خانههای خود بودید، آنهایی که کشتهشدن بر آنها مقرر شده بود، قطعاً بهسوی آرامگاههای خود، بیرون میآمدند (و آنها را به قتل میرساندند) و اینها برای این است که خداوند، آنچه در سینههایتان پنهان دارید، بیازماید و آنچه را در دلهای شما (از ایمان) است، خالص گرداند و خداوند ازآنچه در درون سینههاست، باخبر است.» (4)
این آیه نشان میدهد که شهادت اولیای الهی صرفاً یک رخداد تلخ تاریخی نیست؛ بلکه بخشی از سنت حکیمانه خداوند برای آشکار شدن ایمان، اخلاص و تمایز حق از باطل است. ازاینرو، حضرت زینب سلاماللهعلیها عاشورا را صرفاً با معیارهای ظاهری نمینگریستند، بلکه آن را در چارچوب نگاه توحیدی و سنتهای الهی تحلیل میکردند.
نکته سوم: نگاه توحیدی، سرچشمه آرامش و استقامت مؤمن است
نگاه توحیدی، تنها یک باور ذهنی نیست، بلکه شیوهای برای تفسیر همه حوادث زندگی است. انسان موحد، خداوند را مالک و مدبر حقیقی عالم میداند و یقین دارد که هیچ رخدادی خارج از علم، حکمت و اراده او تحقق نمییابد. ازاینرو، در برابر حوادث تلخ، دچار یأس، بیمعنایی و فروپاشی نمیشود؛ زیرا میداند آنچه خداوند مقدر میکند، بر پایه حکمت و مصلحت است، هرچند همه ابعاد آن برای انسان آشکار نباشد. قرآن کریم میفرماید:
«هیچ حادثهای برای ما رخ نمیدهد، مگر آنچه خداوند برای ما نوشته و مقرّر داشته است؛ او مولا (و سرپرست) ماست و مؤمنان باید تنها بر خدا توکّل کنند.» (5) همچنین مؤمنان راستین را کسانی معرفی میکند که هنگام مصیبت میگویند:
«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ؛» (6)
یعنی خود و همه هستی را از آنِ خدا میدانند و بازگشت همه امور را بهسوی او میبینند.
حضرت زینب سلاماللهعلیها در پرتو چنین معرفتی، عاشورا را تنها مجموعهای از رنجها و فقدانها نمیدیدند، بلکه آن را صحنه تجلی حکمت الهی، اوج بندگی و ایثار شهیدان کربلا میدانستند. از همین رو، باوجود تحمل سنگینترین مصیبتها، استوار ماندند و با جمله «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» اوج بینش توحیدی و رضایت به قضای الهی را به نمایش گذاشتند.
نتیجه:
بنابراین، جمله «ما رأیتُ إلّا جمیلاً» انکار یا کوچک شمردن مصیبتهای عاشورا نبود. حضرت زینب سلاماللهعلیها بیش از هر کس، تلخی این فاجعه را با تمام وجود لمس کرده بودند، اما نگاه ایشان در ظاهرِ حادثه متوقف نماند. آنچه حضرت زیبا دیدند، ایمان، اخلاص، ایثار و بندگی امام حسین علیهالسلام و یاران ایشان بود که در سختترین آزمون الهی جلوهگر شد. از همین رو، این جمله یکی از عمیقترین جلوههای نگاه توحیدی در اسلام است؛ نگاهی که حوادث را در پرتو حکمت و سنتهای الهی میبیند و به انسان میآموزد که حتی در دل بزرگترین مصیبتها نیز نباید تنها بهظاهر و جنبههای دنیوی حوادث بسنده کرد، بلکه باید با نگاه توحیدی، زیباییها و حقیقتهای معنوی نهفته در پسِ آنها را نیز مشاهده کرد.
پینوشتها:
1. سوره بقره، آیه 205: «وَاللَّهُ لَا یُحِبُّ الْفَسَادَ».
2. سوره مائده، آیه 32: «مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الْأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعًا».
3. «مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِیلًا، هَؤُلَاءِ قَوْمٌ کَتَبَ اللَّهُ عَلَیْهِمُ الْقَتْلَ فَبَرَزُوا إِلَی مَضَاجِعِهِمْ...»؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، تحقیق جمعی از محققان، بیروت، دار احیاء التراث العربی، دوم، 1403 ق، ج ۴۵، ص ۱۱۵ ـ ۱۱۶.
4. سوره آلعمران، آیه 154: «وَلَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلَیٰ مَضَاجِعِهِمْ وَلِیَبْتَلِیَ اللَّهُ مَا فِی صُدُورِکُمْ وَلِیُمَحِّصَ مَا فِی قُلُوبِکُمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ».
5. سوره توبه، آیه 51: «قُلْ لَنْ یُصِیبَنَا إِلَّا مَا کَتَبَ اللَّهُ لَنَا هُوَ مَوْلَانَا ۚ وَعَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ».
6. سوره بقره، آیه 156.