یکی‌یکی، سال‌های وعده‌داده شده در دولت‌های مختلف برای تکمیل این طرح به سر رسید و وعده‌ها یکی پس از دیگری در غبار وعده‌های تازه‌تر گم شد تا انتظار مردم اندیمشک برای بهره‌برداری از سد بالارود، آرام آرام به مرز ۲۰ سال رسید؛ فاصله‌ای به بلندای یک نسل.

در این ۲ دهه، بالارود برای مردم اندیمشک نه تنها یک طرح عمرانی بلکه نماد وعده‌های رنگ‌باخته‌ای بود که هر بار با آمدن دولتی تازه، جان می‌گرفت و با رفتنش، دوباره به کما می‌رفت. تا اینکه سرنوشت این بار شکل دیگری رقم خورد.

سد بالارود

سد مخزنی بالارود از نوع خاکی با هسته رسی است که ۱۳۱ میلیون مترمکعب ظرفیت ذخیره آب دارد؛ عملیات اجرایی این سد که از اواسط شهریور ۱۳۸۴ بر روی رودخانه بالارود آغاز شد به دلیل برخی مسایل و موانع طی این سالها با وقفه‌هایی همراه بود.

این سد دارای ۹۰ متر ارتفاع از پی، یک هزار و ۵۴ متر طول تاج، ۱۰ متر عرض تاج و ۷۹۷ کیلومتر مربع حوضه آبریز است که توسط سازمان آب و برق خوزستان بر روی رودخانه بالارود در ۲۷ کیلومتری شمال شهر اندیمشک در بخش الوار گرمسیری و در شهر حسینیه احداث شده است.

کنترل جریان‌های سیلابی رودخانه بالارود و کاهش خسارت‌های ناشی از سیلاب، تامین نیاز آب کشاورزی ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار از زمین‌های پایین دست، تامین آب آشامیدنی شهر حسینیه و روستاهای اطراف، تامین انرژی برق آبی سالیانه به میزان ۱۱ گیگاوات ساعت و همچنین ایجاد منطقه گردشگری و توسعه منطقه از جمله اهداف و مزایای احداث این سد است.

آنچه بر بالارود گذشت

سد مخزنی بالارود پس از سدهای دز و کرخه، سومین سد بزرگ در شهرستان اندیمشک است؛ طرحی ملی که عملیات اجرایی آن بیش از ۲۰ سال پیش آغاز شد. اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۰، در اواخر دولت دوازدهم، این سد با ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی به طور رسمی آبگیری شد؛ هرچند آبگیری، پایان کار نبود.

این سد پس از ۲ دهه، بیش از ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد اما همچنان بخش‌هایی از آن به دلیل ناتمام ماندن عملیات عمرانی، نیازمند تکمیل و بهره‌برداری نهایی است. سفر اخیر معاون اجرایی رئیس‌جمهور به خوزستان برای پیگیری تخصیص اعتبار مصوب و بررسی موانع پیشرفت طرح‌های اولویت‌دار استان، می‌تواند نقطه عطفی در تکمیل این طرح راهبردی باشد؛ طرحی که قرار است تامین آب کشاورزی، توسعه اقتصادی و تقویت توان تولید را در اندیمشک و شمال خوزستان رقم بزند.

وعده‌ای که مدیرعامل سازمان آب و برق خوزستان، با اتکا به آن با اشاره به تخصیص اعتبار برای تکمل اولویت گذاری دولت آن را در نشست بررسی مسائل آب و برق اندیمشک در سالن جلسات سد کرخه، با اطمینان از زبان مردم به زبان آورد: «سد بالارود هم‌اکنون ۹۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و بهره‌برداری از آن در دهه فجر امسال به عنوان یکی از مصوبه‌های سفر رئیس‌جمهور به خوزستان هدف‌گذاری شده است».

