صاحبخبر - گروه اجتماعی – سعید تهرانی: در ایران نیز روند ابتلا به دیابت سالهاست که سیر صعودی دارد. افزایش اضافهوزن، مصرف بیرویه غذاهای فرآوریشده، نوشیدنیهای شیرین، کاهش فعالیت بدنی و استرسهای مزمن، جامعه را به سمت بحرانی سوق داده که بسیاری از متخصصان آن را «سونامی خاموش» مینامند. بحرانی که برخلاف بیماریهای واگیردار، آرام و بیصدا پیشروی میکند اما پیامدهای آن میتواند سالها نظام سلامت و اقتصاد کشور را تحت فشار قرار دهد.
بیماریای که فقط قند خون نیست
با وجود اینکه بسیاری از مردم دیابت را تنها با افزایش قند خون میشناسند، اما این بیماری در واقع آغازگر زنجیرهای از مشکلات جدی است. آسیب به قلب و عروق، سکتههای مغزی، نارسایی کلیه، کاهش بینایی، قطع عضو و اختلالات عصبی تنها بخشی از عوارض کنترلنشدن دیابت است.هزینههای درمان این بیماری نیز تنها به خرید دارو یا انسولین محدود نمیشود. بستریهای مکرر، آزمایشهای دورهای، درمان عوارض، کاهش توان کاری و از دست رفتن بهرهوری اقتصادی، بار مالی سنگینی را به خانوادهها و نظام سلامت تحمیل میکند. به همین دلیل کارشناسان معتقدند سرمایهگذاری در پیشگیری، بهمراتب کمهزینهتر و اثربخشتر از درمان است.بررسیهای علمی نشان میدهد مهمترین عامل رشد دیابت نوع دو، تغییر سبک زندگی است. شهرهای امروز فرصت کمتری برای تحرک فراهم میکنند. بسیاری از مشاغل ساعتهای طولانی پشت میز سپری میشوند و استفاده گسترده از خودرو، آسانسور و فناوریهای دیجیتال، میزان فعالیت بدنی را به حداقل رسانده است.در کنار این موضوع، تغییر الگوی غذایی نیز نقش تعیینکنندهای دارد. مصرف فستفودها، غذاهای آماده، تنقلات پرکالری و نوشیدنیهای شیرین به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. این در حالی است که مصرف میوه، سبزیجات، غلات کامل و غذاهای سنتی سالم کاهش یافته است.از سوی دیگر، استرسهای اقتصادی، کمخوابی، آلودگی هوا و نابرابریهای اجتماعی نیز به عنوان عوامل مؤثر بر افزایش بیماریهای غیرواگیر از جمله دیابت شناخته میشوند. بنابراین مقابله با این بیماری تنها با توصیههای پزشکی امکانپذیر نیست.
درمان به تنهایی کافی نیست
در همین راستا، معاون بهداشت وزارت بهداشت نسبت به روند رو به افزایش دیابت هشدار داده و تأکید کرده است: «سونامی دیابت با درمان مهار نمیشود.» علیرضا رئیسی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد نظام سلامت از درمانمحوری به سلامتمحوری گفته است: انتظار میرود متخصصان و فوقتخصصان، علاوه بر درمان بیماران، نقش فعالتری در سیاستگذاری، تولید دانش، تربیت نیروهای متخصص و ارائه راهکارهای ملی برای مقابله با چالشهای سلامت ایفا کنند.به گفته وی، ظرفیت علمی استادان دانشگاه بسیار فراتر از ویزیت روزانه بیماران است و این ظرفیت باید در خدمت حل مسائل کلان سلامت کشور قرار گیرد.رئیسی همچنین با اشاره به روند جهانی افزایش دیابت یادآور شده است: سازمان جهانی بهداشت در اهداف توسعه پایدار، کاهش شیوع دیابت را هدفگذاری نکرده، بلکه تنها بر متوقف کردن روند افزایشی آن تأکید دارد، زیرا پیشبینیهای گذشته درباره رشد این بیماری بارها کمتر از واقعیت بوده است.
