امروز ۲۵ تیرماه و سالروز بازدید رهبر شهید انقلاب از پژوهشگاه رویان در سال ۱۳۸۶ است؛ به همین مناسبت، با دکتر اعظم دالمن، عضو هیاتعلمی گروه جنینشناسی رویان درباره دستاوردها و برنامههای آینده این مرکز به گفتوگوپرداختهایم.
اینروزها درخصوص بحران سالمندی بسیار هشدار داده میشود؛ از منظر علمی این مساله چقدر باید مورد توجه قرار گیرد؟
موضوع باروری، امروز فقط مسالهای پزشکی نیست بلکه بهطور مستقیم با آینده اجتماعی و جمعیتی کشور پیوند خورده است. کاهش یا اختلال در باروری میتواند پیامدهایی فراتر از سطح فردی و خانوادگی داشته باشد و بر ساختار جمعیتی جامعه نیز اثر بگذارد. بههمیندلیل، پرداختن علمی و دقیق به موضوعاتی مانند حفظ باروری و بازگرداندن توان باروری اهمیت زیادی دارد.
مهمترین دلایل ناباروری در زنان و مردانچیست؟
در زنان، اختلالات تخمکگذاری، کاهش ذخیره تخمدان بهویژه با افزایش سن، آندومتریوز و مشکلات مربوط به لولههای رحمی، از جمله شایعترین علل ناباروری هستند. در مردان نیز اختلال در تولید یا کیفیت اسپرم، از مهمترین عوامل مؤثر در کاهش باروری بهشمار میرود. علاوهبراین، برخی بیماریها ازجمله بیماریهای خودایمنی و نیز درمانهایی مانند شیمیدرمانی یا پرتودرمانی میتواند به سلولهای جنسی و توان باروری آسیب برساند. عوامل ژنتیکی نیز نقش مهمی در باروری دارد و برخی اختلالات کروموزومی یا ژنی میتوانند در روند تولید سلولهای جنسی، لقاح یا رشد جنین اختلال ایجاد کنند.
در کنار این عوامل، نباید تاثیر سبک زندگی، افزایش سن فرزندآوری و برخی عوامل محیطی را نادیده گرفت. بههمین دلیل، ناباروری معمولا حاصل برهمکنش عوامل مختلف است و برای تشخیص علت و انتخاب بهترین روش درمان، نیاز به بررسی دقیق و همهجانبه زوجین وجوددارد.
سبک زندگی چهنقشی در بروز ناباروریدارد؟
سبک زندگی نقش بسیار مهمی در سلامت باروری زنان و مردان دارد. یکی از مهمترین تغییرات اجتماعی در سالهای اخیر، بهتعویقافتادن ازدواج و فرزندآوری است. با افزایش سن، بهویژه در زنان، کیفیت و تعداد تخمکها کاهش مییابد و در مردان نیز کیفیت اسپرم تحتالشعاع قرار میگیرد؛ موضوعی که میتواند احتمال بارداری طبیعی و حتی موفقیت درمانهای ناباروری را کاهش دهد. علاوه بر سن، عواملی مانند تغذیه نامناسب، اضافهوزن و چاقی، کمتحرکی، مصرف دخانیات و قرارگرفتن در معرض استرسهای مزمن نیز میتواند بر توان باروری اثر منفی داشته باشد. از سوی دیگر، برخی افراد بهدلیل شرایط شغلی در معرض آلایندههای محیطی، مواد شیمیایی یا عوامل زیانآور قرار دارند که این عوامل نیز ممکن است سلامت باروری را تهدید کنند. بنابراین، باروری تنها مسالهای پزشکی نیست، بلکه بهطور مستقیم با سبک زندگی، شرایط اجتماعی و محیط زندگی افراد ارتباطدارد.
برای حفظ باروری، بهویژه با افزایش سن، چه راهکارهایی وجود دارد؟
حفظ باروری در سالهای اخیر به یکی از موضوعات مهم پزشکی تولیدمثل تبدیل شده است. این موضوع بهویژه برای افرادی اهمیت دارد که بهدلایل مختلف، از جمله افزایش سن ازدواج و فرزندآوری، تمایل دارند باروری خود را برای آینده حفظ کنند. همچنین افرادی که به بیماریهایی مانند سرطان مبتلا هستند و باید تحت درمانهایی نظیر شیمیدرمانی یا پرتودرمانی قرار گیرند، در معرض کاهش یا ازدسترفتن توان باروری قرار دارند. امروزه مؤثرترین و رایجترین روشهای حفظ باروری، انجماد تخمک، اسپرم و جنین است. برای مثال، به زنان توصیه میشود در صورتی که قصد دارند فرزندآوری را به سالهای بعد موکول کنند، در سنین پایینتر و پیش از کاهش طبیعی ذخیره تخمدان، نسبت به انجماد تخمک اقدام کنند. در مردان نیز انجماد اسپرم روشی استاندارد و اثباتشده برای حفظ قدرت باروری در آینده محسوب میشود. علاوهبراین، روشهای پیشرفتهتری نیز توسعه یافته است؛ برای نمونه، در کودکانی که هنوز به سن بلوغ نرسیدهاند و امکان دریافت تخمک یا اسپرم بالغ از آنها وجود ندارد، میتوان بافت تخمدان یا بیضه را پیش از آغاز درمانهای آسیبرسان برداشت و منجمد کرد تا در آینده برای بازگرداندن باروری مورد استفاده قرار گیرد.
