گروه بین الملل: شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر در ۷۴ سالگی درگذشت. حاکمی که با تکیه بر معجزه اقتصادی، امپراتوری رسانهای الجزیره، اصلاحات سیاسی و دیپلماسی فعال، شبهجزیرهای کوچک را به بازیگری جهانی تبدیل کرد.
در پی درگذشت شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر در سن ۷۴ سالگی، خاورمیانه یکی از تاثیرگذارترین و دگرگونکنندهترین رهبران معاصر خود را از دست داد.
شیخ حمد که در ژانویه ۱۹۵۲ در دوحه متولد شد و پس از تحصیل در آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست بریتانیا، کارنامه نظامی و مدیریتی خود را در ارتش و شورای عالی برنامهریزی کشورش آغاز کرد، در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ زمام امور را در دست گرفت. دوران ۱۸ ساله حاکمیت او تا سال ۲۰۱۳، مقطعی تاریخی بود که یک شبهجزیره کوچک و کمنامونشان در حاشیه خلیج فارس را به یکی از مدرنترین، ثروتمندترین و پرقدرتترین بازیگران در عرصه دیپلماسی و انرژی جهان تبدیل کرد.
از استخراج گاز تا تنوعبخشی به ثروت ملی
هسته اصلی تغیرات بنیادی قطر در دوران شیخ حمد، بر یک معجزه اقتصادی بیسابقه استوار بود. با آغاز استخراج و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) از میدان عظیم و مشترک گنبد شمالی در سال ۱۹۹۶، درآمدها و ساختار مالی این کشور دستخوش جهشی خارقالعاده شد. در طول دوران زمامداری او، تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴ برابر افزایش یافت و درآمد سرانه شهروندان آن حدود ۶ برابر گشت. این جهش خیرهکننده که ارزش افزوده بخش هیدروکربن را از ۱۱ میلیارد به ۴۰۳ میلیارد ریال قطر رساند، دوحه را در سال ۲۰۰۶ به بزرگترین صادرکننده گاز مایع جهان تبدیل کرد.
شیخ حمد با درک ضرورت خروج از وابستگی محض به انرژی، در سال ۲۰۰۱ شورای عالی امور اقتصادی و سرمایهگذاری را تاسیس کرد تا با تنوعبخشی به سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی، پشتوانهای پایدار برای نسلهای آینده ایجاد کند؛ گامی که بعدها در چارچوب برنامهای کلان تحت عنوان "چشمانداز ملی قطر ۲۰۳۰" برای گذار به یک اقتصاد دانشبنیان مدون شد.
اصلاحات دموکراتیک و اعطای حق رای به زنان
همزمان با دگرگونیهای اقتصادی، ساختار سیاسی و اجتماعی داخلی نیز با گامهای دموکراتیک و اصلاحات ساختاری بازتعریف شد. یکی از بزرگترین دستاوردهای حاکمیتی او، تدوین و ابلاغ نخستین قانون اساسی دائمی کشور در سال ۲۰۰۴ بود که پس از یک همهپرسی تاریخی در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید و برای اولین بار اصول تفکیک قوا، تضمین آزادیهای شهروندی و مشارکت مردمی در تصمیمگیریها را پایهگذاری کرد. این گامهای دموکراتیک پیش از آن با برگزاری نخستین انتخابات اتاق بازرگانی و سپس در مارس ۱۹۹۹ با انتخابات شورای مرکزی شهرداریها آغاز شده بود؛ رویدادی جدی در تاریخ سیاسی شبهجزیره که در آن، برای نخستین بار به زنان حق رای و حق نامزدی در انتخابات اعطا شد.
انحلال وزارت اطلاعات و تولد امپراتوری رسانهای الجزیره
در حوزه فرهنگی و رسانهای، شیخ حمد بلافاصله پس از به قدرت رسیدن در سال ۱۹۹۵، با تاسیس "بنیاد قطر برای آموزش، علوم و توسعه جامعه" بنیانهای جدیدی را برای آموزش عالی بنا نهاد. او در همان ماههای نخست، اقدام به لغو سانسور مطبوعات محلی کرد و مدتی بعد با انحلال کامل وزارت اطلاعات، فضای باز بیسابقهای را برای آزادی بیان رقم زد. شاهکار رسانهای دوران او، راهاندازی شبکه خبری بینالمللی "الجزیره" در سال ۱۹۹۶ بود که نه تنها چشمانداز رسانهای جهان عرب را دگرگون کرد، بلکه به ابزار قدرت نرم قدرتمندی برای به چالش کشیدن هژمونیهای سنتی منطقه تبدیل شد.
