به گزارش خبرنگار سینمایی ایرنا، شنبه ۲۰ تیرماه ۱۴۰۵، برابر با ۲۶ محرم ۱۴۴۸ و در میانه دهه سوم محرم است؛ روزی که سینمای ایران، پس از پایان برنامههای گسترده وداع و بدرقه رهبر شهید و توقف چندروزه فعالیت سالنها، در حال بازگشت به مسیر عادی اکران است.
بر اساس برنامه تازه اکران، سینماهای کشور از جمعه ۱۹ تیرماه دوباره دایر شدهاند و فیلم «خوابنما» به نویسندگی و کارگردانی رضا مقصودی همزمان با بازگشایی سالنها روی پرده رفته است. دومین فیلم تازه نیز «استخر» ساخته سروش صحت است که طبق مصوبه شورای صنفی نمایش از چهارشنبه ۲۴ تیرماه نمایش عمومی خود را آغاز خواهد کرد. این دو فیلم پیشتر قرار بود از دهم تیر اکران شوند، اما زمان نمایش آنها به دلیل تغییر برنامه فعالیت سینماها و برگزاری آیینهای وداع و بدرقه به تعویق افتاد.
این بازگشایی در شرایطی اتفاق افتاده که مساله اصلی سینمای ایران صرفاً روشنشدن دوباره چراغ سالنها نیست؛ مساله مهمتر آن است که آیا ترکیب تازه اکران میتواند مخاطبی را که در ماههای گذشته از سینما فاصله گرفته، بار دیگر به سالن نمایش برگرداند یا نه.
گیشهای که پنج میلیون مخاطب از دست داد
آمار بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد سینمای ایران پیش از تعطیلی اخیر نیز شرایط مساعدی نداشته است. فیلمهایی که از ابتدای امسال روی پرده رفتند تا صبح ۳۰ خرداد، در مجموع حدود ۱۳۱ میلیارد و ۴۶۸ میلیون تومان فروختند و یک میلیون و ۱۲۸ هزار مخاطب داشتند. فیلمهای باقیمانده از اکران سال گذشته نیز با حدود یک میلیون تماشاگر، نزدیک به ۱۱۲ میلیارد تومان فروش ثبت کردند.
در مقابل، گیشه سینماها در بهار ۱۴۰۴ حدود ۴۵۹ میلیارد و ۸۱۶ میلیون تومان فروش و نزدیک به ۶ میلیون تماشاگر داشت. مقایسه تعداد مخاطبان فیلمهای تازه اکرانشده در این دو دوره، از کاهش حدود پنجمیلیونی تماشاگران حکایت دارد؛ افتی که از شرایط جنگی ابتدای سال، محدودشدن فعالیت سالنها، فقدان فیلمهای پرقدرت و تغییر اولویتهای اقتصادی و اجتماعی خانوادهها تاثیر گرفته است.
در میان فیلمهای اکران امسال، «آنتیک» به کارگردانی محمدهادی نائیجی تا پایان بهار با بیش از ۴۶۰ هزار تماشاگر و حدود ۵۱ میلیارد و ۸۰۰ میلیون تومان فروش، در جایگاه نخست قرار داشت. «تهران کنارت» ساخته علی بهراد نیز با بیش از ۳۱۳ هزار تماشاگر و حدود ۴۵ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان فروش، دومین فیلم پرفروش اکران امسال بود. «تاکسیدرمی»، «نیمشب» و «سفر به لیمونیا» در رتبههای بعدی قرار گرفتند، اما هیچکدام نتوانستند به یک پدیده فراگیر در گیشه تبدیل شوند.
اکران فیلمهای «تهران کنارت»، «آنتیک»، «تاکسیدرمی»، «کفایت مذاکرات»، «ماجراجویی در جزیره جیمزباند»، «سفر به لیمونیا»، «نیمشب»، «قمارباز»، «خط نجات»، «بهشت تبهکاران» و انیمیشنهای «شمشیر و اندوه» و «افسانه سپهر» پس از بازگشایی سالنها ادامه دارد؛ با این حال بخش عمده این آثار هفتهها یا ماهها از آغاز نمایششان گذشته و طبیعی است که توان اولیه آنها برای تحریک بازار کاهش یافته باشد. از همین رو، بار اصلی آغاز دوباره گیشه فعلاً بر دوش دو فیلم تازه قرار گرفته است.
