سیدحجت صالح، کارشناس حرم‌شناسی آستان قدس رضوی در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی با اشاره به اینکه شکل‌گیری حرم مطهر رضوی به قرن سوم هجری قمری و شهادت امام رضا(ع) در آخر ماه صفر سال ۲۰۳ هجری بازمی‌گردد، اظهار کرد: تا دوره تیموری اساساً صحنی در حرم وجود نداشت و در قرن نهم هجری قمری مسجد گوهرشاد در کنار حرم ساخته شد که دارای صحن بود، اما آن صحن به لحاظ علمی صحن مسجد محسوب می‌شد و نه صحن حرم امام رضا(ع).

 

وی افزود: نخستین صحنی که می‌توان آن را صحن حرم امام رضا(ع) دانست، صحن عتیق یا به تعبیر مشهدی‌ها صحن کهنه است که در اسناد رسمی صحن انقلاب اسلامی نامیده و با عنوان صحن سقاخانه اسماعیل طلا نیز شناخته می‌شود. ساخت اولیه این صحن در دوره تیموری آغاز شد و حدود یک‌ چهارم آن ساخته شد، اما تکمیل آن در دوره صفوی، همزمان با شاه عباس صفوی و تحت نظارت شیخ بهایی انجام گرفت.

 

کارشناس حرم‌شناسی آستان قدس رضوی ادامه داد: دومین صحن حرم که در میان مردم به صحن نو مشهور و نام رسمی آن صحن آزادی است، در دوره قاجاریه و در زمان حکومت چندین پادشاه ساخته شد. این پروژه حدود ۴۰ سال به طول انجامید و با تکمیل ایوان طلای ناصری در دوره ناصرالدین شاه قاجار پایان یافت و تا مدت‌ها حرم مطهر تنها همین دو صحن را در اختیار داشت. در دوره پهلوی با اتصال بخش هایی از فضاهای پیرامون حرم، صحن موزه ساخته شد که بعدها به رواق‌های حضرت امام خمینی(ره) تغییر نام داد، مسقف و از کارکرد صحن خارج شد.

 

وی تصریح کرد: سایر صحن‌ها از جمله صحن پیامبر اعظم(ص)، صحن کوثر، صحن غدیر، صحن امام حسن مجتبی(ع) و صحن بعثت که باقیمانده صحن قدیم امام خمینی(ره) است وبخش‌های پیرامونی رینگ همگی در دوره جمهوری اسلامی احداث شده‌اند. پیش از انقلاب اسلامی مساحت حرم حدود ۱۲ هکتار بود و پس از پیروزی انقلاب اسلامی این مساحت به بیش از یک میلیون متر مربع، یعنی بیش از ۱۰۰ هکتار افزایش یافته که رشدی حدود هشت تا ۹ برابری در کمتر از ۵۰ سال را نشان می‌دهد. بزرگ‌ترین صحن حرم رضوی صحن پیامبر اعظم(ص) و قدیمی‌ترین آن صحن انقلاب اسلامی است.

 

صالح درباره تحولات معماری و هنری صحن‌ها ادامه داد: هر دوره تاریخی ویژگی خاص خود را دارد. در دوره تیموری استفاده از ترکیب سنگ مرمر و کاشی دیده می‌شود که نمونه آن در مسجد گوهرشاد مشهود است، در دوره صفوی هنر کاشی‌کاری معرق به اوج رسید و بسیاری از کاشی‌های موجود در حرم مربوط به همین دوره و دارای قدمتی حدود ۵۰۰ سال هستند. در دوره قاجار هنر آینه‌کاری که هنرمندان ایرانی آن را از اروپایی‌ها آموختند، وارد حرم شد. پیش از آن سقف‌ها با نقوشی چون فرشته و اسلیمی نقاشی می‌شد، اما به دلیل استفاده از چراغ‌های روغن‌سوز و شمع، دوده روی نقاشی‌ها می‌نشست و آن‌ها را تیره می‌کرد که آینه‌کاری به دلیل امکان پاک‌سازی آسان‌تر جایگزین نقاشی سقف‌ها شد.

