به گزارش گروه رسانهای شرق،
شرق: گرمای هوا دیگر فقط یک پدیده فصلی نیست؛ به یکی از مهمترین چالشهای شهرهای جهان تبدیل شده است. در حالی که بسیاری از شهرهای بزرگ دنیا برای مقابله با موجهای گرما در حال بازنگری در شیوه ساختوساز توسعه فضای سبز و مدیریت شهری هستند، پژوهشهای تازه نشان میدهد تهران نیز از این روند مستثنا نیست. افزایش دمای ناشی از تغییرات اقلیمی در کنار گسترش شهرنشینی، پدیده «جزیره گرمایی شهری» را در پایتخت تشدید کرده و اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، تهران در دهههای آینده با تابستانهایی گرمتر، شبهایی داغتر و فشار بیشتر بر سلامت شهروندان و زیرساختهای شهری روبهرو خواهد شد.
گرمایی که دیگر یک اتفاق فصلی نیست
تا همین چند سال پیش گرمای تابستان بیشتر با رکوردهای دمایی، تعطیلیهای مقطعی و توصیه به مصرف کمتر برق شناخته میشد؛ اما امروز دانشمندان از پدیدهای سخن میگویند که ابعاد آن بسیار فراتر از چند روز هوای گرم است. تغییرات اقلیمی، شهرهای جهان را وارد دورهای کرده که در آن موجهای گرما طولانیتر، شدیدتر و پرتکرارتر میشوند و همین مسئله، سلامت میلیونها نفر و حتی اقتصاد کشورها را تحت تأثیر قرار میدهد. در این میان شهرها بیش از هر نقطه دیگری آسیبپذیر هستند. دلیل آن فقط افزایش دمای هوا نیست، بلکه شکل توسعه شهرها نیز به تشدید گرما دامن میزند. ساختمانهای بلند، خیابانهای آسفالتی، بامهای تیره، کاهش باغها و فضای سبز و گسترش سطوح بتنی، باعث میشود گرمای خورشید در طول روز در شهر ذخیره شود و حتی ساعتها پس از غروب نیز آزاد شود. به همین دلیل، دمای مرکز شهرها معمولا چند درجه بیشتر از مناطق پیرامونی است؛ پدیدهای که متخصصان آن را «جزیره گرمایی شهری» مینامند. این پدیده فقط به معنای گرمترشدن هوا نیست. افزایش دما، مصرف برق را بالا میبرد، فشار بیشتری بر شبکه انرژی وارد میکند، خطر گرمازدگی و بیماریهای قلبی و تنفسی را افزایش، کیفیت زندگی را کاهش و حتی بهرهوری اقتصادی را تحت تأثیر قرار میدهد. به همین دلیل، گرمای شهری امروز در کنار آلودگی هوا و کمبود آب، به یکی از مهمترین دغدغههای مدیران شهری در جهان تبدیل شده است.
گزارش تازه شبکه جهانی شهرهای بزرگ جهان با عنوان «آیندهای که نمیخواهیم» تصویری نگرانکننده از ادامه این روند ارائه میدهد. بر اساس این گزارش، اگر انتشار گازهای گلخانهای با سرعت کافی کاهش پیدا نکند، تا سال ۲۰۵۰ شمار شهرهایی که به طور منظم دمای بالاتر از ۳۵ درجه سانتیگراد را تجربه میکنند تقریبا سه برابر خواهد شد. این یعنی صدها شهر دیگر وارد محدوده گرمای شدید میشوند و بیش از یک میلیاردو ۶۰۰ میلیون نفر به طور مداوم در معرض موجهای گرمای خطرناک قرار خواهند گرفت. امروز حدود ۳۵۰ شهر جهان تابستانهایی با دمای بیشینه بیش از ۳۵ درجه را تجربه و نزدیک به ۲۰۰ میلیون نفر در این شهرها زندگی میکنند؛ اما برآوردها نشان میدهد تا میانه قرن، تعداد این شهرها به حدود ۹۷۰ شهر خواهد رسید. بخش عمده این افزایش نیز در آسیا، خاورمیانه و آفریقا رخ میدهد؛ مناطقی که هماکنون نیز بیشترین فشار ناشی از گرمای هوا را تحمل میکنند. این گزارش تأکید میکند موجهای گرما در حال حاضر مرگبارترین مخاطره مرتبط با تغییرات اقلیمی هستند؛ مخاطرهای که برخلاف سیل یا زلزله، معمولا بیسروصدا رخ میدهد، اما قربانیان زیادی برجای میگذارد. تجربه موج گرمای اروپا در سال ۲۰۰۳ که بیش از ۷۰ هزار نفر جان خود را از دست دادند، نمونهای از این واقعیت است. پژوهشگران هشدار میدهند رخدادهایی از این دست، در دهههای آینده دیگر استثنا نخواهند بود، بلکه به بخشی از واقعیت زندگی در بسیاری از شهرهای جهان تبدیل میشوند. در این میان، تهران نیز اگرچه در گزارش شبکه جهانی شهرهای بزرگ جهان به عنوان نمونه موردی بررسی نشده، اما مطالعات علمی انجامشده درباره پایتخت ایران نشان میدهد روندی مشابه در حال شکلگیری است؛ روندی که ترکیب تغییرات اقلیمی با گسترش شتابان شهر، آن را تشدید میکند.
