به گزارش ایرنا، وقوع خشکسالی در خراسان جنوبی بنابر مستندات موجود از سال آبی ۷۹-۷۸ آغاز شد و با تداوم آن در سال آبی جاری، این استان وارد بیست و ششمین سال خشکسالی شده است؛ دورهای که نهتنها پایان نیافته بلکه هر سال بر شدت آن افزوده شده است.
مدیرکل هواشناسی خراسان جنوبی در تشریح آخرین وضعیت خشکسالی استان گفت: براساس بررسیهای انجامشده بر مبنای شاخص ۱۰ ساله SPEI منتهی به اردیبهشت ۱۴۰۵، ۷۳.۴۳ درصد از مساحت استان درگیر خشکسالی شدید، ۲۱.۵۳ درصد درگیر خشکسالی بسیار شدید، ۴.۹۹ درصد درگیر خشکسالی متوسط و حدود چهار صدم درصد درگیر خشکسالی خفیف است، به صورت کلی نیز ۹۹.۹۸ درصد مساحت استان درگیر خشکسالی بوده و تنها حدود ۲ صدم درصد در وضعیت نرمال قرار دارد.
در سال آبی جاری حدود ۱۲۰ میلیمتر بارندگی در استان ثبت شده که در مقایسه با ۶۳ میلیمتر سال گذشته حدود ۸۸ درصد افزایش داشته است، این مقدار نسبت به میانگین بلندمدت که حدود ۱۰۸ میلیمتر است نیز حدود ۱۰ درصد افزایش ثبت شده است.
به گفته کارشناسان، اگرچه در سال جاری بارندگیهای فراتر از نرمال در این استان به ثبت رسیده، اما افزایش مقطعی بارش در یک سال آبی نمیتواند بهتنهایی به معنای عبور از بحران باشد؛ چراکه بحران آب در خراسان جنوبی فقط نتیجه کمبارشی یک یا ۲ سال اخیر نیست بلکه حاصل انباشت چند دهه خشکسالی و برداشت بیش از ظرفیت آبخوانهاست.
دخل و خرج منابع آب به هم نمیخورد
کم آبی شدید، مهمترین مشکل و پیامد خشکسالیهای ۲۶ ساله در این استان مرزی و کویری است؛ به گونهای که مسئولان و کارشناسان منابع آبی استان که در چند سال گذشته نسبت به بحران آب هشدار میدادند، در دهه اخیر واژههای خود را در این زمینه تغییر داده و از رسیدن به ورشکستگی منابع آبی و رسیدن به خط قرمز، یعنی مرحلهای فراتر از بحران، سخن میگویند.
به عنوان مثال، مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در تشریح رسیدن به ورشکستگی آب در خراسان جنوبی گفت: براساس استانداردهای جهانی، سالانه ۴۰ درصد حجم ورودی آب به سفرههای زیرزمینی را میتوان برداشت کرد که اگر این مقدار به ۶۰ درصد برسد، وارد مرحله بحران میشویم.
عباس سارانی افزود: ما در خراسان جنوبی به مرحله فوق بحران یا خط قرمز آبی رسیدهایم؛ یعنی سالانه ۱۳۰ درصد آب قابل برنامهریزی و به عبارتی آب ورودی به سفرههای آب زیرزمینی را در این استان استفاده میکنیم که به اصطلاح دخل و خرج منابع آب ما به هم نمیخورد و در مرحله ورشکستگی قرار دارد.
وی تصریح کرد: علاوه بر این، کسری تجمعی منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی نیز در ۳۰ سال اخیر به چهار میلیارد و ۲۰۰ میلیون مترمکعب رسیده که با توجه به ادامه خشکسالیهای حاکم بر استان و تداوم اضافهبرداشت از منابع آب زیرزمینی و پیامد آن، یعنی مشاهده فرونشست زمین در ۱۷ محدوده مطالعاتی، خراسان جنوبی از مرحله بحران آب عبور کرده است.