«خوابنما»؛ نخستین انتخاب برای بازگرداندن مخاطب عام
«خوابنما» سومین فیلم بلند رضا مقصودی پس از دو قسمت «خجالت نکش» است؛ کمدیای با بازی جواد رضویان، بیژن بنفشهخواه، بهاره کیانافشار، نعیمه نظامدوست، کمند امیرسلیمانی، یوسف صیادی و حامد وکیلی که داستان آن درباره تلاش چند شخصیت برای تصاحب ثروت پدربزرگ و رفتن یکی از آنها در قالب مادربزرگ خانواده است.
مهمترین امتیاز «خوابنما» برای گیشه، قرارگرفتن در قالب کمدی عامهپسند و برخورداری از مجموعهای از بازیگران شناختهشده این حوزه است. جواد رضویان، بیژن بنفشهخواه، یوسف صیادی و نعیمه نظامدوست چهرههایی هستند که سابقه طولانی در کمدیهای تلویزیونی و سینمایی دارند و حضور همزمان آنها میتواند برای بخشی از مخاطبان، بهویژه خانوادهها، جذابیت اولیه ایجاد کند.
کارنامه پیشین رضا مقصودی نیز یکی دیگر از نشانههایی است که صاحبان فیلم میتوانند به آن امیدوار باشند. «خجالت نکش۲» در سال ۱۴۰۳ نمایش عمومی موفقی داشت و با فروش حدود ۸۶ میلیارد تومان به اکران خود پایان داد.
این فیلم در سه روز نخست اکران نیز حدود ۷۱ هزار بلیت فروخت و پنج میلیارد تومان فروش داشت؛ سابقهای که نشان میدهد مقصودی دستکم یکبار توانسته است کمدی خود را به اثری پرفروش و نسبتاً ماندگار در گیشه تبدیل کند.
با این حال، تکرار موفقیت «خجالت نکش۲» برای «خوابنما» قطعی نیست. شرایط اقتصادی و اجتماعی تابستان ۱۴۰۵ با زمان اکران آن فیلم تفاوت دارد و «خوابنما» باید در بازاری فعالیت کند که بخشی از مخاطبان آن در ماههای گذشته عادت سینمارفتن را از دست دادهاند. همچنین حضور همزمان چند کمدی قدیمیتر روی پرده، میتواند موجب پراکندگی مخاطبان این ژانر شود.
از سوی دیگر، اکران فیلم از جمعه ۱۹ تیر، درست پس از یک دوره تعطیلی و بدون فاصله تبلیغاتی طولانی، کار فیلم را دشوارتر کرده است. میزان موفقیت «خوابنما» بیش از هر چیز در فروش یک هفته نخست، حجم تبلیغات، تعداد سانسها و واکنشهای دهانبهدهان مخاطبان مشخص خواهد شد.
«استخر»؛ کارت مهمتر نیمه دوم تیر
فیلم «استخر» به نویسندگی و کارگردانی سروش صحت و تهیهکنندگی محمد شایسته، از چهارشنبه ۲۴ تیرماه وارد چرخه اکران میشود. این فیلم با بازی امین حیایی، سحر دولتشاهی، کاظم سیاحی، پانتهآ پناهیها، علیرضا خمسه، بیژن بنفشهخواه، مهران مدیری، مجید یوسفی و سورنا صحت ساخته شده است.
داستان «استخر» بر زندگی زوجی میانسال متمرکز است که روابطشان با چالش روبهرو شده و این بحران، زندگی فرزند جوان آنها را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. در نتیجه، برخلاف «خوابنما» که بر شوخیهای آشکار و موقعیتهای کمدی استوار است، «استخر» بیشتر بر روابط خانوادگی، بحرانهای عاطفی و لحن خاص آثار سروش صحت تکیه دارد.
ظرفیت تجاری «استخر» از چند جهت قابل توجه است. نخست، ترکیب بازیگران فیلم است که چند نسل از مخاطبان را پوشش میدهد؛ از امین حیایی، مهران مدیری و علیرضا خمسه تا سحر دولتشاهی، پانتهآ پناهیها و کاظم سیاحی. دوم، نام سروش صحت است که طی سالهای اخیر برای بخشی از مخاطبان به نشانه نوع خاصی از کمدی تلخ، روابط انسانی و روایتهای جمعی تبدیل شده است.
