دانیال بصیر مدرس و پژوهشگر تاریخ اسلام طی یادداشتی که در اختیار ایکنای قم قرار داد، نوشت: از دیگر آثار مهم در حوزه مقتلپژوهی، کتاب «مثیر الأحزان» است که گرچه عنوان مقتل ندارد، اما در حقیقت تکنگاری مستقلی درباره مقتل امام حسین(ع) بهشمار میرود. عنوان این کتاب به معنای برانگیزاننده اندوههاست. نویسنده این اثر، ابن نما حلی، از عالمان خاندان ابن نما و از معاصران سید بن طاووس در شهر حله است.
البته انتساب کتاب «مثیر الأحزان» بهطور دقیق روشن نیست و مشخص نیست که این اثر از آنِ محمد بن جعفر بن نما، متوفای ۶۴۵ ق، است یا فرزند وی، جعفر بن محمد بن جعفر، متوفای ۶۸۰ ه.ق هر دو از معاصران سید بن طاووس بودهاند؛ یکی پدر و دیگری فرزند. با توجه به اینکه این خاندان از خاندانهای علمی بهشمار میآمدند و انتساب کتاب نیز بهطور قطعی روشن نیست، درباره تأثیر و تأثر میان این اثر و کتاب «اللهوف» سید بن طاووس نیز اختلاف نظر وجود دارد.
برخی بر این باورند که سید بن طاووس در تألیف «اللهوف» از این اثر بهره گرفته است و برخی دیگر معتقدند که مؤلف «مثیر الأحزان» از «اللهوف» استفاده کرده است. البته به نظر میرسد که میان این دو اثر، رابطه اقتباس مستقیم وجود ندارد و هر دو از منابع دیگری بهره بردهاند؛ زیرا در عین شباهتهای فراوان، تفاوتهایی نیز میان آنها مشاهده میشود. به هر روی، «مثیر الأحزان» از جمله آثار قابل تأمل در حوزه مقتلنگاری بهشمار میآید و در منابع متأخر، نقلهای فراوانی از آن صورت گرفته است.
کتاب «الحدائق الوردیه»؛ رویکردی حماسی از منظر زیدیان
از دیگر آثاری که بخشی از آن به واقعه کربلا و امام حسین(ع) اختصاص یافته، کتاب «الحدائق الوردیه» اثر حمید بن احمد بن محلا، متوفای ۶۵۲ ه.ق است. وی از عالمان زیدیمذهب بهشمار میرود و در این اثر، بخشی را به امام حسین(ع) اختصاص داده است.
با این حال، مطالب این بخش عمدتاً برگرفته از آثار عالمان زیدی متقدم است. از آنجا که مؤلف خود از عالمان زیدی است، در نگارش این بخش از آثاری همچون «تیسیر المطالب»، «امالی ابوطالب» و کتاب «مصباح» بهره برده است. البته برخی از گزارشهای وی حائز اهمیت بوده و در دیگر منابع به چشم نمیخورد.
همچنین، برخی آثار متأخر، از جمله «رزمی» و «اللهوف»، از این کتاب تأثیر پذیرفته و مطالبی را از آن نقل کردهاند که گاه در دیگر منابع یافت نمیشود. رویکرد حاکم بر این اثر، رویکردی حماسی و مبتنی بر فرهنگ شهادتطلبی است. به هر حال، این اثر در محیط علمی زیدیان شکل گرفته است؛ جریانی که پیروان آن، متأثر از نهضت امام حسین(ع) و قیام زید بن علی، نواده آن حضرت، در برابر ظلم و ستم حاکمان معاصر خود، پیوسته روحیه قیام و مبارزه را حفظ کرده و در مقاطع مختلف تاریخی، در برابر حکومتهای وقت به مقابله برخاستهاند.
کتاب «تذکرة الخواص» و جایگاه آن در میان منابع اهل سنت
از دیگر منابع قابل توجه، کتاب «تذکرة الخواص» یا «تذکرة خواص الأمة» اثر سبط بن جوزی، متوفای ۶۵۴ ه.ق است. وی نواده ابن جوزی معروف، صاحب کتاب «المنتظم» است که مجلدات متعددی را در تاریخ اسلام تألیف کرده است. سبط بن جوزی نیز آثار متعددی از خود برجای گذاشته که از جمله آنها همین کتاب «تذکرة الخواص» است. هم سبط بن جوزی و هم جد وی، ابن جوزی، از عالمان اهل سنت بهشمار میآیند.
سبط بن جوزی از لحاظ کلامی، حنفی و معتزلی است و به تعبیر امروزی، میتوان وی را از اهل سنت دوازده امامی دانست؛ به این معنا که شرح حال دوازده امام(ع)، از جمله حضرت ولی عصر(عج) را همانند شیعیان نقل کرده است. از همینرو، بسیاری از عالمان شیعه نیز در آثار خود از وی نقل کردهاند. بخش مربوط به امام حسین(ع) در کتاب «تذکرة الخواص»، مشتمل بر مطالب ارزشمند و گزارشهایی است که برخی از آنها در دیگر منابع دیده نمیشود.
البته در عین حال، پارهای از گزارشهای این کتاب با اشکالاتی مواجه است و در مواردی نیز تفاوتهایی میان نقلهای آن و دیگر منابع مشاهده میشود. از جمله گزارشهایی که در این کتاب آمده، ماجرای درخواست آب برای طفل شیرخوار امام حسین(ع) است.
این امر نشان میدهد که در این دوره، گزارش مربوط به بلند کردن طفل شیرخوار توسط امام حسین(ع) و درخواست آب برای وی، رواج یافته بوده است. همچنین سبط بن جوزی گزارشی درباره سر مقدس امام حسین(ع) نقل میکند و براساس آن، سر شریف آن حضرت ابتدا به مدینه ارسال شده و سپس به پیکر مطهر ایشان در کربلا ملحق شده است.