حسین خزیمهنژاد، مولف کتاب «منابع، مصارف و مسائل آب» و عضو هیات علمی گروه علوم و مهندسی آب دانشگاه بیرجند نیز معتقد است که در شرایط ورشکستگی آبی، منابع قابل جبران و بازگشت نیست؛ از این جهت که در بحران ممکن است وضعیت به حالت قبل برگردد اما در ورشکستگی، احیاپذیری کامل ممکن نیست.
وی افزود: براساس آزمایشات انجامشده و ارائه گزارش آن توسط مدیرعامل آب منطقهای استان، سن آب در دشت رکات حدود ۵۷ سال و در سایر دشتهای بیرجند حدود ۱۷ هزار سال تخمین زده شده که نشان میدهد منابع آبی استان نهتنها به خط قرمز رسیده بلکه در برخی دشتها از خط قرمز هم عبور کرده است.
فرونشست زمین در ۱۷ دشت
کاهش شدید سطح منابع آب زیرزمینی، یکی دیگر از پیامدهای خشکسالی در استان خراسان جنوبی است که باعث شده دشتهای بحرانی در این خطه افزایش یابد؛ به گونهای که براساس اعلام رئیس حوزه آبریز فلات مرکزی و شرقی کشور دشتهای ممنوعه بحرانی استان در دهه اخیر از هشت به ۱۴ مورد افزایش یافته است.
براساس آخرین آمار در اواخر دهه ۹۰، از مجموع ۳۵ دشت یا محدوده مطالعاتی در خراسان جنوبی، ۹ دشت آزاد، هشت دشت ممنوعه بحرانی و ۱۸ دشت ممنوعه بوده، اما بر اثر تداوم شرایط خشکسالی و برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی، اکنون از مجموع ۳۵ دشت یا محدوده مطالعاتی خراسان جنوبی، ۹ دشت آزاد یا فاقد تخصیص آب، ۱۴ دشت ممنوعه بحرانی و ۱۲ دشت ممنوعه است که به گفته مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، ۹ دشتی که فاقد تخصیص آب در خراسان جنوبی است نیز بیشتر در حاشیه کویر و فاقد سکونت قرار دارد و ۷۴ درصد دشتهای استان در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند.
فرونشست زمین که از آن به عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود، به دلیل اضافهبرداشت آب از دشتها، از سالها پیش گریبانگیر خراسان جنوبی شده و احتمال تشدید آن به دلیل تداوم خشکسالی ۲۶ ساله در تمامی دشتهای استان وجود دارد.
این پدیده به عنوان خطری جدی، ۱۷ محدوده مطالعاتی یا همان دشت را در ۹ شهرستان خراسان جنوبی درگیر کرده که نشان میدهد بحران آب در استان از مرحله کاهش منابع عبور کرده و به مرحله بروز آثار مستقیم زمینشناختی و زیرساختی رسیده است.
به گفته مدیرعامل آب منطقهای خراسان جنوبی، حدود ۷۰ درصد عوامل موثر بر فرونشست ناشی از برداشت بیش از حد از سفرههای زیرزمینی است و به روشنی میتوان نتیجه گرفت که فشار مداوم بر منابع آب زیرزمینی، مهمترین عامل تشدید این پدیده در استان است.
این مسئله زمانی نگرانکنندهتر میشود که شاخص آسیبپذیری فرونشست دشتهای خراسان جنوبی ۲ برابر میانگین کشور عنوان میشود؛ موضوعی که بیانگر شکنندگی بیشتر این دشتها در برابر ادامه برداشتهای بیرویه است.
فرونشست، برخلاف زلزله و سیل، به صورت تدریجی و خاموش رخ میدهد، اما آثار آن میتواند بسیار گسترده و پرهزینه باشد.
بنابراین، فرونشست زمین را نباید فقط یک پیامد کمآبی دانست، بلکه باید آن را تهدیدی جدی برای پایداری منابع آبی، محیط زیست و همچنین امنیت زیرساختهای حیاتی از جمله جادهها، خطوط ریلی، تاسیسات شهری و سکونتگاهها به شمار آورد.