فیلم قبلی صحت، «صبحانه با زرافهها»، در سال ۱۴۰۳ نزدیک به یک میلیون و ۹۷۰ هزار بلیت فروخت و فروش نهایی آن به بیش از ۱۲۱ میلیارد تومان رسید. این اثر در نخستین دو روز اکران نیز حدود دو میلیارد و ۸۵۰ میلیون تومان فروش داشت و در ادامه به یکی از پنج فیلم پرفروش سال تبدیل شد.
البته موفقیت تجاری فیلم قبلی، تضمینی برای تکرار آن در «استخر» نیست. تفاوت در داستان، شرایط زمانی اکران و بازخورد مخاطبان میتواند مسیر فیلم را تغییر دهد. با این حال، از میان آثار دارای تاریخ قطعی اکران در تیرماه، «استخر» به دلیل نام کارگردان، گروه بازیگران و سابقه گیشه فیلم قبلی، مهمترین شانس فعلی برای ایجاد تحرک جدیتر در بازار سینما محسوب میشود.
در بهترین حالت، «خوابنما» میتواند مخاطب کمدی عامهپسند را به سالنها برگرداند و «استخر» نیز طیف دیگری از مخاطبان، بهویژه علاقهمندان به سینمای بازیگرمحور و آثار سروش صحت را جذب کند. چنین ترکیبی، دستکم روی کاغذ، تنوع بیشتری نسبت به وابستگی کامل گیشه به یک کمدی پرفروش ایجاد میکند.
پس از «خوابنما» و «استخر» چه فیلمهایی میآیند؟
تا زمان تنظیم این گزارش در شنبه ۲۰ تیرماه، «خوابنما» و «استخر» تنها فیلمهای تازهای هستند که تاریخ اکران آنها بهطور رسمی از سوی شورای صنفی نمایش اعلام شده است. برای فیلمهای دیگر، هنوز قرارداد سرگروهی یا تاریخ قطعی تازهای منتشر نشده و باید میان آثار «آماده نمایش» و فیلمهای دارای «اکران قطعی» تفاوت قائل شد.
یکی از مهمترین گزینههای احتمالی، «زندهشور» به کارگردانی کاظم دانشی است. محمد شایسته، مسئول پخش فیلم، پیشتر اعلام کرده بود که مسائل نمایش این اثر تقریباً برطرف شده و احتمال دارد همزمان یا نزدیک به اکران «استخر» روی پرده برود؛ با این حال، شورای صنفی نمایش تاکنون تاریخ رسمی آن را اعلام نکرده است.
«زندهشور» به دلیل حضور بهرام افشاری، حامد بهداد، امیر جعفری و سارا بهرامی و همچنین دریافت سیمرغ بلورین بازیگری توسط بهرام افشاری، یکی از آثار دارای ظرفیت تجاری در میان تولیدات جشنواره فجر محسوب میشود. ورود این فیلم میتواند تنوع بیشتری به ترکیب اکران بدهد، اما تا ثبت رسمی قرارداد و اعلام تاریخ نمایش، نباید آن را جزو برنامه قطعی اکران تیرماه به شمار آورد.
«غوطهور» به کارگردانی محمدجواد حکمی نیز از دیگر فیلمهایی است که سازندگانش از برنامه اکران آن در تابستان خبر دادهاند. این فیلم، اثری اجتماعی و جنایی با بازی محسن قصابیان، آیدا ماهیانی، مهران غفوریان، پیام احمدینیا، مسعود کرامتی، رویا جاویدنیا، نسیم ادبی و سیاوش چراغیپور است؛ هرچند زمان دقیق نمایش آن هنوز مشخص نشده است.
فیلم «گیس» به کارگردانی محسن جسور نیز از دیگر گزینههای نیمه دوم تابستان است. تهیهکننده این فیلم اعلام کرده که نسخه جشنوارهای آن با اصلاحاتی در ریتم و تدوین همراه شده و گروه سازنده در تلاش است اثر را تا پایان تابستان به نمایش عمومی برساند، اما این فیلم نیز در زمان تنظیم گزارش هنوز درخواست نهایی پروانه نمایش نداده و تاریخ اکران قطعی ندارد.
بنابراین، برخلاف تصویری که ممکن است از صف طولانی فیلمهای تازه ایجاد شود، برنامه رسمی اکران در حال حاضر هنوز محدود است. تداوم رونق احتمالی «خوابنما» و «استخر» به این وابسته خواهد بود که شورای صنفی نمایش در هفتههای آینده چه فیلمهایی را با چه فاصلهای وارد چرخه اکران کند.