دیپلماسی میانجیگری و بلندپروازی در بهار عربی
برآیند این قدرت اقتصادی و رسانهای، خود را در قالب یک دیپلماسی فعال و میانجیگرانه نشان داد. قطر در این دوران به مرکز برگزاری کنفرانسهای بزرگ بینالمللی تبدیل شد و نقش کلیدی در حل و فصل یا مهار بحرانهای منطقهای از جمله در دارفور سودان، تنشهای داخلی لبنان و اختلافات میان گروههای فلسطینی حماس و فتح ایفا کرد. دوحه حتی با بازگشایی دفتر رسمی برای طالبان، بستر ساز مذاکرات سرنوشتساز بعدی میان آمریکا و این گروه شد.
با آغاز بهار عربی، دولت شیخ حمد به طور علنی از خیزشهای مردمی منطقه در مصر، سوریه و لیبی حمایت کرد.
فتح قله ورزش جهان و انتقال مسالمتآمیز قدرت
در نهایت، نگاه بلندمدت و بلندپروازانه او در دسامبر ۲۰۱۰ به بار نشست؛ زمانی که قطر در رقابتی فشرده، حق میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ را به عنوان نخستین کشور عربی و اسلامی تصاحب کرد.
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی که به پاس تلاشهایش در تقویت روابط بینالمللی مدالها و نشانهای افتخار بیشماری را از دولتهای جهان دریافت کرده بود، در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ در اقدامی نادر و تحسینشده در ادبیات سیاسی خاورمیانه، به طور داوطلبانه و مسالمتآمیز قدرت را به فرزندش، شیخ تمیم بن حمد واگذار کرد تا فصلی نو در تاریخ این کشور ورق بخورد و خود در مقام "امیر پدر" تا پایان عمر ناظر بر توسعه این الگوی نوین حکمرانی در منطقه باشد.
∎
در پی درگذشت شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر سابق قطر در سن ۷۴ سالگی، خاورمیانه یکی از تاثیرگذارترین و دگرگونکنندهترین رهبران معاصر خود را از دست داد.
شیخ حمد که در ژانویه ۱۹۵۲ در دوحه متولد شد و پس از تحصیل در آکادمی نظامی سلطنتی سندهرست بریتانیا، کارنامه نظامی و مدیریتی خود را در ارتش و شورای عالی برنامهریزی کشورش آغاز کرد، در ۲۷ ژوئن ۱۹۹۵ زمام امور را در دست گرفت. دوران ۱۸ ساله حاکمیت او تا سال ۲۰۱۳، مقطعی تاریخی بود که یک شبهجزیره کوچک و کمنامونشان در حاشیه خلیج فارس را به یکی از مدرنترین، ثروتمندترین و پرقدرتترین بازیگران در عرصه دیپلماسی و انرژی جهان تبدیل کرد.
از استخراج گاز تا تنوعبخشی به ثروت ملی
هسته اصلی تغیرات بنیادی قطر در دوران شیخ حمد، بر یک معجزه اقتصادی بیسابقه استوار بود. با آغاز استخراج و صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) از میدان عظیم و مشترک گنبد شمالی در سال ۱۹۹۶، درآمدها و ساختار مالی این کشور دستخوش جهشی خارقالعاده شد. در طول دوران زمامداری او، تولید ناخالص داخلی قطر بیش از ۲۴ برابر افزایش یافت و درآمد سرانه شهروندان آن حدود ۶ برابر گشت. این جهش خیرهکننده که ارزش افزوده بخش هیدروکربن را از ۱۱ میلیارد به ۴۰۳ میلیارد ریال قطر رساند، دوحه را در سال ۲۰۰۶ به بزرگترین صادرکننده گاز مایع جهان تبدیل کرد.