تهران؛ شهری که گرما را در خود نگه میدارد
تهران در دهههای اخیر بارها رکوردهای دمایی را تجربه کرده است، اما آنچه امروز نگرانی متخصصان را افزایش داده فقط بالارفتن دمای هوا نیست، بلکه تغییر رفتار حرارتی شهر است. به بیان دیگر، تهران فقط گرمتر نشده، بلکه به شهری تبدیل شده که گرما را در خود نگه میدارد. پژوهشگران معتقدند بخش قابل توجهی از این تغییر به شیوه توسعه پایتخت بازمیگردد. طی چند دهه گذشته، تهران با سرعتی کمسابقه گسترش یافته است. زمینهای باز و باغها جای خود را به ساختمانها، بزرگراهها و سطوح آسفالتی دادهاند؛ سطوحی که در طول روز انرژی خورشید را جذب میکنند و پس از غروب، بهتدریج آن را پس میدهند. همین موضوع باعث میشود دمای شهر حتی در ساعات شب نیز بهسختی کاهش پیدا کند. در بسیاری از شبهای تابستان، شهروندان احساس میکنند گرمای هوا پس از غروب نیز ادامه دارد. این احساس فقط یک برداشت شخصی نیست، بلکه یکی از مهمترین ویژگیهای پدیده جزیره گرمایی شهری است. در چنین شرایطی، اختلاف دمای برخی نقاط مرکزی شهر با مناطق پیرامونی میتواند به چند درجه برسد؛ اختلافی که شاید روی کاغذ ناچیز به نظر برسد، اما از نظر سلامت انسان، مصرف انرژی و کیفیت زندگی، پیامدهای بسیار بزرگی به همراه دارد. نتایج پژوهشی که سال گذشته در یکی از معتبرترین نشریات علمی محیط زیست جهان منتشر شد نیز همین واقعیت را تأیید میکند. پژوهشگران با استفاده از شبیهسازیهای اقلیمی، وضعیت تهران را در دهه ۲۰۵۰ بررسی کردهاند؛ دورهای که تغییرات اقلیمی اثر خود را با شدت بیشتری نشان خواهد داد.