فرصت بلیتهای نیمبها
سینماها در حالی فعالیت خود را از سر گرفتهاند که طرح قیمتگذاری شناور بلیت همچنان اجرا میشود. بر اساس مصوبه شورای صنفی نمایش، روزهای یکشنبه و سهشنبه بلیت سینماها نیمبهاست. همچنین در روزهای شنبه، دوشنبه و چهارشنبه، سانسهای پیش از ساعت ۱۷ با نرخ نیمبها عرضه میشوند.
در نتیجه، یکشنبه ۲۱ تیرماه، نخستین روز نیمبهای سراسری پس از بازگشایی سینماهاست و میتواند اولین نشانه قابل اندازهگیری از میزان تمایل مخاطبان به بازگشت به سالنها باشد. تجربه نخستین یکشنبه تخفیفدار در اردیبهشت امسال نشان داد تعداد مخاطبان نسبت به هفته قبل حدود ۴۰ درصد و فروش حدود ۳۰ درصد افزایش یافت. این آمار نشان میدهد تخفیف بلیت میتواند تقاضای کوتاهمدت ایجاد کند، هرچند بهتنهایی قادر به جبران ضعف فیلمها نیست.
از سوی دیگر، طرح «تسهیم از مبدأ فروش بلیت» نیز از ۱۸ خرداد اجرایی شده است. در این سازوکار سهم صاحبان فیلم و سینماداران از زمان فروش بلیت تفکیک میشود؛ تغییری که میتواند گردش مالی اکران را منظمتر کند و بخشی از اختلافات قدیمی میان سالنداران و پخشکنندگان را کاهش دهد.
اما تجربه ماههای گذشته نشان داده است که سیاستهای تخفیفی و تغییر سازوکار مالی، تنها زمانی به نتیجه پایدار میرسند که فیلمی جذاب و متناسب با تقاضای مخاطب روی پرده باشد. افزایش ۴۰ درصدی تماشاگران در یک روز نیمبها خبر امیدوارکنندهای است، اما بازگشت پایدار مخاطب نیازمند تکرار این استقبال در روزهای عادی و برای چند هفته متوالی است.
شروع دوباره یا آغاز یک دوره تازه؟
اکران دوباره سینماها از ۱۹ تیر را میتوان آغاز یک مرحله تازه دانست، اما هنوز زود است از احیای گیشه سخن گفته شود. سینما در سه ماه نخست سال بخش مهمی از مخاطبان خود را از دست داده و فیلمهای روی پرده نیز بهجز چند استثنا، قدرت لازم برای ایجاد موج اجتماعی فراگیر را نداشتهاند.
«خوابنما» به دلیل قالب کمدی و بازیگران شناختهشده، نخستین امکان برای جذب سریع مخاطب عام است و «استخر» نیز به واسطه نام سروش صحت و گروه بازیگرانش میتواند از چهارشنبه ۲۴ تیر به محور اصلی گیشه تبدیل شود. در ادامه نیز فیلمهایی مانند «زندهشور»، «غوطهور» و «گیس» امکان متنوعترکردن ترکیب اکران را دارند؛ مشروط بر آنکه تاریخ نمایش آنها قطعی شود و ورودشان به سالنها بیش از اندازه به تأخیر نیفتد.
آزمون واقعی این دوره نه صرفاً فروش روزهای نخست، بلکه میزان ماندگاری فیلمها در هفتههای دوم و سوم است. اگر تبلیغات گسترده، سانس کافی در تهران و شهرستانها، قیمتگذاری متناسب و رضایت مخاطبان در کنار یکدیگر قرار بگیرند، نیمه دوم تیر میتواند نقطه توقف روند نزولی گیشه باشد.
اما اگر اکران تازه به دو فیلم محدود بماند، تبلیغات دیر آغاز شود و آثار بعدی نیز بدون برنامه مشخص وارد بازار شوند، روشنشدن دوباره چراغ سالنها بیش از آنکه آغاز «دورانی تازه» باشد، تنها بازگشتی اداری پس از چند روز تعطیلی خواهد بود. سینمای ایران برای عبور از رکود، علاوه بر سالن باز و بلیت نیمبها، بیش از هر چیز به فیلمی نیاز دارد که تماشاگر برای دیدنش از خانه بیرون بیاید.
گزارش از فاطمه آبروش