پژوهشگاه رویان در این مسیر چهنقشیدارد؟
پژوهشگاه رویان در سالهای اخیر نقش مهمی در توسعه روشهای حفظ باروری و درمان ناباروری در کشور داشته است. یکی از دستاوردهای مهم این مجموعه، ایجاد زیرساختهای لازم برای ذخیرهسازی سلولها و بافتهای تولیدمثلی است. بهعنوان مثال، بانک بافت تخمدان در رویان، این امکان را فراهم کرده تا افرادی که بهدلیل ابتلا به بیماریهایی مانند سرطان یا دریافت درمانهای آسیبرسان به باروری، در معرض کاهش ذخیره باروری قرار دارند، بتوانند از خدمات حفظ باروری بهرهمند شوند. البته فعالیتهای رویان به ارائه خدمات درمانی محدود نمیشود. پژوهشگران این مجموعه در حوزههای نوین پزشکی تولیدمثل نیز فعالیت گستردهای دارند؛ از جمله مطالعه روی سلولهای بنیادی، مهندسی بافت و فناوریهای مرتبط با تولید سلولهای جنسی در شرایط آزمایشگاهی. این پژوهشها میتواند در آینده راهکارهای جدیدی را برای افرادی فراهم کند که به دلایل مختلف امکان تولید سلولهای جنسی بالغ را ندارند.
این دستاوردها تاچهاندازه میتواند بر آینده جمعیتی کشور اثرگذار باشد؟
پیشرفت در حوزه حفظ و بازگردانی باروری میتواند از جنبههای مختلف بر آینده کشور تاثیرگذار باشد. در سطح فردی، این فناوریها به افرادی کمک میکند که در شرایط عادی ممکن است شانس فرزندآوری بیولوژیک خود را از دست بدهند. در سطح اجتماعی نیز، گسترش دسترسی به خدمات پیشگیری و درمان ناباروری میتواند بخشی از نگرانیهای مرتبط با کاهش نرخ باروری و چالشهای جمعیتی را کاهش دهد. البته حل مسائل جمعیتی تنها به پیشرفتهای پزشکی وابسته نیست و عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز نقش مهمی دارند. با این حال، توسعه فناوریهای حفظ باروری و درمان ناباروری میتواند یکی از ابزارهای مؤثر برای حمایت از خانوادهها و افزایش فرصت فرزندآوری در جامعه باشد.
ایران در این حوزه و در دنیا چه جایگاهیدارد؟
ایران در حوزه درمان ناباروری و پژوهشهای مرتبط با پزشکی تولیدمثل، جایگاه قابل توجهی در منطقه و در برخی زمینهها در سطح بینالمللی دارد. مراکز تخصصی کشور، از جمله پژوهشگاه رویان، در توسعه روشهای کمکباروری، حفظ باروری، سلولهای بنیادی و مهندسی بافت، فعالیتهای ارزشمندی انجام دادهاند. در حال حاضر نیز پروژههای پژوهشی متعددی در زمینه گامت مصنوعی، مهندسی بافت تخمدان و بازسازی عملکرد اندامهای تولیدمثلی در حال انجام است. این فناوریها هنوز در مرحله تحقیق و توسعه قرار دارند، اما نتایج بهدستآمده نشان میدهد که ایران در بسیاری از حوزههای نوین پزشکی تولیدمثل، حضوری فعال و روبهپیشرفت دارد و میتواند در آینده نقش پررنگتری در توسعه این فناوریها ایفا کند.
شما دبیر کنگره پزشکی تولیدمثل رویان نیز هستید؛ این کنگره چهزمانی برگزار میشود؟
این کنگره از ۱۱ تا ۱۳ شهریورماه برگزار خواهد شد و فرصتی است برای گردهمایی متخصصان و پژوهشگران حوزه تولیدمثل تا تازهترین یافتهها و دستاوردهای علمی این حوزه را بررسی کنند.
در این کنگره چه موضوعاتی مورد بحث قرار خواهد گرفت؟
موضوعات موردبحث در کنگره بسیار متنوع است و جنبههای مختلف تولیدمثل را دربرمیگیرد. ازجمله مهمترین محورهای آن میتوان به ناباروری مردان، ژنتیک تولیدمثل، اختلالات تخمکگذاری، پیامدهای مادری پس از روشهای کمکباروری، تکنیکهای نوین در درمان ناباروری و دیگر موضوعات مرتبط اشاره کرد. در واقع، این کنگره تلاش میکند مسائل مربوط به باروری را از منظرهای مختلف، از جنینشناسی و پزشکی زنان گرفته تا مسائل مردان و عوامل ژنتیکی، بهصورت جامع بررسیکند.