به گفته کارشناسان حوزه آب در خراسان جنوبی، پدیده فرونشست زمین در اکثر دشتهای استان رخ خواهد داد؛ چرا که کسری مخزن زیادی در محدودههای مطالعاتی این استان هر سال ایجاد میشود و کماکان سطح آب زیرزمینی در حال افت است.
۴۰۰ روستای چشم به راه تانکرهای آبرسانی
سالانه ۸۸۴ میلیون مترمکعب از منابع آب زیرزمینی خراسان جنوبی برداشت میشود که به دلیل اضافهبرداشت میانگین ۱۳۰ میلیون مترمکعبی، سالانه این منابع ۲۶ سانتیمتر افت دارد.
نتایج مطالعات سنیابی آب توسط آب منطقهای در دشت بیرجند نشان میدهد بخش عمده آب برداشتشده در این دشت مربوط به چهار تا ۱۷ هزار سال قبل است؛ موضوعی که بیانگر اتکای منابع آبی استان به ذخایر عمیق و غیرتجدیدپذیر است، تداوم برداشت از این منابع میتواند نشانهای از فشار فراتر از ظرفیت طبیعی آبخوانها و تهدیدی برای پایداری تامین آب در خراسان جنوبی باشد.
بررسیهای شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی نشان میدهد که در ۲۰ سال اخیر، میزان بارندگی در استان نسبت به دوره مشابه پیش از آن حدود ۱۶.۵ درصد کاهش داشته و این موضوع به طور مستقیم بر منابع آبی اثر گذاشته است؛ به طوری که آبدهی چشمهها بیش از ۴۰ درصد، قنوات حدود ۲۴ درصد و چاههای آب نیز با کاهش محسوس مواجه شدهاند.
بحران آب در بخش شرب نیز کاملا مشهود است؛ به گونهای که در حال حاضر به طور میانگین بیش از ۴۰۰ روستای خراسان جنوبی با جمعیت ۴۵ هزار نفر از طریق تانکر آبرسانی میشوند، همچنین تابستان امسال به دلیل تداوم خشکسالیهای مستمر و کاهش ذخایر منابع آب زیرزمینی، ۹ شهر و ۲۷ مجتمع آبرسانی استان دچار تنش آبی بودهاند؛ موضوعی که باعث شده حجم آبرسانی سیار به روستاهای استان با وجود تکمیل طرحهای آبرسانی پایدار همچنان روند افزایشی داشته باشد.
این در حالی است که در ۲ سال گذشته، مسئولان استان تعداد شهرهای دارای تنش آبی را پنج شهر و تعداد مجتمعهای دارای تنش آبی را ۱۷ مجتمع اعلام میکردند که این موضوع نشاندهنده تشدید بحران در بخش آب شرب است.
به دلیل خشک شدن چشمهها، قنوات و چاههای مالداری و همچنین کاهش آبدهی آنها، بحران آب دامداران و عشایر را نیز با مشکل جدی مواجه کرده است؛ به طوری که در حال حاضر ۶ هزار خانوار عشایر خراسان جنوبی و بیش از پنج هزار راس دام چشمبهراه تانکرهای آبرسانی هستند.
براساس آمار شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی، میزان وابستگی به منابع آب زیرزمینی در این استان ۸۸.۷ درصد و وابستگی به آبهای سطحی ۱۱.۳ درصد است؛ در حالی که این میزان در کشور به ترتیب ۵۵ درصد برای منابع آب زیرزمینی و ۴۵ درصد برای آبهای سطحی اعلام شده است.
سدهای خراسان جنوبی نیز در چند سال اخیر در برابر خشکسالی تاب نیاوردهاند و فریاد تشنگی از برکههای پشت سدها رساتر از دهههای قبل به گوش میرسد؛ به گونهای که از مجموع ۷۵ میلیون مترمکعب حجم ذخیره سدهای استان، حدود ۱۵ میلیون مترمکعب آب باقی مانده و ۸۰ درصد مخازن سدها خالی از آب است، همچنین سد نهرین طبس که بخشی از آب شهر طبس از آن تامین میشد، در ۲ سال اخیر از مدار تامین آب خارج شده و شهر طبس نیز به جمع شهرهای دارای تنش آبی خراسان جنوبی اضافه شده است.