بیمارستانهای بیشتر، راهحل نهایی نیست
یکی از مهمترین نکاتی که معاون بهداشت بر آن تأکید کرده، فاصله گرفتن از نگاه صرفاً درمانمحور است. او می گوید: ساخت بیمارستانهای جدید، افزایش کلینیکها و تربیت متخصصان بیشتر، اگرچه ضروری است، اما به تنهایی قادر به مهار بحران دیابت نخواهد بود.این دیدگاه، تغییری اساسی در نگاه به سلامت محسوب میشود. سالها سیاستهای سلامت بر توسعه خدمات درمانی متمرکز بود، اما امروز بسیاری از کشورها به این نتیجه رسیدهاند که اگر عوامل ایجادکننده بیماری کنترل نشود، هر اندازه ظرفیت درمان افزایش یابد، باز هم پاسخگوی موج بیماران نخواهد بود.
نقش فراموششده دستگاههای دیگر
کارشناسان سلامت بارها تأکید کردهاند: دیابت فقط مسئله وزارت بهداشت نیست. عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت، سهم بزرگی در شکلگیری این بیماری دارند.علیرضا رئیسی نیز با اشاره به همین موضوع گفته است: کنترل بیماریهای غیرواگیر بدون همکاری سایر دستگاههای اجرایی امکانپذیر نیست. از وزارت جهاد کشاورزی که میتواند تولید محصولات سالمتر را تقویت کند تا آموزش و پرورش که نقش مهمی در آموزش سبک زندگی سالم به کودکان دارد، از وزارت صنعت در حوزه استانداردهای غذایی گرفته تا رسانهها که میتوانند فرهنگ تغذیه سالم و فعالیت بدنی را ترویج کنند، همگی در این مسیر مسئولیت دارند.این همان رویکردی است که در بسیاری از کشورهای موفق با عنوان «سلامت در همه سیاستها» شناخته میشود، یعنی هر تصمیم اقتصادی، آموزشی، شهری یا صنعتی باید اثرات خود بر سلامت مردم را نیز در نظر بگیرد.
هزینههای پنهان یک بیماری مزمن
دیابت تنها هزینههای درمانی ایجاد نمیکند. این بیماری کیفیت زندگی افراد را نیز به شدت تحت تأثیر قرار میدهد. بسیاری از مبتلایان ناچارند تا پایان عمر رژیم غذایی، دارو، آزمایشهای مکرر و مراقبتهای پزشکی را در برنامه روزانه خود قرار دهند.از سوی دیگر، کاهش توان کاری، بازنشستگی زودهنگام، غیبت از محل کار و کاهش بهرهوری اقتصادی، آثار گستردهای بر اقتصاد ملی دارد. خانوادههایی که یکی از اعضای آنها دچار عوارض شدید دیابت میشود، علاوه بر فشار مالی، با فشارهای روانی و اجتماعی نیز روبهرو هستند.به همین دلیل اقتصاددانان سلامت معتقدند هر ریالی که برای پیشگیری از دیابت هزینه شود، چندین برابر در هزینههای درمانی آینده صرفهجویی خواهد کرد.
با وجود نقش دولت و نهادهای مختلف، موفقیت هیچ برنامهای بدون مشارکت مردم امکانپذیر نیست. معاون بهداشت وزارت بهداشت نیز بر همین موضوع تأکید کرده و گفته است: فرهنگسازی، آموزش و ارتقای سواد سلامت، پیشنیاز مشارکت مردم در پیشگیری از بیماریها است.اصلاح عادتهای غذایی، کاهش مصرف قند و نمک، افزایش فعالیت بدنی، کنترل وزن، انجام آزمایشهای دورهای و مراجعه بهموقع به پزشک، اقداماتی هستند که هر فرد میتواند برای کاهش خطر ابتلا به دیابت انجام دهد.کارشناسان توصیه میکنند حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته، خواب کافی، ترک مصرف دخانیات و مدیریت استرس میتواند خطر ابتلا به دیابت نوع دو را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
∎