 

 

کارشناس حرم‌شناسی آستان قدس رضوی با اشاره به کاربری صحن‌ها بیان کرد: صحن‌های میانی مانند انقلاب، آزادی و جمهوری اسلامی عمدتاً کارکرد زیارتی روزمره دارند. در طبقه همکف این صحن‌ها زائران حضور دارند و در طبقه منفی یک برخی از آن‌ها، مدفن خادمان و شیفتگان حضرت رضا(ع) قرار دارد که با عنوان بهشت ثامن شناخته می‌شود.

 

صالح با بیان اینکه صحن‌های پیرامونی بیشتر محل برگزاری مراسم هستند، اظهار کرد: صحن پیامبر اعظم(ص) به دلیل وسعت زیاد، میزبان مراسم عمومی مانند شب‌های میلاد و دعای عرفه و صحن غدیر محل برگزاری مراسم عرب‌زبانان است و صحن کوثر نیز برای برنامه‌های خانوادگی، تشییع اموات و دسترسی به موزه‌ها استفاده می‌شود. از نظر درصد اشغال زائران، صحن انقلاب به دلیل قدمت و وجود نمادهایی همچون پنجره فولاد بیشترین استقبال را دارد، اما از نظر ظرفیت کلی، صحن پیامبر اعظم(ص) بیشترین گنجایش را داراست.

 

این کارشناس حرم‌شناسی تأکید کرد: هزینه‌های نگهداری حرم از محل موقوفات تأمین می‌شود و تیم‌های تخصصی به‌صورت مستمر و عاشقانه به مرمت کاشی‌ها و بخش‌های هنری می‌پردازند. زلزله و تکانه‌های زمین و عمر سازه‌ها می‌تواند آسیب‌هایی ایجاد کند، اما استادکاران آستان قدس به گونه‌ای مرمت‌ها را انجام می‌دهند که بنا همچون اثری تازه‌ساخت و زنده جلوه می‌کند، به‌طوری که هیچ آثاری از شکستگی‌ها، ترک‌ها و خوردگی‌های کاشی‌ها، مقرنس‌ها و ... مشاهده نمی‌شوند. این هنر به دست استادکاران ایرانی انجام می‌شود، چرا که هنرهای به کار رفته در معماری حرم از جمله مقرنس‌ها، کاشی‌کاری‌ها، اسلیمی‌ها و ... بسیار ارزشمند هستند. نمونه‌ای از این اقدامات مرمت گلدسته‌های ضلع غربی ایوان ساعت است که هم‌اکنون در حال انجام بوده و تمام فعالیت‌های آن توسط استادکاران متبحر و هنرمند ایرانی عاشقانه انجام می‌شود.

 

 

صالح مهم‌ترین پروژه جاری را ساخت و توسعه رواق حضرت امیرالمؤمنین(ع) در ضلع جنوبی صحن جمهوری اسلامی سابق دانست و گفت: در این پروژه  که خود معجزه ای در معماری است، گلدسته جنوبی صحن جمهوری با وجود پایه‌های عمیق که تقریبا جابجایی آن غیر ممکن است، جابه‌جا شد و این اقدامی کم‌نظیر در معماری به شمار می‌رود.

 

کارشناس حرم‌شناسی آستان قدس رضوی همچنین از برنامه آستان قدس برای افزودن طبقه فوقانی حرم به فضای زیارتی برای نخستین بار و ساخت رواق‌های متعدد در طبقات تحتانی اطراف صحن جمهوری و مسجد گوهرشاد خبر داد و بیان کرد: بخش عمده سفت‌کاری بنا انجام شده و در بسیاری از قسمت‌ها نازک‌کاری در حال اجراست، یعنی عمده کارهای زیربنایی صورت گرفته و اکنون مرحله نازک‌کاری بنا در حال اجراست و به مرور در آینده در اختیار زائران قرار خواهد گرفت.