سازگاری با کمآبی ۲۴ درصد از برنامه عقب ماند
تنها راهکار عملیاتی که مسئولان خراسان جنوبی برای مقابله با بحران آب در دستورکار قرار دادهاند، تدوین سند سازگاری با کمآبی است، این سند نجاتبخش در سال ۱۳۹۸ به عنوان طرح پایلوت، برای نخستین بار در نشست شورای عالی آب تصویب و از سوی وزارت نیرو ابلاغ شد اما از همان ابتدا اجرای آن با فراز و نشیبهایی همراه بوده است.
سند سازگاری با کمآبی خراسان جنوبی به دلیل خشکسالی شدید و شیوع کرونا با یک سال تاخیر، یعنی از سال ۱۳۹۹ وارد مرحله اجرا شد و تا سال ۱۴۰۶ ادامه دارد، براساس اهداف تعیینشده، در مجموع باید طی این سالها ۱۷۵.۹ میلیون مترمکعب صرفهجویی تجمعی در استان محقق شود که از این میزان، ۱۶۴ میلیون مترمکعب مربوط به بخش کشاورزی، ۹.۵ میلیون مترمکعب مربوط به بخش شرب، ۱.۵ میلیون مترمکعب مربوط به بخش صنعت و ۰.۹ میلیون مترمکعب مربوط به فضای سبز است.
با این حال آنگونه که مدیرعامل شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی در خردادماه امسال اعلام کرده، اجرای این سند در همه بخشها به صورت موفق پیش نرفته و اکنون به طور میانگین ۲۴ درصد از برنامه سالانه خود عقب است.
عبور از بحران در گرو مدیریت همزمان تامین و مصرف آب
با توجه به اهمیت تامین پایدار آب در شرق کشور، دولتهای اخیر توجه ویژهای به اجرای پروژههای کلان آبرسانی داشتهاند، در همین راستا طرح ملی انتقال آب از دریای عمان به استانهای شرقی کشور شامل سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و خراسان رضوی، از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و عملیات اجرایی آن نیز از پایان سال ۱۴۰۱ وارد مرحله اجرا شده که تنها خواسته مردم تسریع در روند اجرای آن است.
با وجود آغاز طرح انتقال آب از دریای عمان، اجرای سند سازگاری با کمآبی و اجرای برخی طرحهای آبرسانی، اما بحران آب در خراسان جنوبی همچنان روندی نگرانکننده دارد و تاخیر در اجرای طرح انتقال از دریای عمان، سند سازگاری، اصلاح الگوی مصرف و مدیریت برداشت از منابع زیرزمینی میتواند هزینههای این بحران را سنگینتر کند.
در استانی که وابستگی آن به آبهای زیرزمینی بسیار بالاتر از میانگین کشور است و بخش عمدهای از دشتهای آن در وضعیت ممنوعه یا ممنوعه بحرانی قرار دارند، عبور از شرایط فعلی تنها با اجرای همزمان طرحهای بلندمدت تامین آب، کاهش برداشت، بهینهسازی مصرف در بخش کشاورزی، اصلاح شبکههای فرسوده و مشارکت مردم در مدیریت مصرف امکانپذیر است.
خراسان جنوبی امروز فقط با کمبود آب روبهرو نیست، بلکه با پیامدهای انباشته چند دهه خشکسالی، برداشت بیرویه و افت مداوم منابع زیرزمینی مواجه است؛ پیامدهایی که اگر مهار نشود، میتواند از حوزه آب فراتر رود و محیط زیست، زیرساختها، سکونتگاهها و آینده توسعه در این استان مرزی و کویری را تحت تاثیر قرار دهد.
خراسان جنوبی با جمعیت بیش از ۸۰۰ هزار نفری دارای ۳۱ شهر و هزار و ۶۰۰ پارچه آبادی است که از این تعداد ۹۱۷ روستا بیش از ۲۰ خانوار جمعیت دارند.