دریاچه سد بالارود

وعده صادق

نخستین سفر استانی مسعود پزشکیان به خوزستان، بهمن‌ماه ۱۴۰۳، نه فقط برای بازدید بلکه برای رقم زدن سرنوشتی تازه برای طرح‌هایی بود که سال‌ها نیمه‌تمام و بلاتکلیف مانده بودند. سفری که با وعده‌هایی امیدبخش به پایان رسید: «۵۶ مصوبه با ۸۹۰ هزار میلیارد ریال» اعتبار از محل منابع دولتی، سرمایه‌گذاری و تسهیلات و اعتبار ارزی.

معاون اجرایی رئیس‌جمهور شامگاه پنجشنبه چهارم بهمن‌ماه در شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان، در جمع‌بندی سفر هیات دولت به خوزستان، فهرست مهمترین طرح‌های تصویب‌شده را قرائت کرد که در میان این فهرست بلندبالا، یک عدد برای مردم اندیمشک معنایی دیگر داشت: «تخصیص هشت هزار میلیارد ریال برای تکمیل و بهره‌برداری از سد بالارود».

این وعده دولت چهاردهم به مردم اندیمشک، صادق بود و سد مخزنی بالارود با حجم مخزن ۱۳۱ میلیون مترمعکب سرانجام پس از گذشت ۲۰ سال از آغاز عملیات اجرایی آن، در دهه فجر ۱۴۰۴ با حضور وزیر نیرو به بهره برداری رسید.

نخستین دستاورد بالارود

هنوز چند ماه بعد از این افتتاح نگذشته بود که نخستین آزمون سد بالارود در فروردین امسال رقم خورد؛ همواره بارش‌های شدید بالادست، طغیان بالارود را به دنبال شده است.

سیلاب‌هایی که پیش از احداث سد، خسارت‌های فراوانی به زیرساخت‌ها و زمین‌های کشاورزی حاشیه رودخانه وارد می‌کردند؛ همین خسارت‌های ناشی از طغیان بالارود سبب شد تا کنترل جریان‌های سیلابی و کاهش آسیب‌های روان‌آب‌ها، به‌عنوان ماموریت اصلی و هدف محوری اجرای طرح سد بالارود تعریف شود.

بارندگی‌های شدید فروردین امسال و آورد آب بسیار زیاد به رودخانه بالارود نخستین آزمون سد بالارود بود. حجم آورد سیلاب در این رودخانه اگرچه موجب سرریز شدن سد بالارود شد ولی از وقوع خسارت‌های بسیار گسترده به مناطق پایین دست جلوگیری کرد و اهمیت این سد بار دیگر در عمل ثابت شد.

ماموریت ناتمام

اگرچه مهار سیلاب یکی از ماموریت‌های سد بالارود است که با تکمیل بدنه سد، در عمل نیز محقق شد ولی این سد، ماموریت‌های مهم دیگری از جمله تامین آب کشاورزی اراضی پایین‌دست، تامین انرژی برق آبی و ایجاد منطقه گردشگری را نیز به عهده دارد که هر یک از این مامویت‌ها می‌تواند منجر به جهش در وضعیت اشتغال، کشاورزی و درآمدزایی شمال خوزستان به ویژه اندیمشک دارد.

فراز رابعی رئیس حوضه آبریز کارون بزرگ، خرداد ماه ۱۴۰۳ در بازدید از سد بالارود ماموریت‌های این سد را اینگونه تشریح کرده است: کنترل جریان سیلابی رودخانه بالارود و کاهش خسارت ناشی از سیلاب، تامین آب آشامیدنی شهر حسینیه و روستاهای اطراف، تامین آب کارخانه نمک‌زدایی «قلعه نار» شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، تامین آب کشاورزی ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار از اراضی پایین‌دست، تامین انرژی برق آبی ۱۱ گیگاوات ساعت و ایجاد منطقه گردشگری.

این ماموریت‌های متنوع موجب شده تا دستیابی به همه این اهداف که می‌تواند منجر به تحول گسترده اقتصادی، کشاورزی،‌ صنعتی و گردشگری در شمال خوزستان شود، نیاز به سرمایه گذاری در زیرساخت‌های مرتبط با سد دارد.