نتایج این مطالعه نشان میدهد افزایش دمای آینده تهران فقط ناشی از گرمترشدن اقلیم نیست. رشد شهر، تراکم ساختوساز، کاهش پوشش گیاهی و تغییر کاربری اراضی نیز به همان اندازه در افزایش دمای شهر نقش دارند. به عبارت دیگر، حتی اگر فقط توسعه شهری را در نظر بگیریم، تهران گرمتر خواهد شد و اگر این روند با تغییرات اقلیمی همزمان شود، شدت گرما بیش از پیش افزایش مییابد. پژوهشگران در این مطالعه، اثر هریک از این عوامل را بهصورت جداگانه و سپس بهصورت همزمان بررسی کردهاند. نتیجه روشن است؛ بیشترین افزایش دما زمانی رخ میدهد که توسعه شهری و تغییرات اقلیمی همزمان عمل کنند. این یعنی تهران با یک عامل روبهرو نیست، بلکه دو روند در حال تقویت یکدیگر هستند؛ اقلیم گرمتر میشود و شهر نیز توان بیشتری برای ذخیره گرما پیدا میکند. یکی از مهمترین پیامدهای این روند، کاهش «آسایش حرارتی» شهروندان است. آسایش حرارتی فقط به دمای هوا وابسته نیست؛ رطوبت، شدت تابش خورشید، سرعت باد و میزان گرمای ذخیرهشده در محیط نیز بر آن اثر میگذارند. وقتی این شاخص کاهش پیدا میکند، بدن انسان برای حفظ دمای طبیعی خود انرژی بیشتری مصرف میکند و احتمال گرمازدگی، کمآبی، بیماریهای قلبی و حتی مرگ افزایش مییابد. به همین دلیل گرمای شهری دیگر فقط یک موضوع زیستمحیطی نیست. این پدیده به مسئلهای در حوزه سلامت عمومی، برنامهریزی شهری، مصرف انرژی و حتی عدالت اجتماعی تبدیل شده است؛ زیرا همه شهروندان به یک اندازه در برابر آن آسیبپذیر نیستند.
کودکان، سالمندان، زنان باردار، بیماران قلبی و تنفسی و افرادی که ناچارند ساعتهای طولانی در فضای باز کار کنند، نخستین قربانیان موجهای گرما هستند. در کنار آنها، ساکنان محلههای کمبرخوردار نیز بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند؛ محلههایی که معمولا از فضای سبز کمتری برخوردارند، ساختمانهای آنها عایق حرارتی مناسبی ندارد و بسیاری از خانوارها توان استفاده مداوم از وسایل سرمایشی را ندارند.
در چنین شرایطی، گرما دیگر فقط یک مسئله آبوهوایی نیست؛ به مسئلهای اجتماعی، اقتصادی و حتی مدیریتی تبدیل میشود؛ موضوعی که بسیاری از شهرهای جهان سالهاست برای آن برنامهریزی کردهاند، اما در تهران هنوز کمتر به آن پرداخته شده است.
جهان چگونه با شهرهای داغ مقابله میکند؟
افزایش دمای شهرها دیگر مسئلهای محدود به چند کشور گرمسیر نیست. از اروپا و آمریکای شمالی تا آسیا و آفریقا، بسیاری از شهرها طی سالهای اخیر موجهای گرمایی بیسابقهای را تجربه کردهاند؛ رخدادهایی که جان هزاران نفر را گرفته، شبکه برق را تحت فشار قرار داده و زندگی روزمره شهروندان را مختل کرده است. به همین دلیل، مدیریت گرما به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی شهری در بسیاری از کشورهای جهان تبدیل شده است. گزارش «آیندهای که نمیخواهیم» تأکید میکند تا سال ۲۰۵۰ بیش از یک میلیارد و ۶۰۰ میلیون نفر در نزدیک به هزار شهر جهان بهطور منظم با گرمای شدید روبهرو خواهند شد. این یعنی دیگر نمیتوان گرما را تنها یک پدیده طبیعی دانست؛ شهرها باید خود را برای زندگی در اقلیمی گرمتر آماده کنند.