 

 

وی درباره نمادهای به‌کار رفته در حرم مطهر رضوی گفت: نمادها در حرم بیشمارند، اما چند نماد به‌صورت پرتکرار و با فراوانی زیاد در حرم داریم؛ از جمله در ضریح امام رضا(ع) گل‌های پنج‌پر هستند که نماد پنج تن آل عبا(ع) است، گل‌های هشت‌پر نماد هشتمین امام(ع) و گل‌های آفتابگردان که در عربی به آن (شمسه) می‌گویند که توسط استاد فرشچیان طراحی شده‌اند، به معنای گلی است که همواره رو به خورشید قرار دارد و به دنبال آفتاب می‌گردد و چه جایی جذاب‌تر از ضریح شمس‌الشموس برای چنین گلی که مطابق روایات امام رضا(ع) بالاترین خورشید در جهان آفرینش است. در واقع هر کدام از نمادها می تواند بیانگر یکی از زیبائی‌های طراحی در معماری باشد که نشان می دهد طراح آن فضا تا چه اندازه نسبت به این جزئیات حساس بوده و به آن فکر کرده است.

 

صالح در ادامه به تفاوت معماری سازه ها در صحن‌های قدیم و جدید اشاره و بیان کرد: صحن های قدیم عمدتاً بر اساس تکنولوژِی های قدیمی ساخته می ‌شدند و دارای محدودیت‌های زیادی بودند، چرا که مصالح کمتری وجود داشته و استفاده از فولاد مرسوم نبوده و عمدتاً این فضاها با استفاده از چوب، گل و خشت ساخته می شدند و ساروج برای استحکام بنا استفاده می شده است.

 

کارشناس حرم‌شناسی آستان قدس با تأکید بر اینکه معماری صحن ‌های جدید حرم مطهر امام رضا(ع) و به‌خصوص ساختمان‌هایی که بعد از انقلاب ساخته شدند بر اساس اقلیم خراسان طراحی شده‌اند، ادامه داد:  در سال 1084 هجری قمری زلزله بزرگی در خراسان رخ داد که باعث شد بخش‌های زیادی از شهر مشهد تخریب شود که این زلزله و حوادث اینچنینی در حافظه تاریخی ما باقی مانده وطبیعتاً می‌دانیم که این شهر با توجه به وجود گسل‌های اطراف، مستعد چنین حوادثی است، بنابراین بعد از انقلاب اسلامی، از الزامات طراحی معماری حرم امام رضا(ع) این بوده که ساخت و ساز را بر اساس سخت‌ترین استانداردهای طراحی زلزله در نظر گرفته‌اند تا سهمگین‌ترین زلزله‌ها و حوادث این چنینی صدمه‌ای به آن نزند که طبیعتاً در گذشته این امکانات وجود نداشته و پیش‌بینی‌های جدی برای زلزله در معماری بناها صورت نگرفته است، هر چند معماران با توجه به امکاناتی که آن دوره دراختیار داشتند، تلاش کردند و بیشترین زحمت را برای استحکام بخشیدن به بنای حرم متحمل شدند، اما محاسبات فنی و امکانات وجود نداشته، اما امروزه بنای صحن و سرای حرم از استحکام کافی برخوردار است.

 

وی در پایان، منبر حضرت صاحب‌الزمان(عج) در ایوان مقصوره مسجد گوهرشاد را شاخص‌ترین اثر هنری معرفی کرد و گفت: این منبر بیش از ۲۰۰ سال پیش در دوره قاجار توسط استاد محمد نجار خراسانی از چوب گردو و گلابی ساخته شده و در آن حتی یک میخ فلزی به کار نرفته است. این منبر دارای ۱۴ پله به نیابت از ۱۴ معصوم است و دروازه ورودی که بسته است و زمانی که حضرت ولی‌عصر(عج)  ظهور کنند چنانچه صلاح بدانند از پله ها بالا بروند و بر منبر بنشینند و برای مردم سخنرانی کنند. درطول غیبت امام زمان(ع) نیز مردم با دیدن این منبر به یاد و غربت خود می‌افتند و برای فرج و ظهور حضرت مهدی(عج) دعا می‌کنند.

 زائران با شناخت دقیق‌تر از تاریخ، معماری و مفاهیم نهفته در صحن‌های حرم، ارتباط معنوی عمیق‌تری با این مکان مقدس برقرار می‌کنند.