پرآبی بالارود، تشنگی پایین رود

اندیمشک دارای ۳۲ هزار هکتار کشت آبی و ۲۵ هزار هکتار کشت دیم است و سالانه بیش از ۸۰۰ هزار تن انواع محصولات کشاورزی در اندیمشک به عنوان یکی از قطب‌های مهم کشاورزی خوزستان تولید می‌شود.

یک‌سوم جمعیت اندیمشک شامل حدود ۱۶ هزار خانوار به طور مستقیم از بخش کشاورزی ارتزاق می‌کنند که این نشان‌دهنده اهمیت کشاورزی در این شهرستان است.

دسترسی به آب شیرین ذخیره‌شده در سه سد دز، کرخه و بالارود، خاک بسیار حاصلخیز، موقعیت خاص جغرافیایی و همچنین زیرساخت‌های حمل‌ونقل ریلی، زمینی و هوایی موجب شده است تا شهرستان اندیمشک به یکی از قطب‌های اصلی صادرات محصولات کشاورزی کشور تبدیل شود.

اما همه این ظرفیت در حالی است که هنوز بخش زیادی از اراضی بسیار باکیفیت اندیمشک از جمله ۱۲ هزار هکتار از اراضی کشاورزی پیرامون دریاچه بالارود به دلیل اجرا نشدن شبکه آبیاری پایین دست این سد بدون استفاده مناسب باقی مانده‌اند.

شبکه آبیاری بالارود

با وجود همه ظرفیت‌های مهم اندیمشک، طبق آمار این شهرستان جزو پنج شهر بیکار خوزستان است. فرماندار وقت اندیمشک اواخر فروردین ۱۴۰۴ در نشستی خبری اعلام کرد: نرخ بیکاری در این شهرستان ۱۴.۲ درصد است حال آنکه زمین‌های کشاورزی اندیمشک کلاس A و بسیار مرغوب و در محاصره سه سد دز، بالارود و کرخه است.

این اظهارات نشان می‌دهد که تکمیل سد بالارود به تنهایی، بدون اجرای شبکه آبیاری زمین‌های حاشیه و پایین دست این سد نمی‌تواند مشکل جدی از مشکل بیکاری جوانان اندیمشک حل کند. موضوعی که موجب شد اجرای شبکه آبیاری حاشیه دریاچه بالارود به یکی از مطالبه‌های مهم مردم این شهر تبدیل شود.

نماینده مردم اندیمشک در مجلس شورای اسلامی نیز در این رابطه گفت: مطالعه گام‌های نخست و دوم اجرای شبکه آبیاری پنج هزار هکتار از زمین‌های منطقه پشمینه زار حاشیه دریاچه بالارود انجام شده و مهمترین مطالبه جوانان اندیمشک از دولت چهاردهم تامین اعتبار مورد نیاز این طرح راهبردی است.

او بیان کرد: اجرای طرح شبکه آبیاری بالارود، تمام مشکل اشتغال اندیمشک را حل می‌کند.

چشم امید

اکنون مهمترین مطالبه کشاورزان و جوانان اندیمشک، اجرای شبکه‌ آبیاری بالارود است؛ طرحی که به باور کارشناسان می‌تواند پیشران اصلی توسعه‌ نه تنها اندیمشک بلکه کل شمال خوزستان باشد؛ بهره‌برداری کامل از این سد و شبکه آبیاری پایین دست آن علاوه بر تامین پایدار آب کشاورزی و احیای زمین‌های مستعد منطقه، زمینه‌ ایجاد اشتغال گسترده، رونق صنایع وابسته و کاهش بیکاری را نیز رقم می‌کند.

درمجموع، بالارود نه تنها یک طرح عمرانی بلکه نیازی زیربنایی برای بازآفرینی ظرفیت‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی شمال خوزستان است که تکمیل زیرساخت‌های مرتبط با آن می‌تواند ظرفیت‌های موجود و بی‌بدیل شمال خوزستان را به فعلیت در آورد.