تجربه احمدآباد در هند یکی از شناختهشدهترین نمونهها در این زمینه است. این شهر پس از موج گرمای مرگبار سال ۲۰۱۰، نخستین «برنامه اقدام در برابر گرما» را تدوین کرد. در این برنامه، سامانه هشدار زودهنگام راهاندازی شد تا چند روز پیش از وقوع موج گرما، شهروندان، بیمارستانها، مدارس و دستگاههای خدماتی از شرایط پیشرو آگاه شوند. اما مسئولان احمدآباد به هشدار بسنده نکردند. ساعت کار برخی مشاغل فضای باز تغییر کرد، مراکز درمانی برای پذیرش بیماران آماده شدند، آب آشامیدنی در نقاط مختلف شهر توزیع شد و آموزشهای عمومی درباره پیشگیری از گرمازدگی گسترش یافت. نتیجه این اقدامات چشمگیر بود؛ آمار مرگومیر ناشی از گرما در سالهای بعد به شکل محسوسی کاهش پیدا کرد. در سئول کره جنوبی نیز تجربه تلخ موج گرمای سال ۱۹۹۴ که حدود ۸۰۰ قربانی بر جای گذاشت، مسیر سیاستگذاری شهری را تغییر داد. مدیریت شهری این کلانشهر علاوه بر توسعه گسترده فضای سبز، برای دماهای بالای ۳۳ درجه سامانه هشدار فعال کرد. همزمان، پناهگاههای خنک برای سالمندان و افراد کمدرآمد ایجاد شد، خدمات اورژانسی برای گروههای آسیبپذیر افزایش یافت و کارگران در گرمترین ساعات روز اجازه استراحت پیدا کردند. نتیجه این اقدامات آن بود که با وجود دهها هشدار گرمایی در سالهای بعد، شمار قربانیان به شکل قابل توجهی کاهش یافت. برلین راه متفاوتی را انتخاب کرد. این شهر به جای تمرکز صرف بر مدیریت بحران، تصمیم گرفت ساختار شهر را تغییر دهد. اجرای طرح «شهر اسفنجی» با هدف افزایش نفوذپذیری زمین، توسعه بامهای سبز، کاشت درخت، ایجاد تالابهای شهری و کاهش سطوح بتنی آغاز شد؛ اقداماتی که هم دمای شهر را کاهش میدهد و هم توان جذب آب باران را افزایش میدهد. در فیلادلفیا نیز مدیریت شهری با استفاده از دادههای جمعیتی و اقلیمی، محلههایی که بیشترین خطر را در زمان موج گرما دارند شناسایی کرد. سپس امکانات امدادی، مراکز خنککننده و برنامههای آموزشی بهطور هدفمند در همان مناطق مستقر شد. این تجربه نشان داد که همه شهروندان به یک اندازه در برابر گرما آسیبپذیر نیستند و سیاستهای مقابله با گرما باید براساس ویژگیهای هر محله طراحی شود. نمونههای دیگری نیز در جهان اجرا شده است. در برخی شهرهای هند، سقف خانههای کمدرآمد با مصالحی ساخته شده که دمای داخل ساختمان را تا چند درجه کاهش میدهد. در برخی شهرها استفاده از رنگهای روشن برای بام ساختمانها اجباری شده تا بازتاب نور خورشید افزایش یابد. در نقاطی دیگر، کاشت گسترده درختان، ایجاد سایهبان در پیادهروها و بازطراحی خیابانها به بخشی از سیاستهای مقابله با گرمای شهری تبدیل شده است. وجه مشترک همه این تجربهها آن است که هیچ شهری منتظر بحرانی بزرگ نمانده است. مدیران شهری پذیرفتهاند که گرمای شدید بخشی از واقعیت آینده خواهد بود و باید از امروز برای آن برنامهریزی کرد؛ از تغییر ضوابط ساختوساز تا توسعه فضای سبز، اصلاح شبکه انرژی، بازنگری در حملونقل و حفاظت از گروههای آسیبپذیر. در همین نقطه، پرسشی مهم برای تهران مطرح میشود؛ شهری که همزمان با افزایش دما، کاهش منابع آب، گسترش ساختوساز و از بین رفتن بخشی از باغها روبهروست، چه برنامهای برای سازگاری با گرمای شدید دارد؟ آیا سیاستهای مدیریت شهری متناسب با این تهدید در حال تغییر است یا پایتخت همچنان با الگوهای گذشته اداره میشود؟
شهری که باید با گرما سازگار شود
پژوهشگران معتقدند مقابله با گرمای شهری، تنها با نصب چند دستگاه سنجش دما یا صدور هشدار در روزهای بسیار گرم امکانپذیر نیست. آنچه امروز در بسیاری از شهرهای جهان دنبال میشود، تغییر نگاه به برنامهریزی شهری است؛ نگاهی که گرما را به عنوان یکی از مؤلفههای اصلی طراحی شهر در نظر میگیرد، نه صرفا یک پدیده آبوهوایی. تهران از این منظر با چالشهای متعددی روبهروست. طی دهههای گذشته، توسعه کالبدی شهر بیش از آنکه بر ظرفیتهای اقلیمی استوار باشد، بر گسترش ساختوساز و افزایش سطوح نفوذناپذیر متمرکز بوده است. آسفالت، بتن و ساختمانهای متراکم، بخش بزرگی از سطح شهر را پوشاندهاند؛ در حالی که بسیاری از باغها، زمینهای باز و فضاهای طبیعی که نقش تعدیلکننده دما را داشتند، بهتدریج کوچکتر شده یا تغییر کاربری دادهاند.