شیخ حمد با درک ضرورت خروج از وابستگی محض به انرژی، در سال ۲۰۰۱ شورای عالی امور اقتصادی و سرمایهگذاری را تاسیس کرد تا با تنوعبخشی به سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی، پشتوانهای پایدار برای نسلهای آینده ایجاد کند؛ گامی که بعدها در چارچوب برنامهای کلان تحت عنوان "چشمانداز ملی قطر ۲۰۳۰" برای گذار به یک اقتصاد دانشبنیان مدون شد.
اصلاحات دموکراتیک و اعطای حق رای به زنان
همزمان با دگرگونیهای اقتصادی، ساختار سیاسی و اجتماعی داخلی نیز با گامهای دموکراتیک و اصلاحات ساختاری بازتعریف شد. یکی از بزرگترین دستاوردهای حاکمیتی او، تدوین و ابلاغ نخستین قانون اساسی دائمی کشور در سال ۲۰۰۴ بود که پس از یک همهپرسی تاریخی در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید و برای اولین بار اصول تفکیک قوا، تضمین آزادیهای شهروندی و مشارکت مردمی در تصمیمگیریها را پایهگذاری کرد. این گامهای دموکراتیک پیش از آن با برگزاری نخستین انتخابات اتاق بازرگانی و سپس در مارس ۱۹۹۹ با انتخابات شورای مرکزی شهرداریها آغاز شده بود؛ رویدادی جدی در تاریخ سیاسی شبهجزیره که در آن، برای نخستین بار به زنان حق رای و حق نامزدی در انتخابات اعطا شد.
انحلال وزارت اطلاعات و تولد امپراتوری رسانهای الجزیره
در حوزه فرهنگی و رسانهای، شیخ حمد بلافاصله پس از به قدرت رسیدن در سال ۱۹۹۵، با تاسیس "بنیاد قطر برای آموزش، علوم و توسعه جامعه" بنیانهای جدیدی را برای آموزش عالی بنا نهاد. او در همان ماههای نخست، اقدام به لغو سانسور مطبوعات محلی کرد و مدتی بعد با انحلال کامل وزارت اطلاعات، فضای باز بیسابقهای را برای آزادی بیان رقم زد. شاهکار رسانهای دوران او، راهاندازی شبکه خبری بینالمللی "الجزیره" در سال ۱۹۹۶ بود که نه تنها چشمانداز رسانهای جهان عرب را دگرگون کرد، بلکه به ابزار قدرت نرم قدرتمندی برای به چالش کشیدن هژمونیهای سنتی منطقه تبدیل شد.
دیپلماسی میانجیگری و بلندپروازی در بهار عربی
برآیند این قدرت اقتصادی و رسانهای، خود را در قالب یک دیپلماسی فعال و میانجیگرانه نشان داد. قطر در این دوران به مرکز برگزاری کنفرانسهای بزرگ بینالمللی تبدیل شد و نقش کلیدی در حل و فصل یا مهار بحرانهای منطقهای از جمله در دارفور سودان، تنشهای داخلی لبنان و اختلافات میان گروههای فلسطینی حماس و فتح ایفا کرد. دوحه حتی با بازگشایی دفتر رسمی برای طالبان، بستر ساز مذاکرات سرنوشتساز بعدی میان آمریکا و این گروه شد.
با آغاز بهار عربی، دولت شیخ حمد به طور علنی از خیزشهای مردمی منطقه در مصر، سوریه و لیبی حمایت کرد.
فتح قله ورزش جهان و انتقال مسالمتآمیز قدرت
در نهایت، نگاه بلندمدت و بلندپروازانه او در دسامبر ۲۰۱۰ به بار نشست؛ زمانی که قطر در رقابتی فشرده، حق میزبانی جام جهانی فوتبال ۲۰۲۲ را به عنوان نخستین کشور عربی و اسلامی تصاحب کرد.
شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی که به پاس تلاشهایش در تقویت روابط بینالمللی مدالها و نشانهای افتخار بیشماری را از دولتهای جهان دریافت کرده بود، در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳ در اقدامی نادر و تحسینشده در ادبیات سیاسی خاورمیانه، به طور داوطلبانه و مسالمتآمیز قدرت را به فرزندش، شیخ تمیم بن حمد واگذار کرد تا فصلی نو در تاریخ این کشور ورق بخورد و خود در مقام "امیر پدر" تا پایان عمر ناظر بر توسعه این الگوی نوین حکمرانی در منطقه باشد.