در چنین شرایطی، هر موج گرما اثر عمیقتری بر شهر میگذارد. خیابانهایی که سایه کافی ندارند، میدانهایی که با سنگ و بتن پوشیده شدهاند و محلههایی که از فضای سبز محروماند، بیش از سایر نقاط شهر گرما را جذب و ذخیره میکنند. این وضعیت تنها آسایش شهروندان را کاهش نمیدهد؛ بلکه مصرف برق برای استفاده از وسایل سرمایشی را نیز افزایش میدهد و فشار مضاعفی بر شبکه انرژی وارد میکند. مطالعه انجامشده درباره آینده اقلیمی تهران نیز بر همین نکته تأکید دارد. پژوهشگران در کنار بررسی روند افزایش دما، یکی از راهکارهای کاهش اثر جزیره گرمایی را نیز ارزیابی کردهاند؛ استفاده از بامهای روشن و بازتابنده نور خورشید. نتایج نشان میدهد این راهکار میتواند بخشی از گرمای ذخیرهشده در سطح شهر را کاهش دهد و آسایش حرارتی را بهبود ببخشد، اما در عین حال تأکید میکند که این اقدام به تنهایی کافی نیست.
کارشناسان میگویند کاهش گرمای شهری نیازمند مجموعهای از سیاستهای همزمان است؛ افزایش سرانه فضای سبز، حفاظت از باغهای باقیمانده، کاشت درخت در معابر، استفاده از مصالحی که گرمای کمتری جذب میکنند، توسعه بامها و دیوارهای سبز، ایجاد مسیرهای سایهدار برای عابران پیاده و بازنگری در ضوابط ساختوساز از جمله اقداماتی است که میتواند دمای شهر را تعدیل کند.
یکی دیگر از موضوعاتی که در سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته، عدالت اقلیمی است. بررسیهای جهانی نشان میدهد همه شهروندان به یک اندازه از گرمای شدید آسیب نمیبینند. محلههایی که از فضای سبز کمتر، تراکم ساختمانی بیشتر و امکانات عمومی محدودتری برخوردارند، معمولا دمای بالاتری را تجربه میکنند. از سوی دیگر، خانوارهایی که توان مالی کمتری دارند، امکان استفاده مداوم از وسایل سرمایشی را نیز ندارند و در نتیجه بیش از دیگران در معرض خطر قرار میگیرند. این موضوع برای تهران نیز اهمیت دارد. اگرچه هنوز نقشه جامعی از شدت جزیره گرمایی در همه محلههای پایتخت منتشر نشده، اما مطالعات انجامشده نشان میدهد تفاوت دمایی میان مناطق مختلف شهر قابل توجه است و این تفاوت میتواند بر سلامت و کیفیت زندگی شهروندان اثر مستقیم بگذارد.
از همین رو بسیاری از متخصصان معتقدند برنامه سازگاری تهران با تغییرات اقلیمی نباید تنها به مدیریت مصرف آب یا کاهش آلودگی هوا محدود شود. گرمای شهری اکنون به یکی از مهمترین مخاطرات پیشروی پایتخت تبدیل شده و لازم است در طراحی خیابانها، ساخت ساختمانها، توسعه فضای سبز، حملونقل و حتی برنامههای مدیریت بحران جایگاه مشخصی پیدا کند. امروز شاید تهران هنوز با موجهای گرمایی مشابه برخی شهرهای جنوب آسیا یا خاورمیانه روبهرو نباشد، اما تقریبا همه پژوهشهای علمی یک هشدار مشترک دارند؛ اگر روند کنونی ادامه یابد، گرمای شدید به یکی از مهمترین چالشهای زندگی در پایتخت تبدیل خواهد شد. مسئله دیگر این نیست که آیا تهران گرمتر میشود یا نه.